بۇگىندە قالاعا قاتىستى ماقتاۋ ەمەس سىن كوپ ايتىلادى. وبلىس ورتالىعىنا جاقىنداعان قالانىڭ تامىرىنا قان جۇگىرىپ, جايقالا تۇسۋگە ءتيىس بولاتىن. بۇل ماقساتتاعى جوسپارلار دا بار. دەگەنمەن قالا تۇرعىندارىنىڭ ارىز-شاعىمدارى مەن وي-پىكىرلەرى كەنتاۋدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتار ىستەردى ۇيلەستىرىپ, ۇيىمداستىرار ىسكەر دە جاناشىر باسشىنىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى.
قالا اكىمىنىڭ ءوزى دە قىزمەتىنەن بوساتۋدى ءوتىنىپ, ارىز جازىپتى. بىراق... رەتىمەن بايانداساق. كەنتاۋ قالاسىندا كوپقاباتتى ۇيلەردى ساپالى جىلۋمەن قامتۋ سوڭعى جىلدارى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەگە اينالعان. قىستىگۇنى دىردەك قاققان تۇرعىندار پاتەرلەردىڭ سۋىقتىعىنان قابات-قابات كيىنىپ جۇرەتىندەرىن, ءجيى اۋىراتىندارىن ايتىپ شاعىمدانادى. امالى تاۋسىلعان كەنتاۋلىقتار ءار بولمەدە ەلەكتر پەشىن پايدالانۋعا ءماجبۇر. بۇل, ارينە ءتيىمسىز.
«بىزگە بەرىلمەگەن جىلۋعا ءار ايدا تۇبىرتەك كەلەدى. «تولە» دەيدى, ءبىز ونى نەگە تولەيمىز؟ توققا تولەيمىز بە, جىلۋعا تولەيمىز بە, مۇزداي ۇيگە تولەيمىز بە؟», دەيدى تۇرعىندار. كوپقاباتتى ءۇي تۇرعىندارىنىڭ بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ جۇرگەنىنە دە ءۇش اي بولىپتى. جىلۋعا جاۋاپتى ماماندار اۋەلدە بىرەر كۇندە ماسەلە شەشىلەدى دەگەن. كەيىن جىلۋ باتارەياسىنداعى اۋانى شىعارا الماعان تۇرعىنداردى كىنالاعان. بىراق جاۋراعان جۇرت قۇبىرداعى اۋانى كۇنىنە بىرنەشە مارتە شىعاراتىنىن ايتادى. «كەنتاۋ قالاسى بويىنشا جىلۋ ماۋسىمى پروبلەما بولىپ تۇر. اكىم دە, ونىڭ ورىنباسارى دا حاباردار, تەتس-ءتىڭ باستىعى دا بىلەدى. بىراق ەشقانداي شەشىم جوق. ءبىزدى ەستىپ جاتقان جوق», دەيدى قالا تۇرعىنى ءاليا كەنجەباەۆا.
تۇرعىنداردىڭ جينالىپ اكىمدىككە بارماق بولعانىن ەستىپ, كەزدەسۋگە كەلگەن جىلىتۋ ورتالىعىنداعىلاردىڭ دا جاۋابى ناقتى ەمەس. ء«بىزدىڭ جۇمىسىمىز ۇيلەردىڭ جەرتولەسىنە دەيىن جىلۋ اكەلۋ» دەگەن ولار ءۇيدىڭ استىنداعى جىلى قۇبىرلاردى كورسەتكەن. بىراق پاتەرلەردىڭ ۇستىندە نەلىكتەن جىلۋ جوق دەگەندى سول كۇيى تۇسىندىرە الماپتى. اشۋعا مىنگەن تۇرعىندار اكىمدىككە ەمەس, قالا اكىمىنىڭ ۇيىنە باراتىندارىن ايتقان سوڭ, جىلىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دا بوي كورسەتتى. «كەنتاۋ-سەرۆيس» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى اسحات ابدراسيلوۆ ورتالىق جۇيەگە جەر ۇيلەر مەن كوممەرتسيالىق نىساندار كوپتەپ قوسىلىپ, سونىڭ سالدارىنان كوپقاباتتى ۇيلەرگە قىسىم جەتپەي جاتقانىن ايتادى. بۇل ماسەلەنى بىرەر كۇندە شەشۋگە تاعى دا ۋادە بەرگەن. الداعى ۋاقىتتا كوپقاباتتى ۇيلەردە تۇراتىندار ءۇشىن جەر ۇيلەردەگى تۇرعىنداردى جىلۋسىز قالدىرامىز دەگەن باسشىلار قوسىمشا قوياتىن سورعىلارعا اقشا قاراستىرىپ جاتىر ەكەن. بىراق جىلىتۋ ماۋسىمى باستالاردا تاجىريبە رەتىندە كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ بىرىنە سونداي سورعى قويعانىمەن ناتيجە بەرمەپتى. سوندىقتان كەنتاۋلىقتار قوندىرعى قويعاننان ۇيلەردىڭ جىلىپ كەتەرىنە مۇلدەم سەنبەيدى.
جىلۋ عانا ەمەس, قالادا اۋىز سۋ ماسەلەسى دە ءجيى كوتەرىلەدى. كەنتاۋ قالاسىنا قاراستى شاشتوبە اۋىلىنا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن اۋىز سۋ تارتىلعان. الايدا تىرشىلىك ءنارى بىردە بولسا, بىردە جوق. امالى تاۋسىلعان تۇرعىندار سۋدى ارىقتان ىشەدى, كەيبىرى بوشكەسىن 5 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ الادى. اۋىلداعى جارىقتىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. ەسكى ترانسفورماتوردىڭ كۇشى جەتپەيدى.
بىلتىر جىلدى وبلىس باسشىسىنا قىزمەتىنەن كەتۋ جونىندە ارىز بەرۋمەن باستاعان كەنتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى داۋرەن ماحاجانوۆ جەرگىلىكتى اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى سىنالادى. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. جوعارىداعى ايتىلعان ماسەلەلەرمەن قاتار كەنتاۋدىڭ تازالىعى دا سىن كوتەرمەيدى. سوڭعى جىلدارى لاس قالاعا اينالىپ بارا جاتقانىن, كۇل-قوقىس تاستايتىن كونتەينەرلەردى اكىمدىكتىڭ كوشەگە شىعارىپ تاستاعانىن وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ءۋاليحان قاينازاروۆ بريفينگتە ءمالىم ەتتى. سول ءۇشىن كەنتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى داۋرەن ماحاجانوۆقا 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعانى دا سول جيىندا ايتىلدى. «كوگىلدىر وتىننىڭ» جوقتىعىن ايتقان, ەلەكتر قۋاتى, اۋىز سۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن ارىز-شاعىمدار لەگى تولاستاعان ەمەس. قالا تۇرعىندارىنىڭ بىزگە جولداعان شاعىمىندا ناقتى مىسالدار دا كەلتىرىلەدى. مىسالى, بىلتىر كوكتەمدە داۋىلدىڭ سالدارىنان ەلەكتر باعانالارى قۇلادى. جىلۋ ورتالىعىندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ بولماۋىنان جىلۋ بەرۋ توقتاتىلدى. سودان قۇبىرلار قاتىپ, تۇرعىندار سۋىق باسپانالارىندا بىرنەشە كۇن جىلۋسىز وتىردى. ياعني قالا اكىمدىگى توتەنشە جاعدايعا دايىن ەمەس بولىپ شىقتى. ءدال وسىنداي جاعداي قاراشادا تاعى قايتالانعان. ال پايدالانۋعا بەرىلگەن 600 پاتەرلىك 10 كوپقاباتتى ۇيدە جىلۋ جوق بولىپ شىقتى. اكىمدىك جاڭا تۇرعىن ۇيلەرگە جىلۋدى گازبەن جۇمىس ىستەيتىن اۆتونومدى پەشتەر ارقىلى بەرۋدى جوسپارلاعان كورىنەدى. الايدا «كوگىلدىر وتىن» ىسكە قوسىلماعان. تۇرعىندار اكىمدىك ءار پاتەر يەسىنە ەكى ەلەكتر جىلىتقىش قۇرالىن تاراتىپ بەرۋدەن باسقا امال تاپپاعانىن ايتىپ, شاعىمدانعان بولاتىن. وسىلايشا, كوممۋنالدىق ماسەلەگە قاتىستى ايقاي-شۋى ءجيى شىعاتىن كەنتاۋدا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ۇستىنەن «اسا ءىرى كولەمدەگى بوتەننىڭ مۇلكىن تالان-تاراجعا سالۋ» بابىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. وبلىستىق سوتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلاعانداي جانە اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاعان رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ءبولىم باسشىسىنىڭ قىلمىستىق ءىسى بويىنشا قازىناعا كەلتىرىلگەن شىعىننىڭ كولەمى 58,8 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. وسى ارادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن باعىنىشتى قىزمەتكەرلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ ورنىنان ءتۇسۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلگەنىن ەسكە سالا كەتەيىك. وسىعان وراي قابىلدانعان زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنا سايكەس, ءبىرىنشى باسشى ونىڭ تىكەلەي باعىنىشتى تۇلعاسىنا قاتىستى سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمى كۇشىنە ەنگەننەن سوڭ, كۇنتىزبەلىك 10 كۇن ىشىندە نەمەسە اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستىق ءىس توقتاتىلعاننان كەيىن وتستاۆكاعا كەتۋگە مىندەتتى. مىسالى, اۋدان اكىمى ءوزىنىڭ ورىنباسارلارىنا, اپپارات باسشىسىنا, جەتەكشىلىك ەتەتىن اۋداندىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىنە جاۋاپ بەرەدى. كەنتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى داۋرەن ماحاجانوۆ جوعارىدا ايتىلعان زاڭسىزدىققا دەيىن دە قىزمەتىنەن بوساتۋ جونىندە وبلىس اكىمىنە ءبىر رەت ارىز جازعان بولاتىن. وعان كەنتاۋ قالاسىنا قاراستى ەسكى يقان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى حاسان مۋسليموۆتىڭ پارا الدى دەگەن ايىپپەن سوتتالۋى نەگىز بولعان-دى.
حاسان مۋسليموۆ اۋىلداعى ءبىر تۇرعىننىڭ جەرگە قاتىستى ماسەلەسىنە وڭ قورىتىندى بەرۋ ءۇشىن 4 ملن 150 مىڭ تەڭگە پارا سۇراپ, ونىڭ 2 ملن تەڭگەسىن الۋ بارىسىندا ۇستالدى. سوت ونى 4 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەستى. ۇكىم كۇشىنە ەنگەن سوڭ داۋرەن ماحاجانوۆ قىزمەتىنەن بوساۋعا ارىز بەرگەنىمەن, سوگىس جازاسىمەن قىزمەتىندە قالدىرىلعان ەدى. ياعني وبلىس باسشىسى وعان سەنىم ارتىپ, مۇمكىندىك بەردى.
وبلىس باسشىلىعىنىڭ سەنىمى اقتالماي وتىرعانىن قالا تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ءجيى كوتەرىپ شاعىمدانۋى, ءتىپتى اكىمنىڭ ۇيىنە بارىپ تالاپ-تىلەكتەرىن بىلدىرۋگە تالپىنۋى اڭعارتادى. بۇل ورايدا كەنتاۋلىق تۇرعىندار اراسىندا دا اكىمدى جەرگىلىكتى حالىق ءوزى ۇسىنىپ, ءوزى سايلاپ, سەنىمدى اقتاماسا, وزدەرى ورنىنان بوساتاتىن زاڭدى مۇمكىندىك جاسالعانىن قالايتىندارىن ايتۋشىلار از ەمەس. «حالىق قالاسا, حان تۇيەسىن سويادى» دەگەنمەن, حالىقتىڭ تالابىن ەسكەرىپ, اكىمنىڭ ازىرگە ورنىن بوساتا قويار نيەتى بايقالمايدى.
