ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك

وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنىڭ اياعى. قاراعاندىداعى ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جاعدايى مۇشكىل-ءدى. ەڭ اياعى, ناۋقاستارعا حيرۋرگيالىق كومەك كورسەتۋ قىزمەتىنىڭ ءوزى ءار اۋرۋحانانىڭ قانجىعاسىنا بايلانىپ, وگەيلىك كورىپ جۇرگەن. دەگەنمەن, مۇندا اتى رەسپۋبليكا مەن وداققا تانىمال حافيز ماقاجانوۆ دەگەن بىلىكتى مەديتسينا مامانى بولدى. ول كىسى سول كوپ اۋىرتپالىقتاردى ءوزى كوتەرىپ ءجۇردى. سول حافيز جاقسىباي ۇلى بەرتىن كەلە وبلىس ورتالىعىنداعى بارلىق حيرۋرگيالىق بولىمدەردىڭ باسىن قوسىپ, دەربەس اۋرۋحانا ۇيىمداستىردى. وسى مەكەمەنىڭ تۇڭعىش ۋىعى شانشىلعان ساتتەن ونىڭ قىزمەتكەرى بولعان ادامداردىڭ ءبىرى – قۇسني ەلەۋوۆ. جاسىراتىنى جوق, جالپى دارىگەرلىك ءبىلىمى عانا بار, كاسىبي تاجىريبەسى كەمشىن جاس مامان العاشقى وتالاردى جاساۋ كەزىندە قاتتى قينالىپ ءجۇردى. ءتىپتى, تەوريا جۇزىندە جاقسى ءبىلىپ تۇرسا دا, قانداۋىردى قولعا العاندا ابدىراپ قالاتىن-دى. سويتسە-داعى, بىرتە-بىرتە كۇندەلىكتى ەڭبەك ىرعاعىنا قالىپتاسۋ حافيز ماقاجانوۆ, الەكساندر كەروپيان ءتارىزدى تاجىريبەلى ۇستازداردان ۇيرەنىپ, سول اعالارىنىڭ سىنىنان ءوتۋ جەمىسكە جەتەلەدى. ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قۇسني قاراعاندىداعى ايگىلى حيرۋرگتەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. كەيىن ءوزىنىڭ اقىلشىسى ح.ماقاجانوۆتىڭ ەسىمىن يەلەنگەن اۋرۋحانادا 1960-جىلدان باستاپ جاراقات-ورتوپەديا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. كەيىپكەرىمىز 1971 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, ءۇش جىلدان سوڭ قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنا كونكۋرستىق نەگىزدە اسسيستەنت بولىپ سايلانعاننان كەيىن دە وسى اۋرۋحانادان قول ۇزگەن جوق. كۇردەلى وتا جاساۋعا جەتەكشىلىك ەتىپ, عىلىم مەن پراكتيكالىق جۇمىستى قاتار الىپ ءجۇردى. قۇرعاق ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, جاراقات سالدارىنان بولاتىن ادام شىعىنى دۇنيە جۇزىندە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋى قياتىن تاعدىرلاردان كەيىنگى ورىندى يەلەنەدى ەكەن. قاراعاندى ءتارىزدى يندۋستريا الىپتارى مول قالادا وندىرىستىك, تۇرمىستىق جانە اپات جاعدايىندا جاراقات الاتىندار سانى دا كوپ بولاتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان, وبلىستىڭ حيرۋرگيالىق كلينيكاسىندا وتا جاسالمايتىن كۇن جوققا ءتان. قۇسني امەن ۇلىنىڭ قانداۋىرى ايىنا 35-40 ادامنىڭ جانىنا شيپا, دەرتىنە ءدارۋ دارىتسا, جىل ىشىندە جاسايتىن وتاسى 400-ءدى توڭىرەكتەيدى ەكەن. حيرۋرگ بولعان 44 جىل مۇعدارىندا 15 مىڭنان استام تاعدىردىڭ كورەر جارىعى ۇزارۋىنا سەبەپكەر بولعان دارىگەر تەك ينفاركت الىپ, قاتتى ەنتىگە بەرەتىن بولعاندىقتان, جەتپىسكە جاقىنداعان شاعىندا عانا وتا جاساۋدان باس تارتىپتى. جانكۇيەر جۇرتتىڭ قانىن قىزدىرىپ, جەلىكتىرەتىن فۋتبولشى ءوز عۇمىرىندا وسىنشاما گول سوقسا, كەم دەگەندە وعان قولادان ءمۇسىن قۇيىلاتىنى كۇمانسىز. ال دارىگەر دەگەن حالىقتىڭ بىلايعى جۇرت كوزىنەن تاسا ەرەسەن ەڭبەگى ۋ-دۋ تىرشىلىكتە ەمەس, جالعىز اللانىڭ عانا ەسەبىندە ەكەنى انىق. دارىگەرلىك تاجىريبەسىندە تالاي اۋىر وتا جاساۋىنا تۋرا كەلگەن قۇسني امەن ۇلى ءوز ءومىر جولىندا ادام اعزاسىنداعى جاراقات جىلدام ءارى زارداپسىز بىتۋىنە اسەر ەتەتىن ونەرتاپقىشتىقپەن دە اينالىسىپ, جاڭالىقتار اشتى. ءسويتىپ,ەكى اۆتورلىق كۋالىك يەلەندى. پراكتيكالىق جۇمىس پەن عىلىمي ەڭبەكتى جانە قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنداعى ۇستازدىقتى قاتار الىپ جۇرگەن ادامنىڭ قاجىرىنا تاڭعالماسقا شارا جوق. 1992 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان عالىم 60-تان استام عىلىمي ماقالانىڭ جانە مونوگرافيالاردىڭ اۆتورى. پروفەسسور اعامىز سونداي-اق كوپ جىل بويى قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ-وندىرىستىك بىرلەستىگىنە جەتەكشىلىك ەتتى. ونىڭ الدىنان ءدارىس العان شاكىرتتەرى قازاقستان مەن تمد ەلدەرىندە عانا ەمەس, الىس شەتەلدەردە دە قىزمەت اتقارادى. ەشقايسىسى دا ۇستاز اتىنا ءسوز كەلتىرەتىندەي ەمەس, ءبارى دە ءوز ىستەرىن جەتىك بىلەتىن شەبەر ماماندار. ولاردىڭ قۇسني امەن ۇلىنا دەگەن قۇرمەتى ەرەك. «قۇسني اعا مەديتسينانىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسىن عاجايىپ دالدىكپەن ۇشتاستىرعان دارىگەر-عالىم. سوناۋ شاكىرت كەزىمىزدەن باستاپ بۇگىنگى جىگىت اعاسى اتانعان شاعىمىزعا دەيىن ول كىسى بىرەۋدىڭ سىرتىنان عايبات ءسوز ايتقانىن, الدەكىمدى جازىقسىز جازعىرعانىن كورگەن جوقپىز. ۋادەگە بەرىكتىگى جانە تالاپشىلدىعى جاعىنان ونىڭ الدىنا تۇسەر جان جوق. ادىلدىگى تاعى سونداي. وسىنداي تۋرا, قىلىشپەن شاپقانداي ءتىلىپ تۇسەتىن, جالعاندىققا جانى قاس مىنەزىنە وراي قۇسني اعانى «تەمىر ادام» دەپ اتاپ كەتتىك. قاتالدىعىنا قاپالىقتان ەمەس, ەرەكشە پرينتسيپشىلدىگىنە دەگەن قۇرمەتتەن تۋعان ءسوز بۇل», – دەگەن-ءدى بىردە ارىپتەسى سەرىك قايۋپوۆ. ول كىسى وسىلاي دەسە: «جاقسى دارىگەر بولۋ ءۇشىن وتانى ءمىنسىز جاساۋ عانا ازدىق ەتەدى. ەڭ الدىمەن, ادامعا سۇيىسپەنشىلىكپەن, ونىڭ تاعدىرىنا جاناشىرلىقپەن قاراۋ كەرەك. قۇسني اعا وسىنى جاقسى تۇسىنگەن جان. ۇستىڭدەگى حالاتىڭ اق بولۋى جەتكىلىكسىز, جۇرەگىڭ كىرشىكسىز پاك, قولىڭ تازا بولۋى شارت. ۇستازىمىز وسى قاعيدانى بىزگە ۋاعىز ەتىپ قانا قويعان جوق, ەڭ الدىمەن ءوزى بەرىك ۇستانىپ كەلەدى», – دەيدى قاراعاندى وبلىسىنا ەسىمى ايگىلى وتاشى وتان ماقىشەۆ اعامىز. كەڭەس وداعى ىدىراپ, قازاقستان دەربەس وتاۋ تىككەن العاشقى جىلدارى, اسىرەسە, جاڭا ەكونوميكالىق قاتىناستارعا كوشۋ ءۇشىن رەفورمالار باستالعان وتپەلى كەزەڭدە مەديتسينا سالاسىنىڭ قاتتى زارداپ شەككەنى قۇسني امەن ۇلىن قاتتى تولعاندىرعان-دى. وڭتايلاندىرۋ جەلەۋىمەن كوپتەگەن ەمحانالار مەن اۋرۋحانالار جابىلىپ, دارىگەرلەر مەن ورتا بۋىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جۇمىسسىز قالدى. بۇدان ح.ماقاجانوۆ اتىنداعى كوپسالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانا دا اينالىپ وتە المادى. ونەركاسىپتىك ەرەكشەلىگى, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى قاباتتاسقان قاراعاندىدا ادامداردىڭ قاتەرگە ۇشىراۋ, جاراقات الۋ تاۋەكەلى جوعارى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل اۋرۋحانا جابىلسا, تاعى دا ونداعان ادام جۇمىسسىز قالماق. زامان تۇزەلگەندە ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن باردى ساقتاعاننان ونداعان ەسە ارتىق قارجى بولۋگە تۋرا كەلەدى. وسىنداي ورىنسىزدىق پەن قياناتقا جول بەرۋگە بولمايتىنىن ايتىپ, قۇسني امەن ۇلىنىڭ وبلىس اكىمدىگىنە بارعانى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىندا. ايماقتىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ءماجيت ەسەنباەۆ ءتۇيىندى ماسەلەگە جەتە ءمان بەرۋىنىڭ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى قانات ەرمەكباەۆتىڭ تاباندىلىعى ارقاسىندا اۋرۋحانا ساقتالىپ قالعان ەدى. – ەۋروپانىڭ, جالپى كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ دارىگەرلەرى ادامنىڭ ءار مۇشەسىنە وتا جاساۋ ءۇشىن تەك سوعان عانا ارنالعان اسپاپ پەن قۇرال-جابدىق پايدالانسا, ءبىزدىڭ حيرۋرگتەر قولىنا تۇسكەن, تابىلىپ تۇرعان دۇنيەمەن عانا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇل ۇلكەن شەبەرلىكتى, تاپقىرلىقتى قاجەت ەتەتىنى مەديتسينادان حابارى از ادامداردىڭ وزىنە دە بەلگىلى. جەتىلدىرىلگەن قۇرالداردىڭ, ءتاۋىر ءدارى-دارمەك پەن اسپاپتاردىڭ كەلە باستاعانى ەندى عانا عوي. مەنىڭ وكشەمدى باسقان ىنىلەرىم وتان ماقىشەۆ, سەرىك قايۋپوۆ, قابىلبەك ابۋعاليەۆ, تۇياق ابيەۆ, دۋلات ماقىشەۆ جانە باسقالار وتە قاراپايىم قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەدى. بۇلار ىسكەرلىگى, بىلىكتىلىگى, شەبەرلىگى جاعىنان شەتەلدىڭ ەڭ مىقتى پروفەسسورلارىمەن يىقتاسا الادى. قازاقستاننىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن مۇنداي مامانداردى كۇندىز قولىڭا شىراق الىپ ىزدەسەڭ دە تاپپايسىڭ, – دەيدى قۇسني اعا. تالاسسىز اقيقات. قاراعاندىلىق مەكتەپتەن ءوتىپ كەلگەن دارىگەرلەردى قازاقستاننىڭ, ءتىپتى تمد قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ كەز كەلگەن اۋرۋحانالارى مەن ەمحانالارى قول-اياعىن جەرگە تيگىزبەي قابىلدايتىنى بەلگىلى. بۇل ولارعا بەرىلگەن ۇلكەن باعا, كورسەتىلگەن زور سەنىم بولسا, وسىناۋ ابىرويعا پروفەسسور قۇسني ەلەۋوۆتىڭ قوسقان ۇلەسى وتە ۇلكەن. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان اعا وسى عۇمىرىندا زامان مەن قوعامنىڭ كەمپىرقوساق تۇسىندەي قۇبىلعانىن كوردى. اۋمالى-توكپەلى شاقتاردى باسىنان وتكەردى. بىراق, ءوزىنىڭ باستى پرينتسيپىنەن – ادامدى ءسۇيۋ, ونىڭ تاعدىرىنا اراشاشى بولۋ ماقساتىنان تايعان ەمەس. بوزبالا شاعىندا باسىن بايلاعان كاسىبىنە ادال قىزمەت ەتىپ, توڭىرەگىنە شاپاعاتىن شاشىپ كەلەدى. ەرمەك بالتاش ۇلى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. قاراعاندى.