– ايدىن جولشى ۇلى, قاڭتارداعى وقيعالار كەزىندە رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ باستاماسىمەن جەدەل جەلى اشىلىپ, حالىققا تەگىن قۇقىقتىق كومەك كورسەتىپ جاتقانى جايلى اقپارات ايتىلدى. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسى قانداي؟
– ادۆوكاتتىق قوعامداستىقتىڭ جەتەكشىسى رەتىندە 5 قاڭتاردا Facebook-تەگى بلوگىمدا ارىپتەستەرىمدى قاڭتار وقيعالارى كەزىندە ۇستالعاندارعا تەگىن زاڭگەرلىك كومەك كورسەتۋگە شاقىردىم. ەڭ باستىسى – ادۆوكاتتاردىڭ ادام قۇقىقتارىن بۇزۋعا جول بەرمەۋى كەرەك ەكەنىن, شەرۋشىلەردىڭ بارلىق تالاپتارى بەيبىت جولمەن شەشىلىپ, الاڭعا شىققاندار تاراپىنان زيان كەلتىرۋگە جول بەرمەۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە ءمان بەردىم. ينتەرنەت قالپىنا كەلتىرىلگەننەن كەيىن 10 قاڭتاردا رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسى بارلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ەلىمىزدىڭ ءار وبلىس ورتالىعىندا جەدەل جەلىلەردىڭ ىسكە قوسىلعانى تۋرالى حابارلادى. ادۆوكاتتاردىڭ اۋقىمدى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە مىڭداعان ازامات بىلىكتى زاڭ كومەگىن الدى.
بىرقاتار تانىمال ادۆوكاتتىڭ باستاماسىمەن قوعامدىق كوميسسيالار ءتۇزىلدى. وسىنداي تاۋەلسىز كوميسسيانىڭ ءبىرىن ادۆوكاتتار ابزال قۇسپان مەن ءمادي مىرزاعاراەۆ قۇردى. بىزدەن كومەك سۇراعاننان كەيىن ولارعا تاعى بىرنەشە ادۆوكاتتى بەكىتىپ, تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتتىك. وسى تۇستا بۇل كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا ارالاسپاعانىمىزدى, سونداي-اق ولاردىڭ مىندەتتەرىن وزىمىزگە الماعانىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسى – ادۆوكاتتاردىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋمەن جانە ولاردىڭ كاسىبي قۇقىقتارىن قورعاۋمەن اينالىساتىن كاسىبي ۇيىم. بۇل ءبىزدىڭ باستى ميسسيامىز بولعاندىقتان وسىنداي باعىتتى ۇستانامىز.
– ءسىز وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعاندا قازاقستاندىق ادۆوكاتۋرانى دامىتۋدىڭ جاڭا جوسپارىن ۇسىنعان ەدىڭىز. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل يدەيالار قانشالىقتى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى؟
– ەل پرەزيدەنتى 2021 جىلعى 25 اقپاندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ V وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە مىقتى جانە تاۋەلسىز ادۆوكاتۋراسىز قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى تاپسىرماسىن ساپالى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ادۆوكاتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ادۆوكاتتىق قىزمەت كەپىلدىكتەرىنە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قاجەت. سول سەبەپتى دە جۇمىسىمىزدى ادۆوكاتۋرانى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن جازۋدان باستادىق. بۇل قۇجاتتىڭ جوباسىن قازىر بۇكىل ادۆوكاتتىق قاۋىمداستىق تالقىلاۋدا.
ەكىنشىدەن, بارىنشا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسى ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويۋىمىز قاجەت بولدى. بۇل باعىتتا ءبىز ءوز ورگاندارىمىزدى كۇشەيتۋ جۇمىستارىن قولعا الدىق. سونىڭ ناتيجەسىندە تاياۋدا ناقتى ماقساتتارى بەلگىلەنگەن ءىس-قيمىل جوسپارى جاسالىپ, الداعى ۋاقىتتا ءتيىمدى جۇمىسقا باعىتتالعان القا ورگاندارى جاساقتالماق.
سونىمەن قاتار كۇن سايىن اتقارىلىپ جاتقان باسقا دا جۇمىستار جەتەرلىك. اتاپ ايتقاندا, سوت جۇيەسى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىمەن بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزدىك. ءار باسقوسۋدا ءوزارا ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس توپتارىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. كەي ورگاندارمەن جۇمىس بارىسىندا قارىم-قاتىناس ورناتتىق, ال كەيبىرەۋلەرىمەن ءبىز قالاعانداي بايلانىس تەز تۇزىلە قويعان جوق. اسىرەسە, ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزعا تەز جاۋاپ بەرىپ, بارىنشا قولداۋ كورسەتكەن جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆتى اتاپ وتكىم كەلەدى. قازىرگى تاڭدا شەشىمىن تاپقان ماسەلەلەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا – زاڭدا بەلگىلەنگەن ەڭ جوعارى شەكتە م ۇلىكتىك داۋلار بويىنشا وكىلدىك شىعىستاردى تولىق وتەۋ جونىندەگى جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ءبىز ادىلەت ءمينيسترى قانات مۋسينمەن سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتتىق. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن 11 ناۋرىزدا دەپۋتاتتار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدىك. وسى باسقوسۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ادۆوكاتتاردىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ جول كارتاسى قابىلداندى. ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەمىز دەگەن سەنىمىم مول. سونداي-اق ءبىز پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جۇمىس توپتارىندا, زاڭ جوبالاۋ قىزمەتى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق ۇكىمەتتىك كوميسسيادا جانە باسقا دا جۇمىس ورگاندارىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز.
– ادۆوكاتۋرانى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىندا كوپتەگەن ماسەلە كوتەرىلىپ, ماقساتتار ايقىندالعان. قۇجاتتا كورسەتىلگەن وزەكتى ءارى باستى باعىتتىڭ ءبىرى – پرەزيدەنتتىڭ مىقتى جانە تاۋەلسىز ادۆوكاتۋرا قۇرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ. بۇل جونىندە ءوز كوزقاراسىڭىزدىڭ ماڭىزدى تۇستارىن اتاي الاسىز با؟
– ءبىز مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جاڭا قازاقستان قۇرۋ جونىندەگى باستاماسىن قولدايمىز. وسىعان وراي جاڭا قازاقستاندا ادۆوكاتۋرادا دا وزگەرىستەر جاسالۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. سوندىقتان ءبىز قازاقستاندىق ادۆوكاتۋرانى دامىتۋدىڭ 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن «جاڭا قازاقستان – جاڭا ادۆوكاتۋرا» دەپ اتادىق. تۇجىرىمداما 16 بولىمنەن تۇرادى, ولاردىڭ ارقايسىسىندا ادۆوكاتۋرانىڭ ناقتى ءبىر ماسەلەلەرى جانە ولاردى شەشۋ جولدارى اشىق كورسەتىلگەن. بۇل ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ىشىنەن بىرەۋىن عانا ءبولىپ-جارىپ قاراستىرۋ قيىن. ويتكەنى قۇجاتتا ايتىلعان سۇراقتاردىڭ بارلىعى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار يدەيالار ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىستى. قىسقاشا توقتالار بولسام, مىنا ماسەلەلەردى اتاپ وتۋگە بولادى: ادۆوكاتۋرانى مىقتى ەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسى تەك ادۆوكاتۋراعا ەمەس, سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دا قاتىستى شەشىمدەر قابىلداۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى كەرەك. سول سەبەپتى دە راا-نى ودان ءارى كۇشەيتۋدى قالايمىز. بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ باسىم بولىگى وزىمىزگە بايلانىستى ەكەنى تۇسىنىكتى, الايدا كەيبىر ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بىزگە مەملەكەتتىڭ دە قولداۋى قاجەت. ادۆوكاتۋرانىڭ ءوزىن-ءوزى باسقاراتىن ۇيىمدارىنا ادۆوكاتتارعا قاتىستى كاسىپكە جانە تارتىپتىك ءىس جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرۋگە بايلانىستى ماسەلەلەر بويىنشا ايرىقشا قۇزىرەت بەرىلسە دەيمىز. سونداي-اق ادۆوكاتۋراعا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسىنە قاتىستى بارلىق زاڭ جوبالارىنىڭ ساراپتامالىق قورىتىندى الۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە بىزگە جىبەرىلگەنىن قالايمىز. مۇنداي تاجىريبە «اتامەكەن» ۇكپ ءۇشىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ مۇددەلەرىن قوزعايتىن ماسەلەلەر بويىنشا قولدانىلىپ ءجۇر.
تۇتاستاي العاندا, ادۆوكاتۋرانىڭ مەملەكەت قابىلدايتىن شەشىمدەرگە ىقپالىن كۇشەيتۋدەگى باستى ماسەلە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن سالىستىرۋعا كەلەتىن اپپارات پەن رەسۋرستاردىڭ جوقتىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسىعان وراي ءبىز ادۆوكاتتاردى قوعامدىق نەگىزدە جۇمىسقا تارتامىز. بىزگە ادۆوكاتۋرانىڭ, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسىنىڭ مۇددەلەرىن قوزعايتىن بارلىق قوعامدىق كەڭەستەر مەن وسىعان ۇقساس وزگە دە ورگانداردىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋدە مەملەكەتتەن قولداۋ قاجەت.
ادۆوكات تاۋەلسىزدىگىنە قاتىستى قاعيدا زاڭدا ايقىن بەلگىلەنگەن. دەسەك تە ءىس جۇزىندە ادۆوكاتتارعا كوبىنە-كوپ سىرتتاعى ىقپال اسەر ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان دا ادۆوكاتتاردىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ناقتى وزگەرىستەر قاجەت. ەڭ باستىسى – ادۆوكاتتاردىڭ مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگى شەڭبەرىندە كورسەتىلەتىن ىستەر بويىنشا قىلمىستىق پروتسەستى جۇرگىزەتىن ورگاندارعا تاۋەلدىلىگىن جويۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى راا-نىڭ اۋماقتىق القالارى جانە زاڭ كومەگىنىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسىن اينالىپ ءوتىپ, مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگى شەڭبەرىندە تانىس ادۆوكاتتاردى تاعايىنداۋ تاجىريبەسىن توقتاتۋعا ءتيىس. ۇشىنشىدەن, ادۆوكاتتاردى جەدەل ىزدەستىرۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن ورگاندارمەن قۇپيا نەگىزدە ىنتىماقتاساتىن ادامدار رەتىندە تارتۋعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋ قاجەت. سونداي-اق ادۆوكاتتارعا قاتىستى الدىن الا تەرگەۋ جانە ارنايى جەدەل ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ تەك سوتتىڭ نەمەسە باس پروكۋرورمەن ونىڭ ورىنباسارلارىنىڭ سانكتسياسىمەن جۇرگىزىلگەنى تۋرالى ەرەجەگە زاڭنامالىق تۇردە تىيىم سالۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
ادۆوكاتتاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ, قورقىتۋ جانە قىسىم كورسەتۋ, جاۋاپ الۋ, ادۆوكاتتى ءتىنتۋ فاكتىلەرى, سونداي-اق ادۆوكاتتىق قىزمەت كەپىلدىكتەرىن وزگە دە بۇزۋشىلىقتار بويىنشا شاعىمداردى قاراۋدىڭ ارنايى ءتارتىبىن زاڭنامالىق تۇردە ايقىنداۋ قاجەت. مۇنداي شاعىمداردىڭ اق-قاراسىن زەردەلەۋ كەزىندە ادۆوكاتتىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە شاعىم جاساعان ورگاننىڭ قاراۋ مۇمكىندىگىن الىپ تاستاعان ءجون.
ادۆوكاتتىق قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگى وزگە دە كوپتەگەن ەرەجەگە تىكەلەي بايلانىستى. سوت پروتسەسىندە شىنايى جارىسپالىلىق پەن تەڭ قۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋدى, دالەلدەمەلەر جيناۋ, اقپاراتقا قول جەتكىزۋ جونىندە ناقتى قۇقىقتار بەرۋدى قوسا العاندا, ادۆوكاتتاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن نىعايتۋ, ادۆوكاتتاردىڭ مەملەكەتتىك قۇپيالارعا قول جەتكىزۋ ءتارتىبىن دە قايتا قاراۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
– كونستيتۋتسيامىزدا بارلىق ازاماتتاردىڭ بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرىلگەن. سونداي-اق مەملەكەتتەن ادۆوكاتتاردىڭ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالماعان توپتارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى جۇمىسىنا اقى تولەۋگە قاراجات تا بولىنەدى. الايدا بۇل باعىتتا دا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر ءجيى ايتىلىپ ءجۇر...
– راس, بەلگىلى ءبىر ساناتتار بويىنشا ازاماتتاردىڭ ادۆوكاتقا قۇقىعى بار. زاڭ بويىنشا بۇل كەزدە ونىڭ ەڭبەكاقىسىن مەملەكەت تولەيدى. بۇل – مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق ەكەندىگىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى.
ادۆوكاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وزدەرىنە جۇكتەلگەن كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مىندەتتىڭ ورىندالۋىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. دەسەك تە, سوڭعى ەكى جىلدا مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگى باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ادۆوكاتتار سانىنىڭ بىردەن ەكى ەسەگە ازايعانىن بايقاۋعا بولادى. مۇنىڭ سەبەپتەرى وتە كوپ. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى – ادۆوكاتتار جۇمىسىن جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرۋعا كەلىپ تىرەلەدى. ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىز بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن ادۆوكات ءبىر ءىس ءۇشىن 20 مىڭ تەڭگە الادى. بىراق بۇل قارجى جوعارى ينتەللەكتۋالدى, ءتۇرلى قيىندىقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە تولى جۇمىس ءۇشىن وتە ماردىمسىز سوما. سونىمەن بىرگە بۇل اقشانى الۋ ءۇشىن ادۆوكات تەرگەۋشىنىڭ نەمەسە سۋديانىڭ قولى قويىلعان تولەم قۇجاتىن الۋى كەرەك. بۇل ادۆوكاتتىڭ پروتسەسسۋالدىق قارسىلاسى مەن سۋدياعا تەگەۋرىندى قارسى تۇرۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارادى. ياعني ادۆوكاتتار تەرگەۋشىلەرگە تاۋەلدى. ەسەپتەپ قارايتىن بولساق, قىلمىستىق ىستەردىڭ جەتپىس پايىزىندا ازاماتتاردى قورعايتىن ادۆوكاتتار تەرگەۋشىگە وسىنداي ايقىن تاۋەلدى. دەمەك, وسىنىڭ ءوزى اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن اڭعارتادى.
– تۇجىرىمدامادا «ادۆوكاتتىق مونوپوليا» دەگەن بۇرىن-سوڭدى كوپ ايتىلا بەرمەيتىن تەرميندى كەزدەستىرۋگە بولادى. ادۆوكاتتاردىڭ وسى مودەلى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز.
– پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بارلىق جەكە زاڭگەرلەردى ادۆوكاتۋراعا بىرىكتىرۋدى «ادۆوكاتتىق مونوپوليا» دەپ اتادى. بۇل تەرمين ءىس جۇزىندە دۇرىس ەمەس. قۇقىقتىق عىلىم مەن ەكونوميكالىق تەورياداعى مونوپوليانىڭ كلاسسيكالىق انىقتاماسىنان ايىرماشىلىعى, ادۆوكاتتىق قىزمەتتى مامانداندىرىلعان زاڭدا بەلگىلەنگەن ولشەمدەرگە سايكەس كەلەتىن كەز كەلگەن ادام تاڭداي الادى. ياعني بۇل ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا مونوپوليا ەمەس.
ادۆوكاتتىق مونوپوليا ەنگىزۋ – حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن مىقتى ادۆوكاتۋراعا جول اشادى. ەگەر ءتۇپ ماعىناسى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ەلىمىزدە ادۆوكاتتاردان بولەك, ولاردىڭ قىزمەتىنە مەملەكەت ليتسەنزيا بەرەدى, سونىمەن قاتار ادۆوكاتۋرا ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا جاتادى, زاڭ كەڭەسشىلەرى زاڭگەرلىك كومەك كورسەتۋمەن اينالىسادى. بۇگىنگى تاڭدا 70-تەن استام زاڭ كەڭەسشىلەرىنىڭ پالاتاسى بار. ءار پالاتا ءوز ەرەجەلەرىن بەكىتىپ العان. مۇشە بولۋ ءۇشىن ولار ءبىر-بىرىمەن باسەكەگە تۇسەدى. مۇنداي جاعداي الەم ەلدەرى قابىلداعان ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيدى.
ەۋروپا كەڭەسىنىڭ قۇقىعى ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسيا (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) 2021 جىلى 15-16 قازاندا وتكەن وتىرىسىندا بىزگە ۇقساس جاعدايدا سلوۆاكيا ۇكىمەتىنە ءبىر ۇيىم قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس بەردى, سونداي-اق كوپتەگەن پالاتانىڭ قۇرىلۋى ولاردىڭ ساياسي كلۋبتارعا اينالىپ كەتۋ قاۋپىن تۋدىراتىنىن دا اتاپ ءوتتى. زاڭ قوعامداستىعى مەن مەملەكەت بۇل ماسەلەدە ءوزارا تۇسىنىستىك تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. سوندىقتان دا بولاشاقتا الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ جولىمەن جۇرەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
بانۋ ءادىلجان,
«Egemen Qazaqstan»
