الەۋمەتتىك قولداۋ باعدارلاماسى قابىلدانسا

كەزىندە اتىراۋ وبلىسىندا دا اجال اپانى اتانعان ەكى اسكەري پوليگون بولدى. ونىڭ ءبىرى – قىزىلقوعا اۋدانىنداعى تايسويعان پوليگونى بولسا, ەكىنشىسى – قۇرمانعازى اۋدانىنداعى ازعىر پوليگونى. ءبىر عانا ازعىر پوليگونىندا سىناق جۇرگىزۋگە ارنالعان 11 تەحنولوگيالىق الاڭدا 17 رەت جەراستى يادرولىق جارىلىسى جاسالعان. ەكى پوليگون ماڭىن قونىستانعان تۇرعىندار سىناقتان كوپ زارداپ شەكتى. دەگەنمەن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىر وبلىستىڭ اۋماعىنداعى ەكى اسكەري پوليگوندا دا بۇرىنعىداي سىناق جۇرگىزىلمەيدى. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعىنان كەيىن ەكى پوليگوندا دا جەراستى سىناقتارىن جۇرگىزۋ تولىقتاي توقتاتىلدى. ال قازىر ازعىر پوليگونىنىڭ زاردابىن جويۋ, تۇرعىندار دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ تۇرعىسىندا نەندەي ءىس-شارا قولعا الىنۋدا؟ گازەت ءتىلشىسىنىڭ وسى جانە باسقا دا ساۋالدارىنا وراي قۇرمانعازى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ريفحات سۇلتانياەۆ اڭگىمەلەپ بەردى. –ريفحات مۇعالىم ۇلى, از­عىر پولي­گونىنداعى جەراستى يادرو­لىق سىناق­تارى قاي جىلدارى جاسال­عانى­نان حابار­دار شىعار­سىز. مۇن­داعى جارى­لىس­تاردىڭ زيان­دىلىعى جونىندە نە دەيسىز؟ –ازعىر پوليگونىنداعى جەراس­تى سىناقتارى سەمەي يادرولىق پولي­گونىنداعىدان ءبىراز جىل وتكەننەن سوڭ باستالعان عوي. دالىرەك ايتساق, العاش رەت مۇنداعى جەراستى يادرولىق سىناعى 1966 جىلى جاسالعان. ونى, ارينە, العاشىندا اۋدان تۇرعىندارى سەزگەن جوق. ءسويتىپ, ازعىرداعى پوليگوندا 1979 جىلعا دەيىن ۇزدىكسىز جالعاستى. قازاق دالاسىنىڭ باتىس قاقپاسىندا 13 جىل بويى 17 رەت جەراستى يادرولىق جارىلىستىڭ جاسالۋىنان قورشاعان ورتاعا, پوليگونعا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنا زيانى تيمەدى دەپ ايتا المايمىز. وسى رەتتە مىناداي دەرەكتەردى ايتۋعا بولادى. جەراستى يادرولىق جارىلىستارىندا تسەزي –137, سترونتسي –90, پولۋتوني –239, 240 يزوتوپتارىن سىناۋ تاجىريبەدەن وتكىزىلگەن. ال مۇنداي يزوتوپتاردىڭ قانشالىقتى زياندى ەكەنىن بىلەسىز بە؟ ماسەلەن, پولۋتوني –239 يزوتوپىنىڭ توپىراقتاعى زياندىلىعى 24000 (!) جىلعا دەيىن سوزىلادى ەكەن. ال پلۋتوني –240 يزوتوپى 60 000 مىڭ جىل بويى ءوزىنىڭ زيانى مەن زاردابىن جويماي, توپىراق قۇرامىندا ساقتالا بەرەدى. مىنە, سول سەبەپتەن, ازعىرداعى جەراستى جارىلىستارىنىڭ رادياتسيالىق زاردابى تولىق جويىلدى دەپ ايتۋعا ءالى دە ەرتەرەك. – ازعىر پوليگونىندا جەراستى جارىلىستارى جاسالماعانىنا كوپ جىلدار ءوتتى عوي. پوليگوننىڭ جابىلۋىنا نە اسەر ەتتى دەپ ويلايسىز؟ – شىندىعىن ايتقاندا, ەلىمىز بۇرىنعى وداقتىڭ بودانىندا بولعان جىلداردا اتالعان پوليگوننىڭ جابى­لاتىندىعى, جەراستى يادرولىق سىناق­تارىنىڭ توقتاتىلاتىندىعى تۋرالى ويلاۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. ويتكەنى, جەراستى سىناقتارىن جۇرگىزەتىندەر كورشى ەلدىڭ اسكەريلەرى بولدى عوي. ال ولار تىكەلەي رەسەيدەن كەلەتىندەر. تەك ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى شىققاندا ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە دە ءۇمىت ساۋلەسى ويانا باستادى. ەرتە مە, كەش پە, ءساتىن سالعان ءبىر كۇنى جان-جاعىنا – قورشاعان ورتاعا, ەڭ باستىسى, سول ءوڭىردى مەكەن ەتكەن ادامدارعا اجال اپانى بولعان ازعىر پوليگونىنىڭ جابىلاتىندىعىنا سەنىممەن قارادىق. سول سەنىم ءبىزدى الداعان جوق. ءبىز تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە سەنىممەن قاراۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى مىنادا: نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1995 جىلى الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارى اراسىنان العاشقى بولىپ, يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا باتىل قادام جاسادى. وسى جىلى ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. ەلباسىمىز وسىناۋ باتىل قادامىمەن قازاق ەلىنىڭ بۇكىل ادامزاتقا بەيبىت ءومىردى تىلەيتىنىن, الەم جۇرتشىلىعىنىڭ تىنىشتىعىن قا­لايتىنىن ءبىلدىردى. كوپ جىلدار بويى جەراستى جارىلىستارىنىڭ زيانى مەن زاردابىن كورگەن ءبىز, اۋدان تۇرعىندارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قارۋسىز الەمگە قادام باسۋ قاجەتتىگى تۋرالى باستاماسىن قىزۋ قولدادىق. – پوليگوننىڭ زاردابىن جويۋ, اسىرەسە, اۋىر مەتالدارمەن ب ۇلىنگەن جەردى سا­ۋىق­تىرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىس­تار جاسالۋى ءتيىس؟ – ارينە, اسكەري پوليگوندا جاسالعان جەراستى جارىلىستارىنىڭ زاردابى وڭايلىقپەن ەڭسەرىلە قويمايتىنىن بىلەمىز. ويتكەنى, ازعىر پوليگونىندا جاي سىناقتار ەمەس, يادرولىق جارىلىس­تار جاسالعان عوي. سوندىقتان پوليگون ماڭىنداعى قورشاعان ورتا مەن ادام دەنساۋلىعىنا كەلتىرىلگەن زيان مەن زارداپتى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن جىلدار قاجەت. قازىر ساۋىقتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ كەلەدى. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ پايىمىمىزشا, ازعىر پوليگونىنداعى 11 سىناق الاڭى تەك سىم تەمىرمەن قورشالعان. كۇندەلىكتى ومىردە بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي, سىمنىڭ ءوزى دە توزادى. نەمەسە, ونى جىلقى, سيىر سەكىلدى مالدار ءۇزىپ كەتۋى دە كادىك. سول سەبەپتەن, ازعىرداعى سىناق الاڭدارى تەمىر-بەتون بۇيىمدارىمەن قورشالىپ, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سىناق الاڭىندا جايىلۋىنا توسقاۋىل جاساۋ قاجەت. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, №1 سىناق الاڭى اۋماعىنان ۇستالعان ەكى كيىكتىڭ كوزى سوقىر بولىپ قالعان, سول الاڭدا جايىلعان جىلقىلاردىڭ مۇرنىنان قان كەتكەن. جانە ءبىر ۇسىنىسىمىز, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ازعىر پوليگونىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋگە قارجى بولۋمەن شەكتەلمەي, قورشاعان ورتانى ساۋىقتىرۋ ىسىنە كوڭىل بولسە دەيمىز. وسى ماقساتتا الدىمەن, جەراستى سۋلارىنىڭ گيدرولوگيالىق كارتاسى جاسالسا, ەكىنشىدەن, پوليگونداعى سىناق الاڭدارىن اينالا جاسىل جەلەك ەگۋ قولعا الىنعانىن قالار ەدىك. – ءوزىڭىز جوعارىدا كەلتىرگەنىڭىزدەي, جەراستى جارىلىستارىنان زارداپ شەككەن تۇرعىندار دەنساۋلىعىن جاق­سارتۋ ماسەلەسى شەشىمىن قالاي تابۋدا؟ – جەراستى يادرولىق جارىلىستار جاسالعاننان كەيىن ادامدار دەنساۋلىعىنا كەلەتىن زياننىڭ مولشەرى از بولدى دەي المايمىز. جەراستى جارىلىستاردىڭ اسەرى بولۋى كەرەك, ازعىر پوليگونىنا تاياۋ اۋىلداردا تۇراتىن ادامدار اراسىندا ءتۇرلى اۋرۋلار بولعانىن جاسىرا المايمىز. ماسەلەن, 1996-2004 جىلدارى 69 ادام ونكولوگيالىق اۋرۋدان كوز جۇمعان. ال وسى كەزەڭدە 15 ادام وزىنە ءوزى قول جۇمساعان. سونىمەن بىرگە, 53 بالا قايتىس بولعان. وسى پوليگون ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن بالالاردىڭ 95 پايىزى قانى ازدىق اۋرۋىنا ۇشىراپ وتىر. بالالاردىڭ 12 پايىزى قانى ازدىق اۋرۋىنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى دارەجەسىمەن اۋىرادى. ال ەندى پوليگون ايماعىندا قونىس­تانعان تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك قول­داۋ كورسەتۋ تۋرالى ايتساق, بۇل ماسە­لە ءبىر­تىندەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى پوليگون ماڭىن مەكەن ەتكەن تۇرعىندار اراسىنان 100 ادام كۋرچاتوۆ قالاسىندا ارنايى مەديتسينالىق زەرتتەۋ-ناقتىلاۋ, باقى­لاۋ كۋرسىنان ءوتتى. الايدا, ونىڭ قورىتىندىسى جونىندەگى مالىمەت ءالى كۇنگە دەيىن قولىمىزعا تيمەي وتىر. ءبىز پوليگون زاردابىنان تۇرعىندار اراسىندا قانداي اۋرۋدىڭ بەلەڭ الىپ وتىرعانىن, جالپى, ازعىرداعى جەراستى يادرولىق جارىلىستارىنىڭ زاردابى قانشالىقتى ەكەنىن بىلگىمىز كەلەدى. دەگەنمەن, بىلتىردان بەرى I توپ مۇگەدەكتەرىنە 2 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, II توپ مۇگەدەكتەرىنە 1,5 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, III توپ مۇگەدەكتەرىنە 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە قارجى قولعا الىنا باستادى. ارينە, بۇل ازعىر پوليگونىنداعى جەراستى يادرولىق جارىلىستارىنىڭ زاردابىنان مۇگەدەك بولىپ قالعان جاندار ءۇشىن الەۋمەتتىك قولداۋ ەكەندىگى داۋسىز. بىراق تولەنەتىن قارجىنىڭ مولشەرى اتىراۋ قالاسىنا دەيىنگى قاشىقتىقتى ايتپاعاننىڭ وزىندە, تەك اۋداننىڭ ورتالىعىنا دەيىن 250-300 شاقىرىمداي قاشىقتا ورنالاسقان مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى جاندار ءۇشىن ازدىق ەتەرى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتەن, بولاشاقتا ەل ۇكىمەتى ازعىر پوليگونىنداعى جەراس­تى يادرولىق جارىلىستارىنان زارداپ شەككەندەردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ باعدارلاماسىن قابىلداۋدى نازاردان تىس قالدىرمايدى دەپ سەنەمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان». اتىراۋ وبلىسى, قۇرمانعازى اۋدانى.