كەشەگى جولداۋدىڭ نەگىزگى ۇسىنىستارى – پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, پرەزيدەنتتىك مودەلدى ءسال وزگەرتۋ, ءماسليحاتتاردىڭ جانە سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ وزگەرىسى. كونستيتۋتسيا بويىنشا پارلامەنتتىڭ ەكى قىزمەتى بار ەدى عوي. زاڭ شىعارۋشى جانە وكىلەتتىك ءرولى. زاڭ شىعارۋشى قىزمەتىن وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارىپ كەلگەنىمەن, وكىلەتتىك ءرولى السىرەپ قالعان ەدى. سوندىقتان وسى قىزمەتىن قازىر جانداندىرۋ كەرەك. وسىعان وراي مەنىڭ بىرنەشە ۇسىنىسىم بار. ءبىرىنشى, پارلامەنتاريزم مادەنيەتىن قايتارۋعا ءتيىسپىز.
ەستەرىڭىزدە بولسا, ءبىرىنشى جوعارعى كەڭەس تۇسىندا ۇلكەن ەيفوريا بولدى. ەل اعالارى مۇنى جاقسى بىلەدى. ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرىلدى. دەپۋتاتتار ەرەكشە ەنەرگيامەن, ەرەكشە رۋحپەن جۇمىس ىستەدى. پارلامەنتاريزم ۇعىمى جولعا قويىلا باستادى. سول مادەنيەتتى كۇشەيتۋىمىز كەرەك, جوعالتپاۋعا ءتيىسپىز.
سوندىقتان وكىلەتتىك فۋنكتسياسىن پارلامەنت تولىققاندى قولىنا الۋى قاجەت. قازىر ماجوريتارلى, پروپورتسيونالدى جۇيەگە كوشىپ جاتىرمىز. وسىنداي كەزەڭدە حالىقتىڭ ىشىنەن شىققان ناقتى پوزيتسياسى بار تۇلعالار, ءتىپتى پوپۋليزمگە سۇيەنگەندەر كوپتەپ شىعادى. وعان ءبىز دايىنبىز با؟ ياعني پارلامەنت ىشكى مادەنيەتى, قالىپتاسقان رەگلامەنتى مەن ءداستۇرى, ءتارتىبى پوپۋليستەردى تاربيەلەپ, ءوزىنىڭ ىشكى مادەنيەتىنە ءسىڭدىرۋى قاجەت. سونداي-اق ولاردىڭ ۇسىنىستارىن قولداپ, ءوز جۇمىسىن اشۋعا ءتيىس. پارلامەنتتىڭ ىشىندە اشىق دەباتتار, فراكتسيالاردىڭ, ءتۇرلى-ءتۇرلى دەپۋتاتتىق توپتىڭ بولۋىنا ءوزىمىز دايىن بولۋىمىز كەرەك.
سوندىقتان بىرنەشە ۇسىنىسىم بار. ءبىرىنشىسى, قازىرگى تاڭدا پارلامەنتتىڭ ءالسىز تۇسى – ونىڭ ساراپتامالىق, دەربەس, تاۋەلسىز كۇشى جوق. بىزدە مۋلتيديستسيپلينارلى سالا – الەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ, ەكونوميكا سالالارىندا ماماندار وتە از. پارلامەنت كوپسالالى فورماتتا جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
قازىرگى تاڭدا دەپۋتاتتىڭ زارى, پروبلەماسى نەدە؟ بۇكىل اقپارات ۇكىمەتتەن كەلەدى. ۇكىمەت نە بەرەدى, سونى پايدالانامىز. دەپۋتاتتىق ساۋال جولدايمىز, ءوزىمىزدىڭ تانىستارىمىزدان اقپارات الا الامىز. بىراق پارلامەنتتىڭ دەربەس, تاۋەلسىز, ۇكىمەتتىڭ اقپاراتىنا جۇگىنبەيتىن مىقتى ساراپتامالىق قىزمەتى بولۋى كەرەك. ماسەلەن, اقش-تىڭ كونگرەسىن الىپ قارايىق. Congressional Research service جانە كونگرەستىڭ كىتاپحاناسى بار. سول كىتاپحاناسىنىڭ اياسىندا مىقتى ساراپتامالىق قىزمەت ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى كونگرەسكە «دىرىلدەپ» بارادى. ولاردا سەناتورلار «مەنىڭ ءوزىمنىڭ اقپاراتىم بار, مەن سىزگە سەنبەيمىن. ءسىزدىڭ بەرگەن اقپاراتپەن سايكەس كەلمەيدى. مەنىڭ زياتكەرلىك قاينار كوزىم بار. پوزيتسيامدى تىكەلەي بىلدىرەمىن» دەي الادى. سوندىقتان ىشكى ساراپتامالىق-اقپاراتتىق زەرتتەۋ ورتالىعىن قالىپتاستىرۋ كەرەك دەگەن ويدامىن.
ەكىنشى ۇسىنىس – رەسەيدەن كەلگەن تاجىريبە. بىرنەشە جىل بۇرىن ولار «ساراپشى ساعاتى» دەگەن فورمات كىرگىزدى. وعان مىقتى-مىقتى ساراپشىلاردى تارتادى. نەگە دەسەڭىز, قازىر دەپۋتاتتار قوعامدىق ۇردىستەردەن, تەحنولوگيالاردان ارتتا قالىپ بارادى. سوندىقتان بىزگە وزىمىزگە «ليكبەز» كەرەك. ياعني پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىن نىعايتىپ, ءوزىمىزدىڭ ىشكى ينسايدتارىمىز بولۋى قاجەت.
پرەزيدەنت جولداۋىندا مالىمدەگەندەي, جاڭا قازاقستان مودەلىندە پارلامەنتكە كوپ اۋىرتپاشىلىق تۇسەدى. پارلامەنت سوعان دايىن بولۋى كەرەك. ىشكى رەسۋرستارىن رەتتەپ, فورماتتارىن, رەگلامەنتتەرىن جاڭادان قاراستىرۋ قاجەت. قوعامدىق پالاتا ما, سونداي دۇنيەلەردى اشۋ كەرەك. ويتكەنى پارلامەنتكە ۇلكەن اۋىرتپاشىلىق جۇكتەلىپ وتىر.
ساياسات نۇربەك,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
