مۇنداي باسقوسۋدىڭ ءبىرى قوستاناي قالاسىنداعى №28 مەكتەپ-گيمنازياسىندا ءوتتى. ء«تىل ءبىلىمىنىڭ التىن دىڭگەگى – احمەت بايتۇرسىن ۇلى» دەگەن تاقىرىپتا ۇيىمداستىرىلعان دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىنا بەلگىلى اقىن, عالىم, احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سەرىكباي وسپان ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇرپاعى يبراھيم اعىتاي ۇلى, عالىم, ەتنوگروف قالقامان جاقىپ, «احمەت ىزىمەن» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەسى, جۋرناليست نازيرا جارىمبەتوۆا قاتىستى.
وتىرىس بارىسىندا ءوڭىر زيالىلارى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى تىڭ دەرەكتەرمەن ءبولىسىپ, بيىلعى مەرەيتويعا قوساتىن ۇلەس-قىزمەتتەرى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى. مىسالى, عالىم سەرىكباي وسپانوۆ تاياۋدا عانا «ۇلتىن ۇلىقتاعان ۇلى تۇلعا» دەگەن كىتابىن جازىپ ءبىتىرىپتى.
– الماتىدان حابارلاسىپ, تۇركيادا 500 دانامەن باسىپ شىعارامىز دەگەن ۇسىنىس ءتۇستى. احاڭ تۋرالى بىلگىسى كەلەتىن ادامعا وندا كوپ مالىمەتتەر بار. احاڭ قاي مەكتەپتە وقىدى, وعان كىمدەر ساباق بەردى, وسى جاعى زەرتتەلمەگەن ەكەن. ماعان الماتىدان, تورعايدىڭ وزىنەن ەل ازاماتتارى حابارلاستى. قانشاما كۇن ىزدەپ, ماقالانى بىرنەشە رەت جازىپ شىقتىم. وسىنداي تىڭ دەرەكتەر بار. احاڭنىڭ ىبىرايدان وزگەشەلىگى – ىبىراي بارلىق ادامزاتتى بىردەي سانادى. احاڭنىڭ ەرەكشەلىگى تەك ۇلتتى, قازاعىن عانا ويلادى. بىلاي ويلاپ وتىرساڭىزدار, دۇرىس. نەگە؟ ەڭ اۋەلى, ءوزىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسپاي تۇرىپ, ەلدىڭ جاعدايىن قالاي ويلايسىڭ؟ تاعى ءبىر جايت, جىڭعىلدى وقيعاسى تۋرالى دا اركىم ءارتۇرلى جازىپ ءجۇر. ورتالىق ارحيۆتەن سول كەزدەگى تەرگەۋشىلەردىڭ جاۋاپ العان قۇجاتتارىن تاۋىپ الدىم. سونىڭ ىشىندە اقتاستىڭ جازعان ارىزى بار ەكەن. ونى ەشكىم اڭعارعا قويماعان با؟ ءبىز سول توسىن بولىسىنانبىز دەپ كەلتىرەدى. سول توسىن بولىسىنان شىعۋ تۋرالى ارىز بەرگەن ەكەن. قۋدالاۋ سودان باستالىپتى. احاڭدى الەم تانىدى. ال امەريكا عالىمدارى نە دەدى؟ امەريكادان الدىرعان كىتابىمدا احاڭنىڭ سۋرەتى بەرىلگەن, استىنا «جاديديزم ليدەرى» دەپ جازىلعان. ءجاديد «جاڭا جازۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ورىستاردىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مۇسىلمانداردىڭ ويلاپ تاپقان جازۋى دەگەن ءسوز, – دەدى س.وسپانوۆ
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى دامىتامىز دەسەك, «قازاق» گازەتىن قايتا شىعارۋىمىز كەرەك, بارلىق مەكتەپتە «احمەتتانۋ» ساباعى جۇرۋگە ءتيىس.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇرپاعى يبراھيم اعىتاي ۇلى «احاڭ ىزىمەن» دەپ اتالاتىن ەكسپەديتسياعا اتتانباقشى ەكەن. اقساقال دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىنا قاتىسۋشىلارعا وسى ساپاردىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– العاشقى ەكسپەديتسيا 1996 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سول كەزدەگى رەكتورى زۇلقارناي الدامجار ۇلىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلدى. ول ساپاردى بەلگىلى جۋرناليست, احمەتتانۋشى بايتۇرسىن ءىلياس باستاپ باردى. سول جولجازبانىڭ قورىتىندىسى رەتىندە 2000 جىلى «التىن بەسىك» اتتى تانىمدىق كىتابى جارىق كوردى. ايتا كەتۋ كەرەك, ۇلكەن ەڭبەك سول كەزدە زۇلقارنايدىكى ەدى. مەنىڭ ۇسىنىسىم, سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىر بۇرىشىندا اكادەميككە ەسكەرتكىش تاقتا قويىلسا ارتىق بولماس ەدى. سول ءبىلىم ورداسىنىڭ الدىندا تۇرعان الاش ارداقتىسىنىڭ ەسكەرتكىشى بۇكىل قازاقستاندا جوق. ۋنيۆەرسيتەتكە بەرىلگەن احاڭ اتى زۇلقارناي اعامىزدىڭ ەڭبەگى بولاتىن. سونى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سونىڭ جالعاسى رەتىندە ءنازيرا جارىمبەتوۆا ەكەۋىمىز ەكسپەديتسيانى جالعاستىرماقشىمىز. «احمەت ىزىمەن» دەپ اتالادى. ماقساتىمىز احاڭنىڭ تابانى تيگەن جەرلەردىڭ بارلىعىن ارالاپ, بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ جازىپ شىعۋ. تاريحي-تانىمدىق ماتەريال جيناۋ. ورىنبور قالاسىنان ارحانگەلگە, ازەربايجاننىڭ استاناسى باكۋگە, قىتايدىڭ شاۋەشەگىنە دەيىن بارۋ. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا سەرىكباي ايتقان دەرەكتەر راستالادى دەپ ەسەپتەيمىن. وبلىستىق اكىمدىك قارجى ءبولىپ وتىر. ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا ساپارىمىزدى باستاپ كەتەمىز دەپ وتىرمىز, – دەدى يبراھيم اعىتاي ۇلى.
وتىرىس بارىسىندا بەلگىلى جۋرناليست ءنازيرا جارىمبەتوۆا احاڭنىڭ ومىرلىك سەرىگى ءبادريسافا مۇحاممەدسالىققىزىنىڭ تاعدىرى تۋرالى وي قوزعادى.
– ۇلت ۇستازى قانشا جەردەن زوبالاڭ كورسە دە, سول اۋىرتپالىقتىڭ بارلىعىن ءبادريسافا انامىز بىرگە كوتەرىستى. جالپى, الاش ارىستارىمەن قوسا, ولاردىڭ ايەلدەرى دە ناقاق زارداپ شەكتى. ءبادريسافا تۋرالى العاشقى ماقالاما قاتىستى اقپاراتتى يبراگيم اعامىزدان الدىم. سودان بەرى ىزدەنىپ جازىپ كەلەمىز. ءبادريسافا شەشەمىزدىڭ تاعدىرى وتە اۋىر. قازىر ايتا بەرسەك, ۇلى ادامداردىڭ ءوزىنىڭ ومىرىندە شەشىلمەگەن جۇمباعى بولادى. بىلاي قاراساڭ, سۋىقتا ءجۇردى, ۇرپاق تا قالمادى. ءبادريسافا شەشەمىزدىڭ قالاي ولگەنى دە بەلگىسىز. ۇلتى دا بەلگىسىز. ونى ورىس دەپ كەلدىك. كەيبىر دەرەكتەردە تاتار دەپ كەلتىرەدى. 1989 جىلى حالىق جاۋىنىڭ ايەلى رەتىندە اقتالعاندا, پروكۋراتۋرادا ساقتالعان دەرەكتەردە تاتار دەپ كەلتىرىلگەن. ول دا انىقتالاتىن بولادى. انامىز نەسىمەن قىمبات؟ قيىن-قىستاۋ كەزىندە احاڭنىڭ قاسىنان تابىلدى. ءومىرىنىڭ اياعىنا دەيىن سۋ ىشسە – سۋ, ۋ ىشسە – ۋ, قان جۇتسا – قان جۇتتى, بىرگە بولدى, – دەدى ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
جيىن سوڭىندا مەكتەپ ۇجىمى ۇيىمداستىرعان «احمەت مۇراسى – رۋحاني قازىنا» اتتى كورمەنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى.
قوستاناي وبلىسى
