اتالعان سوت ازاماتتار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اراسىندا تۋىنداعان داۋ-دامايدىڭ اق-قاراسىن تەكسەرىپ, زاڭ اياسىندا ءادىل شەشىم شىعارۋدى كوزدەيدى. «سوتتىڭ مىندەتى – جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ جاريا قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ, جاريا-قۇقىقتىق قاتىناستاردا جەكە جانە قوعامدىق مۇددەلەردىڭ تەڭگەرىمىنە قول جەتكىزۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جانە اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق جاريا-قۇقىقتىق سالاداعى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. بىزدەگى سوت وتىرىستارىندا سۋديا ء«سىز قاتەلەسەسىز» دەگەن ءسوزدى ايتۋى مۇمكىن. ياعني ءبىز ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن شەشىم قابىلداعان لاۋازىمدى تۇلعانى نەمەسە مەملەكەتتىك ورگاندى جازاعا تارتپاي تۇرىپ, ولارعا قاتەسىن مويىنداپ, ءوزى شىعارعان ورىنسىز شەشىمدى ءوزىنىڭ جويۋىنا مۇمكىندىك بەرەمىز», دەيدى سوت توراعاسى يبراگيم دەزيەۆ.
سوت ۋاجىنە كونگىسى كەلمەگەن مەملەكەتتىك ورگاندار زاڭ كۇشىمەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. مىسالى, مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوت ءدال وسىنداي جولمەن ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن شەشىم قابىلداعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى اكىمشىلىك جازاعا تارتۋ تۋرالى 14 جەكە قاۋلى شىعارعان. وسىلايشا, شەشىمنىڭ قاتە ەكەنى سوت ارقىلى دالەلدەنىپ, شەنەۋنىكتەر ءتيىستى جازاسىن الدى. ال وسى شەشىمدەردەن قۇقىعىنا نۇقسان كەلگەن ازاماتتاردىڭ مۇددەسى زاڭمەن قورعالدى.
جارتى جىل ىشىندە سوتتا قارالعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىنداعى داۋلارعا قاتىستى 22 ءىستىڭ تورتەۋىندە شاعىمدانۋشى تاراپتىڭ تالابى قاناعاتتاندىرىلعان. سونداي-اق سوت جەر داۋىنا قاتىستى قارالعان 20 ءىستىڭ تورتەۋىندە, ال سالىق داۋىنا قاتىستى 13 ءىستىڭ سەگىزىندە ارىز ايتۋشىنىڭ قۇقىعىن قورعاپ قالعان.
مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتقا كەلىپ تۇسكەن ارىز قۇجاتتاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ارەكەتىنە قاتىستى شاعىمدار كوپ كەزدەسەدى. مۇنداي شاعىمداردىڭ نەگىزىندە ۇزىن سانى 82 ءىس قارالىپتى, سوت 22 ءىستى شاعىمدانۋشىنىڭ پايداسىنا شەشىپ بەرگەن. بۇل ىستەردىڭ دەنى سوت ورىنداۋشىلارى شىعارعان بورىشكەردىڭ مۇلكىن اۋكتسيونعا شىعارۋ, تىيىم سالىنعان م ۇلىكتى باعالاۋ, اليمەنت مولشەرىن انىقتاۋ تۋرالى قاۋلىلاردىڭ كۇشىن جويۋعا قاتىستى قارالعان. «زاڭ بويىنشا سوت ورىنداۋشى, قاجەت بولعان جاعدايدا عانا, تىيىم سالىنعان م ۇلىكتى نىسان قۇنىنىڭ 50%-نان تومەن باعاعا ساتا الادى. مۇنداي قاتاڭ شارا ءىس ابدەن ناسىرعا شاۋىپ بارا جاتقاندا عانا قولدانىلۋعا ءتيىس. الايدا سوت ورىنداۋشىلارى ءوز جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن وسىنداي شەشىمدەردى نەگىزسىز كوبەيتىپ جىبەرگەن. مىسالى, پاتەردىڭ قۇنى 50 ملن تەڭگە دەلىك, سوت ورىنداۋشىسى ونى 15 ملن تەڭگەگە ساتىپ جىبەرەدى. وسىلايشا, ازامات ءارى باسپاناسىنان ايىرىلىپ, ءارى قارىزعا باتقان كۇيىندە قالادى. ەڭ قىزىعى, تىيىم سالىنعان م ۇلىكتىڭ باعاسىن يەسى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ انىق كورسەتكەنىنە قاراماستان, سوت ورىنداۋشىلار ءبارىبىر وزدەرىنە ىڭعايلى باعانى قويىپ وتىرعان», دەيدى سوت توراعاسى.
ماسەلەن, بىلتىر قىركۇيەك ايىنداعى سوت وتىرىسىندا قارالعان يەسىنىڭ ىقتيارىنان تىس ساۋداعا سالىنعان م ۇلىككە قاتىستى ءىستى الايىق. بورىشكەردىڭ ءۇيىنىڭ نارىقتاعى باعاسى 18,9 ملن تەڭگە بولا تۇرا, جەكە سوت ورىنداۋشىسى ج.قورعانبەكوۆ ونى 13 ملن تەڭگەگە ساتۋعا قويعان. بورىشكەر سوتقا جۇگىنىپ, ەلەكتروندى ساۋدانى توقتاتۋدى وتىنگەنىمەن, سوت ورىنداۋشىسى م ۇلىكتى ساتىپ ۇلگەرگەن. بۇل ءىستى قاراپ شىققاننان كەيىن سوت ەلەكتروندى ساۋدانى زاڭسىز دەپ تاپتى. ناتيجەسىندە, ءۇيدى ساتۋشى دا, ساتىپ الۋشى دا, ءتىپتى سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ءوزى دە جاپا شەگىپ وتىر. سۋديانىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندى ساۋدا ارقىلى تىيىم سالىنعان م ۇلىكتى ساتىپ الۋدىڭ قاشاندا تاۋەكەلى كوپ بولادى. ارزان م ۇلىك ساتىپ الۋعا ۇمتىلعاندار وسىنى ەستە ۇستاۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر مىسال, بىلتىر جەكە سوت ورىنداۋشىسى ازامات جىلقايداروۆ «دامۋ» قورى مەن «ەۋرازيالىق بانك» ارقىلى نەسيە الىپ, پاندەمياعا بايلانىستى نەسيە قارىزىن ۋاقتىلى جابا الماعان جەكە كاسىپكەر ۆالەري كيتسەنكونىڭ جىلجىمالى-جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرىن ەلەكتروندى ساۋداعا شىعارادى. جەكە كاسىپكەردىڭ بورىشى 70 ملن تەڭگە بولا تۇرا, اۋكتسيون ارقىلى ساتۋعا شىعارىلعان م ۇلىكتەردىڭ قۇنى 150 ملن تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن. سوت, ارينە, ۆ.كيتسەنكونىڭ قۇقىعىن قورعاپ قالدى.
بۇعان دەيىن, اسىرەسە بانكتەر مەن تۇرعىنداردىڭ اراسىندا تۋىنداعان داۋلاردا بىلىكتى زاڭگەرى بار بانكتەردىڭ قاشاندا دەگەنى بولىپ جاتاتىنى بەلگىلى. الايدا مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتتار قۇرىلعالى, ءىستى بىرجاقتى قارامايتىن سوت القاسى مەن تۇرعىنداردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ءادىل شەشىمدەر دە كوبەيدى. مىسالى, تاياۋداعى سوت وتىرىستارىنىڭ بىرىندە سوت ورىنداۋشىسى باقىتگۇل بەگدىلدينانىڭ تىيىم سالىنعان م ۇلىكتى باعالاۋعا مامان قاتىستىرۋ تۋرالى قاۋلىسى جويىلدى. «فورتە بانك» اق مەن بورىشكەر ازاماتتىڭ اراسىندا تۋىنداعان داۋدا سوت ورىنداۋشى بانكتىڭ مۇددەسىن قورعاعان. «بۇل ءىس بىتىمگەرلىك جولمەن جابىلدى. مۇنداي جاعدايلاردا كىناسىن موينىنا العان ادامعا ايىپپۇل سالىنبايدى. ەگەر ءبىزدىڭ سوت شىعارعان شەشىمدە كورسەتىلگەن تالاپتار كەيىن ورىندالماي جاتسا, ءبىرىنشى 10 اەك, ەكىنشىسىندە 20 اەك ايىپپۇل سالىنادى. ايىپپۇل مولشەرى, ءتىپتى 100 اەك-كە دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ءبىز مۇنداي داۋلاردى قاراۋ بارىسىندا ىسكە كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءۇشىنشى تۇلعانى تارتا الامىز. ءبىزدىڭ سوتتا ءوز ءىس-ارەكەتىنىڭ دۇرىس نەمەسە قاتە ەكەنىن جەكە ازامات ەمەس, مەملەكەتتىك ورگان دالەلدەۋى كەرەك», دەدى يبراگيم دەزيەۆ.
ب.مايلين اۋدانى اكىمىنەن قىساستىق كورگەن ازامات ءوز قۇقىعىن مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوت ارقىلى قورعاپ قالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. 2013 جىلى اۋدان اكىمى جەرگىلىكتى تۇرعىن مارات كوپجاساروۆقا اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ بىرىنەن جەر تەلىمىن پايدالانۋعا بەرەدى. جەردى جالعا الۋ شارتى 2016 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىنا دەيىن, ءۇش جىلعا جاسالادى. قۇجاتىن جوعالتىپ العان ازامات 2021 جىلدىڭ شىلدە ايىندا كەلىسىمشارتتىڭ كوشىرمەسى مەن جەردى ۋاقىتشا پايدالانۋعا قۇقىق بەرەتىن اكتىنى جاساپ بەرۋدى سۇراعان. الايدا اكىمدىكتەگىلەر «اۋدان اكىمىنىڭ 2013 جىلعى جەردى جالعا بەرۋ تۋرالى قاۋلىسى 2016 جىلى جويىلىپ كەتكەن» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ ازاماتتىڭ ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتادى. سوت وتىرىسى بارىسىندا اكىمدىك وكىلدەرى اكىم ارەكەتىنىڭ زاڭسىز ەكەنىن مويىنداپ, زاڭ ۇستەمدىگى ورنادى.
قوستاناي وبلىسى
