كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بۇل 70-80 جىلدارى كوركەم ادەبيتەتتىڭ ماڭدايىن جارقىراتقان جارىق ساۋلە بولدى. وسى كۇن ساۋلەسى تۇسكەن سۇرلەۋگە اتتارىن قوسقان ۇزدىكتەر بايگە الىپ, ادەبيەتتىڭ بەدەلىنە اينالدى. ولار كىمدەر ەدى؟ ارينە, ءبارىن تىزىمدەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ادەبيەتتە وسى بايگەمەن شىعارماسى قوسا اتالاتىن قالامگەرلەر بار. ولار: م.ماعاۋيننىڭ ء«بىر اتانىڭ بالالارى», و.بوكەيدىڭ «قايداسىڭ, قاسقا ق ۇلىنىم؟», ت.نۇرماعانبەتتىڭ «قوش بول, اتا!» م.قانازدىڭ «چيكا – دابىلدىڭ بالاسى», پ.دۇيسەنبيننىڭ «جۇلدىزدار نەگە جىلايدى؟», م.قابانبايدىڭ «ارىستان, ۆيولەنچەل, قاساپحانا جانە مەن», ت.ب. ۇ.ەسداۋلەتتىڭ «قارا پيما» پوەماسى كەڭەس ادامىنىڭ تولىققاندى بەينەسىن كورسەتە الماعاندىقتان باسپاسوزدە جاريا بولماي جۇرگەندە, جابىق بايگەنىڭ سىيلىعىن الىپ, وقىرمانعا جول تارتتى. ە.راۋشاننىڭ «عايشا ءبيبى», ب.قوشىم-نوعايدىڭ «جەتى ەرتەگى», س.وسپاننىڭ «اششى قاۋىن, ءتاتتى قاۋىن», ت.ب. پوەزيالىق شىعارمالاردىڭ تۇساۋى وسى جابىق بايگەدە كەسىلىپ, كىتاپقا ەندى. وسى جابىق بايگەنىڭ وشاعىندا ادىلدىك دەگەن ءبىر ءتاتتى ءيىس بۇرقىراپ تۇراتىن. ش.ەلەۋكەنوۆ,ز.سەرىكقاليەۆ, س.بەردىقۇلوۆ, س.اشىمباەۆ سەكىلدى ادەبيەت بىلگىرلەرى باس قوسقان ساراپشىلار شوعىرى جاستاردى قولتىقتان دەمەپ, «باردى بار, جوقتى جوق» دەپ جالتارماي ايتىپ, ءبىراۋىز بولىپ ءساتتى شىعارمانىڭ تۇساۋىن كەسىپ جىبەرەتىن. بۇعان اۆتور دا, وقىرمان دا ءدان ريزا. وسى جولداردىڭ اۆتورى پاقىرىڭىز دا بۇل بايگەدەن كەندە قالعان ەمەس. ەسىمنەن كەتپەيدى, بايگە العان شىعارماما جازىلعان جابىق پىكىردى تۇشىنا وقىدىم. ز.سەرىكقاليەۆ ء«بىزدىڭ ءۇيدىڭ سولداتتارى» دەگەن حيكاياتىمدى ءبىرىنشى ورىنعا ۇسىنىپتى, بىراق قازىلار القاسى ەكىنشى بايگەگە لايىق دەپ تانىپتى. ادال پىكىر, العاۋسىز نيەتتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ءبىر عاجابى – بايگە العان سوڭ, جابىق پىكىرمەن تانىسىپ, ءوزىڭنىڭ جەتىستىگىڭ مەن كەمىستىگىڭە قانىعاسىڭ. ادەبيەتتە قالامگەردى وسىرەتىن دە وسىنداي العاۋسىز ادال پىكىرلەر ەمەس پە؟ قايبىر جىلى «قالا جانە قازاق» دەگەن تاقىرىپتا اڭگىمە جانرىنىڭ اشىق بايگەسى ءوتىپ, «جاس الاش» تۇشىمدى دۇنيەلەردى جاريالاپ وتىردى. سوندا نەبىر ىلكىمدى دۇنيەلەر ۇزەڭگىگە اياق ىلىكتىرە الماي جاداعاي شىعارمالار اسپەتتەلىپ, اڭگىمە تابيعاتىن تومەندەتتى. سويتسەك, كاسىپكەر دەمەۋشى بولعان بايگەنىڭ شىلبىرى دا قوجايىننىڭ قولىندا شىرماتىلىپ تۇرادى ەكەن. كوركەم شىعارما سۋرەتتەرى مەن گازەت ماتەريالىنىڭ اراسىنا قازىق قاعا بىلمەيتىن ساراپشىلار قورقاسوقتاپ, بيلىكتىڭ اۋزىن باعىپ, ادەبيەتتى شومىشتەن قاعۋدى ادەتكە اينالدىرعان ءبىر زامان تۋدى. ول زامان ءوتىپ كەتتى مە دەسەك, ءالى دە ايىلىن جيماپتى.
ءبىز بايگە دەيمىز, بۇل ءوزى concrsus دەگەن لاتىن ءسوزى, بۇعان «قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى» بىلايشا تۇسىنىك بەرەدى – «قاتىسۋشىلار اراسىنان ەڭ لايىقتى ۇزدىك شىققاندارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جارىس». وسى سوزدىكتە «كونسيليۋم» دەگەن ءسوزدىڭ «كونكۋرس»-پەن قاتار تۇرعانىن قاراشى. ادىلەتسىز بايگەدەن اتى كەلمەي قالىپ, تالماسى ۇستاپ, دارىگەرلەر «كونسيليۋمىن» جيناعان تالايدى كوردىك. ونان كەيىن «كونيۋكتۋرا» دەگەن ءسوز قونىس تەۋىپتى. بۇل سوزگە «قوعامدىق ءومىردىڭ بەلگىلى ءبىر اۋماعىندا تۋعان جاعداي» دەپ تۇسىنىك بەرىلىپتى. ءبارىن كونكۋرس باستاپ تۇر. ادام جۇرگەن جەردە توسىن جاعدايلار دا جۇرەدى. بىراق ادەبي پروتسەسكە توسىن جاعدايدان گورى تازالىق كەرەك ەمەس پە؟
ءبىز قازىر «جالىننىڭ» جابىق بايگەسىندەي مايدان قىل سۋىرعان كىرشىكسىز كونكۋرستى ساعىنامىز. ءبىرازىمىزدى ادەبيەت الەمىنە اياق باستىرعان وسى التىن بوساعا, ءادىل ادامداردىڭ وڭ كوزى ەدى عوي. تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى – ءدال وسىنداي ادەبيەتكە دەگەن قامقورلىق قايتا قولعا الىنسا دەگەن تىلەك بار. بۇعان كاسىپكەرلەر ەمەس, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, ماسەلەن, ءباسپاسوز جانە قوعامدىق كەلىسىم, سونداي-اق مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىكتەرى دەمەۋشى بولىپ, جاقسى ءىس زاڭدى تۇردە جالعاسىن تاپسا, ادەبيەت احۋالى ارتپاي ما؟ كوكىرەگى كەڭ جايلاۋ ادەبيەت بىلگىرلەرى از ەمەس, كونيۋنكتۋراعا باعىنبايتىن ءادىل قازىلار القاسى توپتاسىپ, «جالىننىڭ» جابىق بايگەسىندەي كونكۋرسقا تورەلىك ايتىپ وتىرسا, بۇل – قالام ۇستاعاندار ءۇشىن زور دەمەۋ بولار ەدى. كونكۋرس تاقىرىبى تەك بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالماي اۋقىمى كەڭەيە تۇسسە, تارتپادا جاتقان تالاي قولجازبانىڭ باعى جانىپ, اۆتورى ادەبي كەرۋەنگە ىلەسەرى ايدان انىق. بايگە جاس تالعامايدى, شىعارمانى تالدايدى.
ءتاتتىنىڭ ءدامى اۋزىڭنان كەتپەيدى. تامسانىپ تۇرامىز, ۋاقىت شىركىننىڭ ءدامى ءتاتتى دە اششى. قىزىل ءتىلدىڭ ۇشى بارىنە كۋا.
ۇسىنىس ءبىز جاقتان, قالامگەر قاۋىم ۇندەمەي باس يزەيتىنى بەلگىلى. بىزگە قولداۋ كەرەك. بۇل – ادەبيەتتى قولداۋ.
قۋاندىق تۇمەنباي,
جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» جانە ماحمۇد قاشقاري اتىنداعى ادەبي سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى
