الەمدىك ەكونوميكاداعى بۇگىنگى وزگەرىستەر مەن جاھاندىق ۇدەرىستەر, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋى, مەملەكەتتەردىڭ تازا ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءبىر-بىرىمەن بايلانىستارى مەن ءوزارا قاتىناستارىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. وسى ورايدا, الەمدەگى ءار ەلدىڭ ەكونوميكاسى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى دەسە دە بولادى. ەندەشە, بۇگىنگى تاڭدا كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى قارىم-قاتىناستاردى ۇيلەستىرۋ مەن نىعايتۋ – سول مەملەكەتتىڭ كوركەيۋىنىڭ باستى ءبىر كىلتى. بۇل جونىندە ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ناقتى قادامدار جاسالۋدا. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راۋشان عابدۋاليەۆامەن اڭگىمەمىز وسىنداي باعىتتا ءوربىدى.
– راۋشان سمادينقىزى, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىندا كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرىلعان. ەكونوميست-عالىم رەتىندە ءسىز وسى جونىندە نە ايتاسىز؟
– و باستا كەدەن وداعىن قۇرۋداعى تۇپكى ماقسات بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا اكەلىپ تىرەيتىن تازا ەكونوميكالىق جوبا. تاعى دا قايتالاپ ايتقاندا, كەدەن وداعى تازا ەكونوميكالىق بلوكتىڭ پايدا بولۋىنا ءارى ىسكە اسۋىنا جەتكىزەتىن جارقىن جوبا. ونىڭ باستى مۇراتى كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ, وسى تۇرعىدا حالىق ءمۇددەلەرى مەن مۇڭ-مۇقتاجدارىنا بايلانىستى سۇرانىستاردى ءبىرتىندەپ شەشىپ وتىرۋ. ءبىز بۇگىندە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرا الدىق. الايدا ول ءبىر ورىندا تۇرىپ قالماۋى, ىلعي دا العا قاراي دامىپ, نىعايىپ وتىرۋى قاجەت. مۇنداعى ۇزدىكسىز دامۋ مەن تەرەڭدەۋ جولى تۇپتەي كەلگەندە – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا باعىتتالعان.
كەدەن وداعى قىزمەتىنىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى – وعان مۇشە بولىپ كىرمەيتىن ەلدەردەن تاۋار تاسىمالداۋ قاتىناستارى كەزىندە سىرتقى شەكارادا كەلىسىم جاساۋ بولىپ تابىلادى. جالپى العاندا, كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ۇعىمدارى ءبىر-بىرىمەن ماعىنالاس ءارى توركىندەس. ماقسات – وسى كەڭىستىككە كىرەتىن ەلدەر ەكونوميكاسىن تۇراقتى دامىتۋ جانە تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە جاعداي تۋعىزۋ.
كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قاتىساتىن ەلدەردىڭ ارقايسىسى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ۇدايى كوتەرىپ وتىرۋعا مۇددەلى. سوندا عانا ولاردىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسە الادى. الەمدىك نارىقتاعى ينتەگراتسيانىڭ باستى كورىنىستەرىن دە وسى ارادان تابا الامىز. قىسقاسى, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ءوندىرىسشىلەرىنىڭ نەعۇرلىم تىعىز توپتاسقان كووپەراتسيالارى ءبىرتۇتاس كولىكتىك, ەنەرگەتيكالىق جانە اقپاراتتىق جۇيە قۇرىپ, ونى تەرەڭدەتۋگە بارىنشا قولايلى جاعداي تۋعىزادى.
كەدەن وداعى قۇرىلعان كەزدەن بەرگى ۋاقىتتاعى كەيبىر دايەكتەر مەن دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, مۇندا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تۇراقتى قارقىنى ساقتالىپ كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزەمىز. اتاپ ايتقاندا, 2012 جىلى كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ جالپى جيىنتىق ءونىمى 3,5 پايىزدى, وسى ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ساۋدانىڭ ءوسىمى 8,7 پايىزدى, ال سىرتقى ساۋدا ءوسىمى 3,2 پايىزدى قۇراعان.
– ءسىز ەكونوميست-عالىم رەتىندە قازاقستان ەكونوميكاسى كەدەن وداعىنا مۇشە بولۋدان نە ۇتتى دەپ سانايسىز؟
– ەسىڭىزدە بار شىعار, كەدەن وداعى قۇرىلعانعا دەيىن تاۋارلاردى رەسىمدەۋ ۇدەرىسى وتە كوپ ۋاقىت الاتىن. تەككە كەتكەن ەسىل ۋاقىتپەن قوسا, بۇل جاعداي مورالدىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا ءبىراز قيىنشىلىقتار تۋعىزدى. مىنە, وسى رەسىمدەۋ ۇدەرىسى اجەپتاۋىر قىسقارتىلدى. ەكىنشىدەن, ءترانزيتتى ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ الەۋەتتى ءوسىمى قامتاماسىز ەتىلدى. سونداي-اق, كەدەن وداعى قازاقستاننىڭ كولىك-لوگيستيكالىق نارىعىنىڭ جەدەل دامۋىنا قولايلى اسەر ەتتى.
تاعى ءبىر ۇتىمدى جاعى, ايتالىق, قازاقستاندىق تاۋارلاردى رەسەي نەمەسە بەلارۋس مەملەكەتتەرى ارقىلى جەتكىزۋ مەن تاسىمالداۋ ءترانزيتى مەن ۋاقىتى قىسقارتىلدى. بەسىنشىدەن, كەدەن تاريفىنىڭ ءوسىمى بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ اجەپتاۋىر وسۋىنە وڭ اسەر ەتتى. التىنشىدان, قازاقستان اۋماعىندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ ارقىلى ينۆەستيتسيالار كولەمىن بۇرىن بولماعان دەڭگەيدە ارتتىرۋعا قول جەتكىزىلدى. جەتىنشىدەن, شەكارالاس ايماقتار كەدەن وداعى جاعدايىندا قوسىمشا ينۆەستيتسيالار تارتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. وسىلايشا, ۇتىمدى تۇستارىمىزدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جونىندەگى دەكلاراتسياعا سايكەس, الداعى 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا تاراپتار حالىقارالىق كەلىسىمدەردى كوديفيكاتسيالاۋدى اياقتاماق. ءدال وسى نەگىزدە ەلدەر ينتەگراتسياسىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلۋى ءتيىس. ەندىگى جەردە وسى ماسەلەگە قاتىستى وي-پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.
– وتە ورىندى ساۋال. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ (ەەو) قۇرىلۋى ءارى ونىڭ كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرۋى بۇگىنگى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قازىرگى جانە كەيىنگى اياق الىسىنا تىكەلەي بايلانىستى. ياعني ەەو قۇرىلعان كەزگە دەيىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە كىرەتىن ەلدەردە تەڭدەستىرىلگەن ماكروەكونوميكالىق جانە بيۋدجەتتىك ساياساتقا قول جەتكىزىلۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە, وسى ارالىقتا ەڭبەك, قارجى جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر نارىعىن قۇرىلىمدىق تۇرعىدان رەفورمالاۋعا باسا كوڭىل بولىنگەنى ءجون. بۇعان قوسا, ەنەرگەتيكا, كولىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا سالالارىندا ەۋرازيالىق جەلىنى قۇرۋ ويداعىداي جۇرگىزىلەتىن بولسا, ورتاق ماقساتتىڭ كوكجيەگى نەعۇرلىم جاقىنداي تۇسەدى. ءتۇيىپ ايتقاندا, بۇل ءومىر ءسۇرۋدىڭ جوعارى ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن ينتەگراتسيانىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيى. وسىنداي ەكونوميكالىق وداققا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ۆاليۋتالىق وداقتى قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولا الاتىن ءبىرتۇتاس ۆاليۋتالىق-قارجىلىق قادامدار قۇرۋعا بارۋى دا مۇمكىن.
– كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەلدەرگە قازاقستان نە ۇسىنا الادى؟
– تازا باسەكەلەستىك تۇرعىدان العاندا سىرتقى نارىقتا قازاقستاندىق بيزنەستىڭ ارتىقشىلىعى – شيكىزات سالالارى ونىمدەرى. كەيىنگى كەزدە ونىڭ ەكسپورتتىق ۇلەسى ايتارلىقتاي ءوسىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق باستى باسىمدىقتارى – مينەرالدى ونىمدەر, مەتالدار مەن بۇيىمدار, جانۋارلاردان الىناتىن جانە وسىمدىك تەكتەس ونىمدەر. سونداي-اق, دايىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى. الايدا بۇل ەلىمىز ءۇشىن ايتا قالارلىقتاي ۇلكەن جەتىستىكتەر دەپ ايتۋ قيىن.
سوندىقتان دا الداعى كەزدە وتاندىق ونىمدەردى كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەلدەر نارىعىنا كوبىرەك شىعارۋ ءۇشىن يننوۆاتسيانىڭ كومەگىنە دەن قويۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل ارادا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ەلدەگى ورتا جانە شاعىن بيزنەس وكىلدەرىنە جۇكتەلەدى. كوپ جاعدايلاردا ءوندىرىس پەن يننوۆاتسيانى دامىتۋعا سالىنعان قارجى وزگە مەملەكەتتەردەن تاۋارلاردى قايتا ەكسپورتتاۋمەن اينالىساتىندارعا قاراعاندا, الدەقايدا ءتيىمدى.
البەتتە, كىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى نەعۇرلىم جوعارى, سول نارىقتىق قارىم-قاتىناستاردا ءوز ۇستەمدىگىن جۇرگىزە الادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتاندىق بيزنەستىڭ باسەكەگە توتەپ بەرە ءبىلۋىن ۇدايى ايتىپ جۇرگەنى دە سوندىقتان. سونداي-اق, بۇل – بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە تابىسقا جەتۋىمىزدىڭ باستى ءبىر فاكتورى.
– قازاقستان بۇگىندە حالىقارالىق ۇدەرىستەردىڭ تەڭ قۇقىلى قاتىسۋشىسى رەتىندە تەك كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەلدەرمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, قىتاي, ازيا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن, سونداي-اق اقش, ەۋروپا وداعىمەن تەڭ ارىپتەستىكتى جانە ءوزارا تىعىز بايلانىستاردى نىعايتۋ ساياساتىن جۇرگىزىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدا نە ايتار ەدىڭىز؟
– قىتايعا قاتىستى ساياسات قازاقستاننىڭ ازيالىق باعىتتاعى سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ تابىلادى. ءبىز وعان تومەندەگىدەي ماسەلەلەر بويىنشا مۇددەلىمىز عوي دەپ ويلايمىن. بىرىنشىدەن, قىتاي ءوزىنىڭ اۋماقتىق ورنالاسۋى مەن ەكونوميكالىق الەۋەتى, ادام رەسۋرستارى مەن ساياسي ىقپالى جوعارى مەملەكەت. ەكىنشىدەن, قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ورتاق شەكارا بار. ۇشىنشىدەن, قىتاي ءوز كەزەگىندە قازاقستان ءۇشىن الداعى جۇزجىلدىقتا وسى زامانعى الەمنىڭ ەكونوميكالىق-تەحنولوگيالىق دامۋىندا جەتەكشى ورىنعا يە بولاتىن ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا ەنۋىنە قاقپا بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, سوڭعى جىلدارى قىتايدىڭ قازاقستانعا ەكونوميكالىق مۇددەلىلىك دەڭگەيى دە ەلەۋلى تۇردە ءوسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. بۇل مۇددەلىلىك ەڭ الدىمەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان تۋىندايدى. سوڭعى جىلدارداعى قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ كۇرت ءوسىمى قۋات كوزدەرىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋىنا الىپ كەلدى. وسى تۇرعىدان قاراستىرعاندا بۇل ەلدە مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى يمپورتىنىڭ كولەمى تەز ءوسىپ كەلەدى. جەكەلەي العاندا, قىتايدىڭ باتىس اۋداندارى كورشىلەس قازاقستان اۋماعىنان ءوزارا ءتيىمدى جاعدايدا يمپورتتاۋعا بولاتىن ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلاردىڭ جاڭا كوزدەرىنە مۇقتاج. باتىس ەلدەرىنىڭ نارىعىنا ءوز تاۋارلارىن جەتكىزۋ ءۇشىن دە قىتاي قازاقستاننىڭ كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق ارەكەتىن پايدالانۋعا مۇقتاج.
– قازاقستاننىڭ ءىرى ستراتەگيالىق ارىپتەستەرى ەۋرووداق پەن اقش ەكەنى بەلگىلى...
– ويىڭىزدى ءتۇسىندىم. دۇرىس ايتاسىز. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا كولەمىنىڭ 49 پايىزعا جۋىعى ەۋروپا ۇلەسىنە تيەدى. ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى تىكەلەي ەۋروپالىق كومپانيالاردان قۇيىلادى. ەۋرووداق پەن قازاقستان اراسىنداعى ءارىپتەستىكتىڭ باسىم باعىتى – ەنەرگەتيكا. سونىمەن بىرگە, كاسپيارالىق مارشرۋتتى جۇزەگە اسىرۋ مەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە ەكى جاققا ءتيىمدى.
ال اقش جونىندە ايتار بولساق, بۇل – جاھاندىق ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋىنا ەلەۋلى تۇردە ىقپال ەتە الاتىن الەمدىك ءىرى دەرجاۆا. ەڭ باستىسى, امەريكالىق ەكونوميكا الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى باستى ەكونوميكانىڭ ءبىرى. الەمنىڭ جاقسى دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتەگياسىن ۇستانىپ وتىرعان قازاقستان ءۇشىن اقش-تىڭ ەكونوميكالىق دامۋ تاجىريبەسى قۇندى بولىپ سانالادى.
اقش قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان باستاپ, ونىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيا باستادى. بۇل ءىرى مەملەكەتكە وسى قادامى ءۇشىن دە اركەز قۇرمەتپەن قاراي الامىز. وسى ىڭعايمەن اڭگىمەمىزدى ودان ءارى جالعار بولساق, قازىرگى كەزدە دە اقش مەملەكەتىمىزدىڭ ءىرى شەتەلدىك ينۆەستورى بولىپ تابىلادى.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.
