جالاقىدا بولە-جارۋ بولماۋعا ءتيىس

سەناتورلار وسىنداي تالاپ قويىپ وتىر

سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پالاتانىڭ كەشەگى كەزەكتى جالپى وتىرىسىندا ارىپتەستەرىن كەلە جاتقان ناۋرىز مەيرامىمەن قۇتتىقتادى. « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قۇتتى بولسىن! سىزدەرگە تابىس تىلەيمىن, امانشىلىق بولسىن!», دەدى ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە. جالپى, سەنات كەشە التى ماسەلەنى قاراپ, تالقىعا سالدى. كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى تۇرعان قازاقستان مەن ۆەتنام اراسىنداعى ازاماتتىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋعا قۇرىلعان زاڭ جوباسى بويىنشا باياندامانى ادىلەت ءمينيسترى بەرىك يماشەۆ جاسادى. بايانداماشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, كەلىسىم قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋدىڭ شارتتارى مەن ءتارتىبىن, سونداي-اق, ونى ۇسىنۋ مۇمكىندىگىن بولدىرمايتىن ءمان-جايلاردى رەتتەيدى. ءوزارا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى ءوتىنىش ونى العان كۇننەن باستاپ توقسان كۇن ىشىندە ورىندالادى. سونىمەن قاتار, كەلىسىمدە ءوتىنىشتى ورىنداۋدى كەيىنگە قالدىرۋ دا قاراستىرىلعان جانە دە قارسى جاقتى حاباردار ەتۋ ءۇشىن وتىز كۇن بەرىلەدى. وسىنداي كەلىسىمدەر قىتاي, قىرعىزستان, وزبەكستان, كورەيا, پاكستان, گرۋزيا, ءۇندىستان, ءباا, تۇرىكمەنستان, موڭعوليا, ازەربايجان, ليتۆا جانە تۇركيا سياقتى 13 ەلمەن جاسالعان. زاڭ جوباسى بويىنشا پىكىر ءبىلدىر­گەن سەناتور ورىنباي راحمانبەر­­ديەۆ حالىقارالىق زاڭدىق قۇجات­تىڭ اعىلشىن, ورىس جانە ۆەتنام تىلدەرىندە ازىرلەنگەندىگىن, كەلەشەك­تە مەملەكەتتىك تىلدە جازىلۋى تيىستىگىن ورىندى اتاپ كەتتى. مۇن­داي ۋاجبەن سەنات توراعاسى دا كە­­­لىستى. ءسويتىپ, زاڭدىق قۇجات قابىلداندى. بۇدان كەيىن قارالعان «ەڭ تومەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ ءراسى­مىن جاساۋ تۋرالى كونۆەنتسيا­نى (26-كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيا­لاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا دەپۋتات­تار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى بۇۇ-نىڭ ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋمەن اينالىساتىن مامان­دان­دىرىلعان مەكەمەسى بولىپ تابىلادى. ۇيىمعا مۇشە ەلدەر حەۇ كونۆەنتسيالارىن ورىن­داۋعا مىندەتتەمە قابىلداي وتىرىپ, ءتيىستى جاعدايلاردىڭ جاسالۋىنا وراي راتيفيكا­تسيا­لايدى. قازىرگى كەزدە بۇل ۇيىم­عا 185 ەل مۇشە بولىپ كىرگەن. ەلىمىز بۇل ۇيىمعا 1993 جى­لى كىرىپ, ونىڭ 21 كونۆەنتسيا­سىن راتيفيكاتسيادان وتكىزىپتى. كونۆەنتسيانىڭ ماقساتى ەڭ ءتو­مەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ ءراسى­مىنىڭ يمپلەمەنتاتسياسى ءجونىن­دەگى مىندەتتەمەلەردى مەملەكەتكە بەكىتىپ بەرۋ بولىپ تابىلادى. ونىڭ ەرەجەلەرى ونەركاسىپتىڭ بەلگىلى ءبىر سالالارىندا نەمەسە سەكتورلارىندا جۇمىس ىستەيتىن ەڭبەكشىلەرگە قولدانىلادى. ەلدەردىڭ كاسىپكەرلەر مەن ەڭبەكشىلەردى قولدانىستاعى ەڭ تومەنگى مولشەرلەمەلەر تۋرالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە جالاقىنىڭ وسى مولشەرلەمەدەن تومەن بولماۋى ءۇشىن باقىلاۋ جۇيەسى مەن سانكتسيالار تۇرىندە قاجەتتى شارالار قولدانۋعا ءتيىس. اتالعان قۇجاتتا نەعۇرلىم تومەنگى مولشەرلەمەلەر بويىنشا جالاقى العان ەڭبەكشىلەردىڭ وزدەرىنە تولىق تولەنبەگەن سومانى سوت تارتىبىمەن نەمەسە ءوز­گە دە زاڭدى ءراسىم ارقىلى الۋ قۇ­قىقتارى ايقىندالعان. ەڭ­بەككەرلەردىڭ جالاقىسىنا قاتىس­تى بىلدىرگەن پىكىرىندە سەنا­تور قوجاحمەت بايماحانوۆ مۇ­ناي كومپانيالارىن مىسالعا كەلتىردى. دەپۋتات بۇل رەتتە قىزىلوردا وبلىسىنداعى ءبىر كومپانيادا قىتايلىق ازاماتقا تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى جۇمى­سى ءۇشىن 5 مىڭ اقش دوللارى تولەنىپ كەلسە, ارتىنشا سول قىز­مەتكە قازاقستان ازاما­تى الىن­عاندا وعان 500 مىڭ تەڭگە ءتو­لەنگەنىن العا تارتتى. سون­داي-اق, قىزىلوردا مەن اتىراۋ وبلىستارىنداعى كومپانيا­لار­دىڭ بۇرعىشىلارى ءارتۇرلى جا­لاقى الىپ كەلە جاتقاندىعىنا دا نازار اۋدارتتى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تاما­را دۇيسەنوۆانىڭ جاۋابىنا قاراعاندا, ءاربىر جۇمىس بەرۋشى ءوز ەڭبەكاقى جۇيەسىن قۇرادى, ال مەملەكەت ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيىن بەلگىلەپ بەرەدى. مي­نيستر بۇل رەتتە وتكەن جىلى بىردەي جۇمىسى ءۇشىن ءارتۇرلى ەڭبەكاقى تولەنىپ كەلگەن 130 فاكت انىقتالعاندىعىن, سوڭعى كەزدە جۇمىس بەرۋشىلەرگە دەگەن تالاپتىڭ كۇشەيتىلگەندىگىن, جالپى ماجىلىستە قارالىپ جاتقان «كاسىپوداقتار تۋرالى» زاڭ جوباسىندا مۇنىڭ بارلىعى ەسكەرىلەتىنىن العا تارتتى. وسى ماسەلە بويىنشا ءسوز العان دەپۋتاتتار دا ەڭبەكاقى ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تىرىس­تى. اسىرەسە, بىردەي جۇمىس ءۇشىن ءارتۇرلى جالاقى تولەۋ فاكتىلەرىنىڭ ءالى دە كەزدەسىپ قالاتىنىنا قىن­جىلىستارىن ءبىلدىردى. جا­لاقىدا بولە-جارۋ بولماۋعا تيىستىگى ەرەكشە اتالدى. سونداي-اق, كەشەگى وتىرىستا «جالاقىنى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (95-كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا قابىلداندى. كونۆەنتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى جالاقىنى قور­عاۋ نورمالارىن مەملەكەتتىڭ قامتاماسىز ەتۋى بولىپ تابىلادى. جانە دە جالاقىنى قورعاۋ بولىگىندە حالىقارالىق ستاندارتتاردى ودان ءارى ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى جانە ەلىمىزدىڭ وسى سالاداعى حالىقارالىق نورمالاردىڭ ساقتالۋى مەن ورىندالۋىن ۇستاناتىنىن راستايدى. جالاقىدان ۇستاپ قالۋ جۇمىسكەردىڭ ءوزىن جانە ءوزىنىڭ وتباسىن اسىراي الاتىنداي بولۋىنا عانا نەگىزدەلمەي, سونىمەن شەكتەلۋگە ءتيىس دەپ اتاپ كور­سەتىلگەن. اتالعان قۇجاتتا ەڭبەك­شىنىڭ جالاقى سوماسى مەن جالاقىنى ۇستاپ قالۋ تۋرالى اقپاراتتى الۋ, سونداي-اق, جالاقىسىن ءوز ەركىمەن پايدالانۋ قۇقىعى دا ايقىندالعان. زاڭ جوباسى ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. دەپۋتاتتار بۇدان باسقا «ازا­ماتتىق قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىعا سالىپ, قولداۋدى ۇيعاردى. ال وعان ىلەسپە زاڭدىق قۇجات ەكى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى. بۇل جەردەگى نە­گىزگى ماقسات – ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا ازاماتتىق قورعاۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بىرىڭعاي قۇقىقتىق, ۇي­ىمداستىرۋشىلىق, اقپاراتتىق جانە ادىستەمەلىك كەڭىستىك قا­لىپتاستىرۋ. العاش رەت زاڭ جوباسىندا ازاماتتىق قورعاۋدى اۋماقتىق-سالالىق ۇيىمداستىرۋ قاعيداتى قولدانىلىپ وتىر­عان­دىعىن دا ايتا كەتكەن ءجون. توتەنشە جاعدايلار جەرگىلىكتى, وڭىرلىك, سالالىق دەڭگەيدەگى سيپاتتا بولاتىنى ەسكەرىلىپ, قاتىستىرىلاتىن كۇشتەر دە توتەنشە جاعدايعا بارابار بولۋعا تيىستىگى كورسەتىلگەن. حا­لىقتى توتەنشە جاعدايدان قۇ­لاقتاندىرۋ, جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگانداردىڭ توتەنشە جاع­دايلاردى جويۋداعى جاۋاپ­كەرشىلىگى دە ۇمىت قالماعان. كۇن ءتارتىبىنىڭ سوڭعى ماسەلەسى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا بىرقاتار تۇزەتۋلەرىمەن ءماجى­لىسكە قايتارىلدى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».