«جوق, ول ۇمىتىلمايدى!»

«وتامالى». بۇل – اقتوبەلىك تالانتتى جازۋشى توبىق جارماعامبەتوۆتىڭ باسپا بەتىن كورگەن تۇڭعىش تۋىندىسى. قالام سىلتەسىنە قاراعاندا, ونىڭ كىتاپقا شىقپاعان كوركەم دۇنيەلەرى وبلىستىق گازەتتە جاريالانۋى ابدەن مۇمكىن. ءسوز ەتكەلى وتىرعان «وتاما­­لى­سىن», شاتاس­تىرماسام, مەكتەپتە جۇر­گەنىمدە «جۇلدىز» جۋرنالىنان وقى­عان سياقتىمىن. بىلەدى-اۋ دەگەن ءار-اركىمنەن سۇراستىرعانىمدا كوبى ەكىۇشتى ءدۇدامال پىكىرلەرىن بىلدىرگەن. «گازەت-جۋرنالداردىڭ بىرىندە جاريالانعان بولۋى كەرەك...». ال ەڭ اقيقاتى بۇدان ەلۋ جىل بۇرىن «تاڭعى شىق» جيناعىنان وقىعام. بالاڭ شاقتاعى اسەرىمدى مايىن تامىزىپ, ماڭايىمداعى سىنىپتاس دوستارىم مەن كورشى-قولاڭنىڭ وزىمە تەتەلەس قارا سيراقتارىنا قوس جانارىم بوتالاپ تۇرىپ شەرتىپ بەرگەنىم ەمىس-ەمىس ەسىمدە... سودان بەرى وسى اڭىز-اڭگىمەنىڭ ۇزىن-ىرعاسى قانشا مارتە قايتالانىپ ايتىلدى دەسەيشى. ونىڭ دا سەبەبى بار. ادەتتەگى قازاقشىلىق اسىرەلىككە باسىپ مىڭ مارتە, ءجۇز مارتە دەمەي-اق قويايىن, ايتەۋىر جىل سايىن كوكتەمنىڭ سوڭىنا تامان ءسۇر قار سۇيىلىپ, جەر جالاڭاشتانا اينالىپ سوعار الاي-دۇلەي ىزعارلى بوران كەزىندە ەسكە تۇسىرەتىنىم انىق. ويتكەنى, تابيعات-قۇدىرەت ەشقاشان قاتەلەسپەيدى, ءوز امال-ارەكەتىنەن جاڭىلمايدى دا. تابان استىنان, تۇتقيىلدان تونگەن سىناق ساعاتىنىڭ سالماعى مەن ساباعىن ولشەپ-ەكشەۋ مۇمكىن دە ەمەس. عاجابى سول, وسىناۋ سۇراپىل ءساتتىڭ سۋرەتىن سيقىر سوزبەن سىزعان توبىقتىڭ اڭگىمەسىن بەيجاي وقي المايسىڭ. شامىرقانا شيىرشىق اتا باستالعان حيكايا بىردەن باۋراپ الا جونەلەدى. ال­قيسساسىنا ۇڭىلگەن مەزەتتە-اق وقيعا ىشىنە سۇڭگىپ كەتكەنىڭدى اڭعارمايسىڭ, ازا بويىڭ تىتىرەپ, ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى. «...قاپتاي جاۋعان قار قيىرشىقتارىنىڭ ارقايسىسىندا وسى اڭىزدىڭ مۇز بوپ قاتقان تۇيىرشىكتەرى ۇشىپ جۇرەدى. سول كەزدە اڭىزدىڭ السىرەپ جەتكەن زار-شەرى كەڭ دالانى كوكتەمگى تۇمانداي بۇركەپ كەتەدى. بۇل مۇڭ بىرەسە جازىققا جايىلىپ, بىرەسە بۇلتقا سىڭەدى. بيىك قۇزدىڭ باسىنان جەل بولىپ قۇلاپ, ساي-سالاعا تىعىلادى. وزەن بەتىندە شىنى تولقىن بولىپ وينايدى. جەر ءۇستى, اسپان استى جۇرەك زارىنا تولىپ, توبەلەردىڭ باۋرايىن قايعى شاربىسى قورعاپ الادى». اڭىزدان ارنا تارتقان شىپ-شىمىر اڭگىمەنىڭ كوتەرگەن جۇگى ءزىلماۋىر. جەلمەن بىرگە جەتكەن شەر قۇلازىعان قازاق دالاسىنىڭ تاريح قاتپارلارىنا اينالعان كونە كەسكىنىن كوزىڭە كولبەڭدەتەدى. ء«ار توبەنىڭ باۋرايىندا ءتىلىن جالاڭداتىپ جۇت جورتادى. ءار توبەنىڭ ار جاعىنان سۋىرىلىپ شىعىپ, بوران ىشقىناتىن. ءار توبەنىڭ استىندا قاسقىر جاتاتىن. سول كوپ توبەلەردىڭ ءبىرىنىڭ باۋرايىندا وتامالى دەگەن قويشى ءومىر سۇرگەن ەكەن». مىنەكي, تراگەديالى اڭگىمەنىڭ باس گەرويى – وسى وتامالى قويشى. بۇكىل عۇمىرىن بايدىڭ ەسىگىندە, قويدىڭ سوڭىندا وتكىزگەن تالايسىز جاننىڭ ايا­نىشتى ءحالىن وزەك ەتكەن شاعىن شى­عار­مانىڭ مەگزەر ويى تۇڭعيىق. جالعىزدىق – وتامالىعا تاعدىر تەلىگەن سىي. قارشادايىنان اتا-اناسىنان ايىرىلىپ, تۇلدىر كۇن كەشكەن ونىڭ وكسىكتى ءومىرى تاۋقىمەتكە تولى ەدى. تۋىس-باۋىردى كورمەدى, جاقىن-جۋىقتىڭ جىلى الاقانىن سەزبەدى, جار قۇشىپ, بالا سۇيمەدى. باسپاناسى باي ءۇيىنىڭ ىرگەسىندەگى شوشايعان جىرتىق لاشىق. وندا ءۇش سيراقتى وشاقتان باسقا ءىلىپ الار ەشتەڭە دە جوق. ونى مۇسىركەيتىن, ونى تۇسىنەتىن تەك قوس ماق ۇلىق – قاسىنداعى ءيتى مەن كوكتەگى قارلىعاش قانا. سۋىق تۇسە قيماي-قيماي قوشتاسقان قارلىعاشى ازىرگە كورىنبەيدى. سىڭار سەرىگى ەكەۋى ۇزاق قىستى انە-مىنە شىعارىپ سالماق. تاقيا توبەلەردىڭ, جولبارىس جوندى جوتالاردىڭ جالاڭاشتانىپ, ءتىپتى كۇنگەي بەتتەرىنىڭ كوگەرىڭكى رەڭ الا باستاعانى بايقالادى. ءسال شىداسا, ءتايىرى نەمەنە بەس كۇن دە وتە شىعار. بەل بوساپ, اياق ۇزارار كۇن تاياۋ. ءومىر وتكەلەكتەرىنىڭ وتكىر وتىندە شىڭدالعان وتامالى قويشى ءبارىن-ءبارىن اڭعارادى. كومپىس تە, بايسال. جاراتقاننىڭ پەشەنەسىنە جازعانىنا مويىنۇسىنسا دا, تىرشىلىكتىڭ قاسىرەتتى قامىتىن مويىندامايدى. ارىستان جالدى اساۋ اعىسقا قارسى جۇرەدى-اۋ ءاردايىم. ونىڭ ۇستىنە كوكىرەگى سارا قۋاياق جەتىمەك تابيعات ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ, كوڭىل سارايىنا قۇيىپ العان. ونىڭ جيعان-تەرگەن تاجىريبەسى ءبىر باسىنا جەتەتىندەي-اق. ءومىردىڭ اۋىر ازابى مەن دالانىڭ اششى ساباعى ۇيرەتكەن عوي. قازىر دە ىمىرت ۇيىرىلە قولىنا تاياعىن ۇستاپ شوشالاسىنان شىققان وتامالىنىڭ جۇرەگى الدەنەدەن سەكەم العانداي, باسىن شايقادى. راسىمەن تابيعات تامىرشىسى الاپات ءبىر سۇمدىقتىڭ كوز جەتپەس قياننان مىسىقتابانداپ كەلە جاتقانىن سەزگەن-ءدى. «كۇن شاپىراشتانىپ, قىپ-قىزىل بوپ باتىپ بارا جاتىر ەكەن. ول كوزىن قىسىڭقىراپ, كۇنگە ءبىراز قارادى. ىشىنەن بىردەڭەلەردى ايتىپ كۇبىرلەدى. باسىن شايقادى. قىراعى, ءالى وتى سونبەگەن كوزدەرىن اسپانعا اۋدارىپ, وعان دا بارلاي قاراعان بولدى. الىستاعى جاردىڭ باسىندا ءبىر توپ قارعا شۋلاسىپ ءجۇر. وتامالى باسىن تاعى شايقادى...» ءيا, ەجەلدەن ايتىلار جورالعى بار. «كەشكە قاراي قارعالار ۇياسىنا كىرمەي, ۇزاق ۇشتى... ەرتەڭ كۇن سۋىق بولادى, بۇگىن ءتۇن سۋىق بولادى». وتامالى وسى تۇندە قوي جايۋدان ءبىراز قاشقاقتاپ كورىپ ەدى. بىراق, ونى تۇسىنەتىن, ونىڭ سوزىنە قۇلاق اساتىن بۇل جالعاندا ءتىرى پەندە تابىلمادى. وكىنىشتىڭ ۋىن جالاماس ءۇشىن كانىگى مالشى ءوز ويىن توڭىرەگىندەگى بايدىڭ جاندايشاپ قوجايىنسىماقتارىنا دا ەسكەرتەدى. امال نەشىك, ميعۇلا مەسقارىن كورسوقىرلىق تانىتادى. كەشكى قۇبىلىستىڭ سۇرەپەتىن, كۇن رايىنىڭ قاباعىن جىعا اجىراتار بىلىگى جوق جەلجۋان قولىن سىلتەيدى. «ۇنامايدىسى نە؟ قۇر ساندىراق. قايداعى بوران؟ قار كەتىپ, كوكتەم كەلدى ەمەس پە؟!» وتامالى تۇڭىلمەدى. بايدىڭ قاھارىنان ىقپاي, تۋرا وزىمەن تىلدەسۋدى ءجون سانادى. الايدا, الگىندە عانا جىلتىراعان ءۇمىت ساۋلەسى ءدىر-ءدىر ەتكەن كۇيى جالپ ەتىپ وشكەن. تاناۋىنىڭ استىنان ارعىنى كورمەيتىن باي مەن قويشى اراسىنداعى اڭگىمەنى جازۋشى جارماعامبەتوۆ شىمىر ديالوگتارمەن شەبەر ورنەكتەيدى. جەڭىل قاعىتپا ساۋال-جاۋاپتاسۋلاردان حاراكتەرلەر شارپىسۋىن ايقىن كورەمىز. كانەكي, تەكەتىرەس ەپيزودقا زەر سالايىقشى: «قارا مۇرتتى شۇباتىن ءىشىپ بولدى. زەرەڭدى كىشىرەك قىزىنا ۇستاتتى دا, ءبىراز ۋاقىت مۇرتىن ءسۇرتىپ وتىردى. سودان كەيىن كوزىن اشىڭقىراپ, وتامالىعا قارادى: – وتامالى نامازدىگەردە كەلمەيتىن!.. – يا, بايەكە, وتامالى نامازدىگەردە كەلىپ وتىر, – دەدى ءسوزىن ءبولىپ-ءبولىپ سالماقتاپ ايتتى. – وتامالى نامازدىگەردە ەتىگىن جامايتىن, يا قويىن قايىراتىن. قويلارىن تۇنگى ورىسكە الىپ شىعۋعا دايىندالاتىن. – دۇرىس, بايەكە. بىراق بۇگىن وتامالى ەتىگىن جاماعان جوق. بۇگىن كەشكە قاراي قارعا ۇياسىنا كىرمەي, قينالىپ ءبىراز ۇشتى... وتامالىعا كيىم كەرەك. ەرتەڭ كۇن سۋىق بولادى... بۇگىن ءتۇن سۋىق بولادى... – ونى وتامالىعا كىم ايتتى؟ – ونى وتامالىعا باتىپ بارا جاتقان كۇن ايتتى. –كۇن باتىپ كەتتى مە؟ – كۇن باتتى. – ەندەشە وتامالى مازاسىزدانباسىن. كۇن ايتتى دا كەتتى, ال وتامالى قويىن ورىسكە ايداپ شىعۋى كەرەك. – وتامالىنىڭ ۇيىندە ەشتەڭە جوق. وتامالىعا قالىڭ تون كەرەك. – وتامالىعا كوكتەم بەرىلدى. – وتامالىعا تىماق كەرەك. – وتامالىعا جىلى ءتۇن بەرىلدى. –وتامالىعا جاقسى ات كەرەك. – وتامالىعا ەكى اياق, ءبىر تاياق بەرىلدى. وتامالى تۇنەرىپ قالدى. كوپكە دەيىن ۇندەگەن جوق. قاستارى كوزىن جاۋىپ وتىر. اقى­رىندا ەرىندەرىن اشىپ, قويۋ داۋىس­پەن: – وتامالى قويلاردى ورىسكە شىعار­مايدى. كۇن سۋىق بولادى. ءتۇن سۋىق بولادى. قويلار ىعىپ كەتەدى. وتامالى قوي­لاردى ورىسكە شىعارمايدى, – دەدى. بايدىڭ كوزى شاپىراشتانىپ كەتتى. – قازىردەن باستاپ وتامالى قويعا كەتەدى! – دەپ اقىردى. وتامالى ۇندەگەن جوق. باياعى ءمىز باقپاس كۇيى. بىراق بۇل جولى بايعا قاراپ قالىپتى. تۇيىلىڭكىرەي قاراعانداي. اس­­پاندا جۇرگەن بۇركىتتىڭ تومەندەگى جان­­دىكتەردى بايىپپەن شولاتىنىنداي كوزقاراس. ءبىراز وتىرىستان كەيىن جايمەن عانا: – و, جاپان, مەن ايتىپ بولدىم, – دەدى. وسى كەزدە ۇرشىعىن توقتاتىپ قويىپ, مانادان اڭگىمەگە قۇلاق ءتۇرىپ وتىرعان بايدىڭ ايەلى شاپ ەتە ءتۇستى. – ەندەشە جازىعىڭ دا بولدى. ايتتى عوي ساعان. نەمەنە, ءتىسىڭدى تىرەۋ, جاعىڭدى سۇيەۋ قىلىپ. وتامالى ايەل جاققا قاراعان جوق. تەك جاپان بايعا قادالىپ قالىپتى. جاپان ايەلىنە بىردەمە دەر مە ەكەن دەپ كۇتىپ ەدى, بىراق ول ايەلىن قوشتاعانداي ۇندەمەي قالدى. سوسىن وتامالى جايلاپ تۇرەگەلدى دە, بۇرىلىپ شىعىپ كەتتى. ەسىكتىڭ الدىندا ءيتى ءالى تۇر ەكەن. ول كۇننىڭ باتىپ كەتكەن ورنىنا قاراپ تۇر. يەسىن كورىپ, قۇيرىعىن بۇلعاڭداتتى. دالا قاراڭعىلانىپ قالىپتى. تەمىر­قازىق, جەتىقاراقشىلار كورىنە باستاعان. ولار ءبىر جانىپ, ءبىر ءسونىپ, سەلكىلدەپ تۇر. اۋا سالقىن. جەر بەتى ءسال توڭازىپ, كىلەگەيلەنە قاتاتىن ءتۇرى بار. وتامالى ءۇشىنشى رەت باسىن شاي­­قادى...» كۇشتىنىڭ اتى – كۇشتى. ء«اي قايداعى مىقتىلىق. تازا ماڭگۇرتتىك تا. ايتپەسە, ءوز مالى – ءوز بايلىعى ەمەس پە؟! ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا تاجال اۋزىنا تىعىلماس ەدى. مەيلى. باسقا تۇسكەندى كورەرمىن». وتامالى بايعۇس ەسكەرتپەسىن جۇقالاپ تا, جۇمباقتاپ تا جەتكىزگەن. ەلپ ەتپەدى عوي ەشقايسىسى دا. ەڭ وكىنىشتىسى قۇلاققا ىلمەگەنى. دارمەنسىز, تۇڭىلگەن وتامالى باي ۇيىنەن موينى سالبىراپ شىقتى. ەڭسەسىن تىكتەي الماعان قالپى الگىندە كۇن ۇياسىنا جاسىرىنعان كوكجيەككە سوڭعى رەت جانار جۇگىرتە, بۇلتسىز اسپاندى شولا بارلاعان. دەرەۋ قۇلازىعان لاشىعىنا باس سۇعىپ, قاڭىراپ تۇرعان وشاعىمەن ىشتەي قوشتاستى. بوگەلمەستەن كەرى ورالعان بويدا كۇندەگىشە ءبىر قورا قويىن الدىنا سالىپ, تۇنگى ورىسكە بەت الدى. جەلدەپ جايىلعان قوي-ەشكى كورىنەر-كورىنبەس كوكتى بىتىرلاتا ءۇزىپ, اشقاراقتانا ىلگەرى ۇمتىلادى. ادەتتەگىدەي ەمەس, دەنەسى ءاپ-ساتتە مۇزداپ قويا بەرگەن. جۇقالتاڭ كو­نەتوز شاپانىنىڭ ءوڭىرىن قاپسىرا وراي بۇركەگەن بولدى. ماڭداي تۇستان سوققان ىزعىرىق جەل سۋماڭداپ, ەتەك-جەڭىنەن بىردەي كىرىپ, تۇلا بويىن تىنتكىلەي باستادى. تابانىنان دا سىز ءبىلىنىپ, باسىنداعى جىلۋسىز قۇلاقشىنىن ميلىقتاتا قىم­تانعان-دى. انشەيىندە سەلك ەتپەيتىن وتامالىنىڭ جۇرەگى دە اسپانداعى ءدىر-ءدىر ەتكەن جۇلدىزدارداي, ءبىرتۇرلى ۇرەيلەنە, ۇركەكتەي سوعاتىن سەكىلدى. جالما-جان كۇش-قۋاتىن شاقىرىپ, ماڭايىنا سەرگەك نازار اۋداردى. قارلى قۇيىن اقتۇتەككە ۇلاسقانداي. نايزا قيىرشىق جەر-دۇنيەنى بۇركەپ, ىركەس-تىركەس توبەلەردى تانىماس­تاي قىمتاپ, ساي-سالانى قۋالاپ ءجۇر. قىلتاناقتاي بۇتا بىتكەندى جۇلمالاپ ىزىلداعان, ىسقىرعان الەم-تاپىرىق الاساپىرانمەن جالعىز ءوزى الىسىپ وتامالى كەلەدى. كىرەلى-شىعاسى ەسى بار ول وتارىنان كوز جازىپ قالعىسى جوق. ۇسكىرىك بورانمەن جاعالاسىپ كۇنىمەن ىقتى, تۇنىمەن ىقتى. ءىشىن اياز قارىپ, اشتىق ءبۇرىپ بارادى. بىراق اششى ءومىر تۇزدىعىمەن سۋارىلعان كونتەرى ادام ءالى كەلەدى سۇيرەتىلىپ. قارلى قالىڭ بوران كوز اشتىرار ەمەس. نەشىنشى تاۋلىك ىعىپ كەلە جاتىر؟ انىق باجايلاي المايتىن ءتارىزدى. الدىنداعى جىلانشا يرەلەڭدەگەن قارا-قۇراڭنان ءبىراز جايدى ۇققانداي. وتارى توز-توز بولىپ شاشىلىپ قالعانعا ۇقسايدى. كەشە مە, الدە الدىڭعى كۇنى مە, قويدىڭ بەتىن اۋىلعا بۇرعانى؟! سوندا بۇ قالاي؟ ەندىگى اۋىلعا جەتىپ جىعىلسا كەرەك ەدى؟ مۇمكىن ەمەس. ءا, سوندا... وتامالى ەڭىرەپ جىلاپ جىبەردى. ايعايلاعان ءۇنىن ەستىرتكىسى كەلمەگەن شىنى بوران ءبىر ۋىس قاردى ونىڭ بەت-اۋزىنا تىعىنداي ءتۇستى. «اللا بەيشارام-اي! سورلىم-اۋ! جارىقتىعىم-اۋ, ەندى نە ىستەيىن...» اعىل-تەگىل كوز جاسى ىلە-شالا ۇسىگەن بەتىندە قاتىپ جاتىر. داۋىسى دا قۇمىعىپ شىعادى. جانارىنىڭ الدىنا قويۋ قارا مۇرتىن التىن زەرەڭگە باتىرىپ, شۇبات ءىشىپ وتىرعان جاپان بايدىڭ سۇلباسى كولبەڭدەپ تۇرا قالعان. «اشقاراق جاۋىز! قارعىس اتقىر!» كوڭىلگە ءۇمىت ساۋلەسىن سىزدىقتاتقان ۇلپا مامىق قار قويلاردىڭ ءجۇرىسىن قيىنداتقان. قاتتى اياز قايتا تۇرسا, ومبىلاعان قالىپتارىندا سەرەيىپ-سەرەيىپ قاتىپ قالارى ءسوزسىز. ءۇستى-باسىنا, قۇيرىعىنا مۇز مونشاقتارىن قاداپ العان جالعىز سەرىگى – ءيتى دە ابدەن قالجىراعان. يەسىنىڭ قاس-قاباعىن اڭداپ, مۇڭايىستى قىڭسىلايدى. «ەندى نە ىستەيمىز؟» قايتادان ءتۇن پەردەسىن ءتۇسىردى. بۇيرات توبەلەردىڭ بوزعىلت بوياۋلارىن قاراڭعىلىق دەمدە جۇتىپ جىبەرگەندەي. اق تۇتەك قايتادان ءىشىن تارتىپ ىزىلداي باستاعان. قويلار دا, يت تە, بوران دا سۋىق قاراڭعى ءتۇننىڭ قۇشاعىنا ءسىڭىپ كەتتى. تاياق تاستام جەردى كورە الماي قينالعان وتامالىنىڭ ەسىنە باي مەن ونىڭ ايەلى, قىزدارى اۋىق-اۋىق ورالادى. بەيقام-اۋ, بەيقام. سەلك ەتپەيتىن سياقتى. كومەك قولىن سوزاتىن ءتۇرى جوق. بويىنداعى سوڭعى قايراتىن قايراپ, جالىنىن قايتا جانىعان. قويلار تۇنىمەن ىقتى. بوران ەرتەڭىنە ۇزاق كۇنگە تولاستامادى. ساقال-مۇرتىن مۇز باسقان وتامالى دا دولى دۇلەيمەن كەشكە دەيىن ارپالىسىپ, قويلارمەن بىرگە ىقتى. تۇلا بويىن ۇسىك شالىپ, وڭمەنىنەن وتكەن وكپەك جەل ابدەن السىرەتىپ, قاتتى قالجىراتقان. ەندى كىشكەنە شىداسا, بوران اشىلماس پا ەكەن, كوكەك ايىندا قار ۇزاق جاتقاندا, اقيرەك ەنتىگىن باسپاي, وسىلايشا توقتاماي سوققاندى كىم كورگەن؟! بىراق تاعدىر نە دەگەن قاتال. بۇعان حاس تالانتتىڭ وقيعا شارىقتاۋىن سۋرەتتەيتىن تۇسى كوزىڭدى جەتكىزە تۇسەدى. تومەندەگى كورىنىستى تولقىماي وقۋ مۇمكىن ەمەس. وتامالى تۇرشىگىپ كەتتى. «و, اسپان! و, كوك! ءتاڭىرى!» جەلدىڭ وتىندە ەكى قولىن قاناتشا جايىپ جىبەرىپ تەڭسەلىپ تۇرىپ قالدى. كوزى بۇلدىراپ, اق بوراننان بوتەن ەشتەڭەنى كورمەي كەتتى. تاعى قارادى. قويلار جاپپاي توقتاپ, قارعا ۇيلىعىسا قۇلاپ جاتىر. وتامالىنىڭ ەسى تاعى اۋىپ كەتكەندەي. ەرىنى كەمسەڭدەپ, اق قارعا كوز جاستارى ءۇزىلىپ ءتۇستى. كەنەت قۇشاقتاپ تۇرعان قوزىسى سۋسىپ قارعا قۇلادى. وتامالى دا جەرگە ۇشىپ ءتۇستى. تەز ارادا-اق قوزىنى قاردان سۋىرىپ العىسى كەلدى. بىراق, ۇسىگەن قولدارى قوزىنى دۇرىستاپ ۇستاي المادى. ساۋلىق ماڭىراپ, جانى شىعىپ بارادى. قوزى ءبىر-ەكى رەت تۇنشىعا ماڭىرادى دا, ءۇنى ءوشىپ قالدى. وتامالىنىڭ دەمى تارىلىپ, كومەيىنە سۋىق تولىپ كەتتى. شاپانىن سىپىرعان بولىپ, قولى جەتكەن جەردى جاپقىشتاپ ءجۇر. بوران ىزالى يتتەي ىرىلداپ تۇر. وتامالى بەشپەتشەڭ. ارقاسىنان جەل ءوتىپ بارادى. قولدارى يكەمگە كەلۋدەن كەتكەن. كەنەت ول ارتىنا بۇرىلدى. قاتىپ جاتقان قوزىلار. ماڭىراپ, جانى شى­عا قينالعان ءالسىز ساۋلىقتار. كوبى شوڭ­قيىپ-شوڭقيىپ وتىر. قانشاسى تۋا الماي قينالىپ جاتقانىن ساناپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. بوراننىڭ ۋلى ءتىلى ءبارىنىڭ دە ماڭايىن جالاپ-جۇقتاپ, زىرعىپ ءجۇر. ول اياقتارىن سۇيرەتىپ, ءبىر ساۋلىققا كەلدى. ساۋلىقتىڭ كوزىنە دە جاس قاتىپ قالىپتى. ولگەن مۇز قوزىسىن جالاپ, قاقساپ تۇر. وتامالىنىڭ جۇرەگى قارس ايى­رىلدى. جۇگىرگەن بولىپ, انا ساۋلىققا ءبىر, مىنا ساۋلىققا ءبىر باردى. قوزىلار دۇنيەگە كەلە سالا قاتىپ جاتىر. بوران مەن اياز جاپ-جاس ومىرلەردى ءۇزىپ, توپ ۇستىندە ويناقتاپ, سەكىرىپ ءجۇر». بەتپە-بەت كەلگەن ولىمگە قاسقايىپ قارسى تۇرعان وتامالى مەيىرىمسىز تاعدىرمەن ايانباي ارپالىسۋدا. ءومىرىنىڭ اقتىق ساتىندە دە ارىن ساتپاي كۇرەسەدى, ادامدىق ءھام پەندەلىك قاجىرلى قاي­راتىن كورسەتەدى. «قايداسىڭ تاس جۇرەك! بۋىندىرايىن! توقتاڭدار, يتتەر, توقتاڭدار!». ۇسكىرىك جەلگە قۇشاعىن جا­يىپ سۇلاپ تۇسەدى. سوڭعى دەمى تاۋسىلاردا «توقتاڭدار, يتتەر!» دەپ ىشقىنا ايعايلاپ قۇ­لاپ تۇسكەندە, بەس كۇن بويى بوي بەرمەي سوق­­قان اقتۇتەك بوراننىڭ دا ومىرت­­قا­سى سىقىر-سىقىر ەتىپ ءۇزىلىپتى-ءمىس... ىسقىرعان جەلدىڭ دە اۋزىنا قۇم قۇيى­لىپ, تۇنشىعىپ ءولىپتى. كۇننىڭ كوزى جادىراپ اشىلىپ, قالىڭ قار سەل بوپ ەرىپ كەتىپتى. جەتىقاراقشى مەن تەمىرقازىق ورىندارىنا قايتا كەلىپ, سەلكىلدەمەي بەكەم تۇرىپتى. قويلار مەن قوزىلار قىزعالداقتى باۋرايدا ماڭگى-باقي جايىلىپ ءجۇر دەسەدى... ال بەس كۇن سوققان بوراندى حالىق «وتامالى», «بەسقوناق», «قۇرالاي» اتاپ كەتىپتى. جىل سايىن ءدال وسى ۋاقىتتا ءبىر سوعىپ تۇرادى ەكەن... جازۋشى توبىق جارماعامبەتوۆ ەل ىشىندەگى اڭىزدى ارقاۋ ەتكەن قاسىرەتكە تولى بايانىن سەرىپپەشە تارتىلعان وقي­عالار جەلىسى ارقىلى ۇتقىر ورەدى. شويىنداي شىمىر شىعارمانىڭ اسەرى تەرەڭ تەبىرەنىسكە ءتۇسىرىپ قانا قويماي, تىكەلەي وقيعانىڭ ىشىنە باتىرىپ جىبەرەدى. ءتىپتى كەيىپكەردىڭ جانىندا جۇرگەندەي, ەت جۇرەگىڭ ەلجىرەپ, ونىمەن بىرگە قينالىپ, ونىمەن بىرگە كۇيزەلەسىڭ-اۋ. اڭگىمەنىڭ سوڭعى پاراعىن جاپقاندا قوس جانارىڭ بوتالاپ, جان-دۇنيەڭ قۇلازىپ, جۇرەگىڭە جاقىن جايساڭ جاندى جوعالتىپ العانداي كۇي كەشەسىڭ. مىنە, جازۋشى شەبەرلىگى – بۇل. قالام قۋاتىنىڭ كۇشتىلىگى – بۇل. «وتامالى» – پوۆەستكە بەرگىسىز ادەمى اڭگىمە. قازاق ادەبيەتىنە قوسىلعان كەسەك ولجاداي كورىنگەن تۇڭعىش تۋىندىسىندا بىردەن كەڭ تىنىسىن بايقاتقان قالامگەردىڭ وزىندىك قولتاڭباسى اتويلاپ-اق تۇر. كەيىپكەرلەر ءمۇسىنىن كەيىپتەۋ, وبرازدىڭ ىشكى الەمىن اشۋداعى تەبىرەنىستى دە, تەگەۋرىندى مونولوگتار, ادام مەن تابيعاتتىڭ شايقاسىن بەينەلەۋدەگى پسيحولوگيالىق وي-يىرىمدەر, جان كۇيزە­لىسىن كەسكىندەۋدەگى ءسوز بوياۋى مەن رەڭكى كوڭىل تويدىرىپ, كوز قۋانتادى. بەلگىلى سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ «وتامالى» اڭگىمەسىن اسا جوعارى باعالاپ, قوردالى ويىن تومەندەگىشە تۇيەدى. «حالىق تراگەدياسى – حالىق تۆور­چەستۆوسىنىڭ ءموتيۆى, اڭىز ءموتيۆى جالاڭ قايتالانىپ قانا قويعان جوق, بۇكىل ءبىر ءداۋىردىڭ بەتپاق ءجۇزىن ءبىر اۋدارىپ تاستاعان, ادامگەرشىلىك اتىنان اۋىر ۇكىم وقىعان تەلەگەي-تەڭىز سىرعا اينالىپ كەتتى. كەڭ الەم كوپسىنگەن, كەڭ الەمگە سىيماعان جۇدىرىقتاي ءومىر, مۇڭعا باتىپ بۋلانعان كوز جاسى, قارس ايىرىلعان كوڭىل, تۇتەپ, جارىلىپ كەتەيىن دەپ تۇرعان اشۋ, كەك, ىزا, ارپالىس, ادام رۋحىنىڭ ۇلى جەڭىسى – ءبىر اڭگىمەنىڭ بويىندا قانشاما دا­رۋ. بۇل شىعارما تۇنىپ تۇرعان وي, وبراز». ءيا, بۇل اڭگىمە نە ءۇشىن كەرەك؟ بۇل اڭ­گىمە اتا-بابالاردىڭ وتكەن ولمەشى ءومىرىن, اۋىر ازالى تىرشىلىگىن تانىپ, ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەرەك. بۇل اڭگىمە ۋاقىت ۇنىمەن سارىنداس. بۇگىنگى بوستان دا, ازات ويدىڭ بيىگىنەن زەردەلەسەك تە, ءوز ءمانىن ەش جويمايتىنىن ايقىن سەزىنەمىز. قازىرگى باقىتتى ءومىردى باعالاۋ ءۇشىن دە وسىنداي عۇمىرلى تۋىندىلار قاجەت-اق! كەزىندە ءوز بەت-بەينەسىن قالام قارى­مىمەن ايشىقتاعان تۋما دارىن يەسى توبىق جارماعامبەتوۆ ونەرناماسى حاقىندا كورنەكتى ادەبيەتشى-عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار مەن زامانداستارى جىلى لەبىزدەرىن بىلدىرگەنى ءمالىم. تاحاۋي احتانوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, مۇحتار ماعاۋين, ماعزوم سۇندەتوۆ, توكەن ءابدىراحمانوۆ, قاجىعالي مۇ­حان­بەتقاليەۆ, ت.ب. ءتارىزدى ءسوز كيەسىن قاس­تەرلەگەن قالامگەرلەردىڭ وي-پىكىرلەرىن مەرزىمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىنەن تالاي مارتە وقىدىق تا. جاقسى جازۋشى اتانعان توبىق اعا­نى ءوز باسىم تانىمايمىن. بىردە-ءبىر رەت كورىپ, جۇزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەپتى. شال­عايدا جۇرگەندىكتەن شىعار. قازاق­ستان جازۋشىلار وداعى شىعارعان انىق­تامالىقتا دا ومىردەن قىرىق جاسىندا وتكەن سۋرەتكەر جايىندا وتە ساراڭ جازىلىپتى. ۇستىمىزدەگى جىلقى جىلى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعار ەدى. قازمۋ-ءدىڭ فيلفاگىن بىتىرگەننەن سوڭ تۋىپ-وسكەن ەلىندە مۇعالىم بولىپتى. وبلىستىق تەلەۆيزيا مەن اقتوبە وبلىستىق گازەتىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان. كوزى تىرىسىندە «نازىك بۇلتتار», «ەكى جۇرەك», «سەنتيابر ءتۇنى», «سوڭعى حات» كىتاپتارى جارىق كورىپتى. ال 1984 جىلى «جازۋشى» باس­پاسى ەلۋ جىلدىق مەرەيتويىنا ورايلاس­­تىرىپ پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەرىن «اق جاۋىن» دەگەن اتپەن شىعاردى. كوركەم ادەبيەتتەگى دارا سۇرلەۋ-سوقپاعىن اۋەلدەن-اق قۇرمەتتەيتىن زەينوللا سەرىكقاليەۆ قازاق پروزاسىنىڭ قازىنالارىن باسىپ شىعاراتىن ءتول جوباسى «راريتەت» باسپاسىنان تولعانىس-تولعامى كۇيلى-مۇڭدى پروزاشىنىڭ «وتامالى» جيناعىن ۇسىنعانى وقىرمان قاۋىمعا بەلگىلى. * * * ... قادىرلى وقىرمان, تاقىرىپ اياسىندا ءوزىم ەستىگەن مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتكىم كەلەدى. اڭگىمەمىزدىڭ تۇزدىعىنا جاراپ قالار. ءالى ەسىمدە. 2009 جىلدىڭ قوڭىر كۇزى ەدى. ارۋ الماتىنىڭ مۇلگىپ تۇرعان شاعى. ناعىز ميزامشۋاق. جىل قۇسىنداي ون ەكى ايدا ءبىر اينالىپ كەلەر ەڭبەك دەمالىسىن ءتيىمدى وتكىزۋدى ويلايسىڭ عوي. ادەتتەگىدەي ەكى اپتاڭدا كۋرورتتا «جوندەلىپ» الىپ, قالعان كۇندەرىڭدى تۋعان-تۋىستارىڭ مەن دوس-جاراندارىڭا ارنايسىڭ. امان-ساۋلىعىن ءبىلىپ, سالەم بەرىپ دەگەندەي. ماڭگى ۇمىتىلماس جاستىق داۋرەنىڭنىڭ كۋاسى بولعان گۇل-قالا, ارمان-قالا الماتىنىڭ ءار بۇرىشى, ءار عيماراتى كوزگە ىستىق. سونداي جۇرەككە جاقىن ۇيالاردىڭ ءبىرى – اباي مەن گاگارين داڭعىلدارىنىڭ قيىلىسىندا بوي كوتەرگەن باسپالار ءۇيى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ قۇتتىحاناسى. مەن ءۇشىن اۋەلدەن كيەلى دە, قاسيەتتى سانالاتىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ شاڭىراعىنان كەيىنگى قاستەرلى مەكەن – ءتۇرلى باسپالار ورنالاسقان التى قاباتتى عيمارات. قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى مۇحتار اۋەزوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان مارقاسقالار توبىنا ىلەسكەن كلاسسيكتەر مەن ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ دەنى وسىندا ەڭبەك ەتتى. قالامگەرلەردىڭ تالاي بۋىنى الماسىپ تەر توگۋدە. قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارى, ءبىلىم وردالارىنىڭ وقۋلىقتارى تۋرا وسى جەردە جازىلىپ قالىڭ وقىرمانعا جول تارتۋدا. ءبىز ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمە تيەگى ەتىپ وتىرعان جازۋشى توبىق جارماعامبەتوۆ پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرى دە ءدال وسىندا ازىرلەنىپ, كىتاپ بوپ باسۋعا جىبەرىلەتىن. بۇل جولى دا جاقسىلىقتىڭ ۇستىنەن تۇسكەنبىز. «قاينار» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى قالامگەر ورازبەك سارسەنباەۆ اعاعا, «انا ءتىلىنىڭ» تىزگ­ى­­نىن ۇستاپ وتىرعان جاقاۋ دوسقا (داۋرەنبەكوۆ) كىرىپ شىقتىق. مارە-سارەمىز. «جازۋشى» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى دۇيسەنباي ۇلى ەسەنباي اعاعا ارنايى جولىعىپ, سالەم بەرگەن ەدىك. – امان-ەسەنسىڭدەر مە؟ حالدەرىڭ قالاي؟ – سالماقتى قالپىنان جازبايتىن ەساعا بار ىنتى-شىنتىمەن ءجون سۇراعان. – گازەتتەرىڭدى وقىپ تۇرامىن. ءبارى جاقسى عوي. بىراق, ولەڭدى وتە از باساسىڭدار. پوەزياعا ورىندى كوبىرەك بەرگەن دۇرىس. اقىنجاندى قازاققا ولەڭدەر ارتىق ەتپەيدى. – پىكىرىڭىزدىڭ جانى بار. جۇرتتىڭ دەنى ءبىزدىڭ «ەگەمەننەن» ادەبي دۇنيەلەردى مولىنان كۇتەتىن سەكىلدى. – مىنە, مەن سونى ايتىپ وتىرمىن ەمەس پە, – دەدى دە ەسەنباي اعا الدىندا جاتقان ءۇش-ءتورت كىتاپتى ماعان ۇستاتقان. ارتىنشا جىميىپ كۇلدى. – تۇنەۋگۇنى ماعان مۇحتار ماعاۋين زۆوندادى. – پراگادان با؟ – دەدىم شىدامسىزدانا كيلىگىپ. – جو-ع-ا, – دەدى اقىن اعا قاتتى تاڭىر­قاي. – وسى جەردەن, ءوزىمىزدىڭ الماتىنىڭ اەروپورتىنان. سەنەرىمدى دە, سەنبەسىمدى دە بىلمەدىم. «جاڭا عانا چەحيادان جەتتىم. المانيا ارقىلى ۇشقانبىز. ابدەن قالجىراپ تۇرمىن. مۇندا كوپ كىدىرمەيمىز. ەرتەڭ ەلگە, بارشاتاسقا تارتامىز. قايتاردا اسىقپاي, جاتا-جاستانا شەر تارقاتامىز عوي. ەسەنباي, مەنىڭ ساعان ايتايىن دەگەن تىعىز شارۋام بار. سونى جىلدامداتىپ قولعا الشى. ءبىز توبىقتى ەسىمىزدەن شىعارعان سىقىلدىمىز. بيىل ونىڭ جەتپىس بەس جىلدىعى. ازىرگە ەشقايسىمىز ۇندەمەيمىز. تەزدەتىپ ءوزىڭ ادەمى ءبىر ەسكە الۋ جازشى. شىركىن, ءوزىم-اق قاعىپ تاستار ەدىم, بىراق ۋاقىتىم جوق. ءوزىڭ ءبىلىپ تۇرسىڭ... سوزىلىپ كەتەدى عوي... ءۇش-ءتورت كۇن جاتپاي-تۇرماي بىردەڭە قىلعايسىڭ. بايا-عى-دا «سەنتيابر ءتۇنىن» بۇكىل جاتاقحانا كەزەككە تۇرىپ وقىعانىمىز قايدا؟.. سونى شىنىمەن-اق ۇمىتتىق پا؟ ءا؟.. جوق!.. توبىق ۇمى­تىلمايتىن جازۋشى!» – راسىندا قىزىق ەكەن. ءبىر جاعىنان مۇحاڭنىڭ ازاماتتىعى... – ءسويتىپ, جاناتجان, سەنىڭ مۇحتار اعاڭ ماعان ۇلكەن جۇمىس تاپسىرىپ كەتتى. جالپى, ءوزىڭ ماعاۋين تۋرالى جاقسى جازىپ ءجۇرسىڭ. «ەگەمەندەگى» ماتەريالىڭ ۇنادى. سونىمەن توبىق جەرلەسىم جايلى ەسسە جازباقپىن. مۇحتار دوسىمنىڭ ءسوزى ءبىراز وي سالدى ماعان... قازاقتىڭ عاجاپ جازۋشىسى حاقىنداعى جۇرەكجاردى لەبىزى كوكەيىمنەن كەتپەيدى-اۋ, كەتپەيدى. «جوق, ول ۇمىتىلمايدى!» مەن دە ەستەلىك-ەسسەمدى تۋرا وسىلاي اتايتىن شىعارمىن... بۇدان ارتىق تاقىرىپ تاپپايمىز. الگىندە عانا قولىما ۇستاتقان كىتاپ­­تاردى اۋدارىپ-توڭكەرىپ قىزىعا قاراعانىم ەستە. ءبارى دە ءار جىلدارى جارىق كورگەن توبىق جارماعامبەتوۆتىڭ كىتاپتارى. كەيبىرىندە جازۋشىنىڭ سىيعا تارتقان قولتاڭبالارى جازىلىپتى. پوچەركى وقۋشى بالانىڭ جازۋىنداي كوركەم كورىنگەن. تولىق ءماتىنى ويىمدا قالماپتى. كوشىرىپ الۋدى ەسكەرمەپپىن. و كەزدە توبىق اعا اۆتوگرافىنىڭ قاجەت بولارىن ءبىلدى دەيسىز بە؟! ورايلى تۇستا جادىداعى كورىنىستى جاڭعىرتىپ جاتقانىم دا. ەسەنباي اعانىڭ بىردە جازۋشى توبىق جارماعامبەتوۆكە قاتىستى جوعارىداعى ماعاۋيننىڭ ايتقاندارىن قازاق راديوسىنان سىر عىپ شەرتكەنىن دە ەستىگەنىمىز بار. قاز-قالپىندا. سودان بەرى دە ءتورت-بەس جىل زۋلاپتى. ءومىر-جالعان سوڭىنا قارايلاۋشى ما ەدى؟ تاڭدايىندا جىردىڭ ۇياسى بار قازاقتىڭ ەسەنباي اقىنى دا مىناۋ عاپىل-دۇنيەدەن وزعان. بىرەر جىلدىڭ بەدەرى... جانىڭىز ءجانناتتا بولعاي, جايساڭ اعا! ولەڭ سۇيەر ەلىڭىز بار دا ءسىزدىڭ دە ەسىمىڭىز وشپەيدى. تاعى ءبىر ەلەڭ ەتكىزەر دەرەككە زەر سالىڭىزشى. بۇعان دەيىن ءمان بەرمەگەنىم راس. قالامگەرلەر توبىق پەن ەسەنباي ءبىر توپىراقتا تۋىپ-ءوسىپتى. اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانىندا. ميىمدا ماعاۋين ءسوزى جاڭعىرادى: – جوق, ول ۇمىتىلمايدى! جانات ەلشىبەك, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.