ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ اۋىلدىق جەرلەرى قانداي زامان ورناپ, قانداي قوعام يەكتەپ, قانداي ساياساتتىڭ سالقىنى سوقسا دا قازاقىلىعىنان ايىرىلا قويمادى. ادەمى ىشىگىنە تۇلكى تىماقتى جاراستىرا كيىپ, ات جابۋى مەن ات دورباسىن ويۋلاي ساندەپ, دويىر قامشىسىن شاشاقتاعان سانقوي, ءارى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قىراعى ساقشىلارىنداي اكەلەر, اق جاۋلىعىن باسىنان تاستاماي, ءبىر ءوزى ءبىر اۋلەتتىڭ كيەسىندەي كورىنگەن كەربەز انالار كۇنى كەشەگە دەيىن ءومىر ءسۇردى. ءالى دە بار, بىراق قاتارى سيرەپ كەلە جاتقانى بايقالادى. ەندىگىنىڭ اجەلەرى «سوۆرەمەننىي» بولاتىن سياقتى ما, قالاي؟! اردىڭ ءجىبىن اتتاماي, قازاقتىڭ اتا سالتىن قالتقىسىز ساقتاپ, ۇلكەندەردىڭ الدىنان قيا باسپاي, جارعا, وتباسىنا ادالدىعى ارقاسىندا تاعدىردىڭ نەبىر قيىندىقتارىن جەڭگەن ابزال انانىڭ ءبىرى – پايا اجە.
«پايا» – قازاقى ەسىمى. 1938 جىلى ماسكەۋ تۇبىندەگى كيروۆ وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن قازاقتىڭ كەلىنى اتانعانعا دەيىن ول فاينا نيكولاەۆنا بولاتىن. بۇل كۇندە 76 جاسقا كەلگەن اجەنىڭ قىزىقتى دا قيىن ءومىرى تۋرالى ۇلكەن ۇلى امانگەلدى اڭگىمەلەپ بەردى.
...ءبۇلدىرشىن فاينا فين, نەمىس سەكىلدى ەكى بىردەي مايداننىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن اكەنىڭ جىلۋىن سەزىنىپ تە ۇلگەرگەن جوق. ال سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا اش-جالاڭاش قالعان بۇلارعا تالعاجاۋ ەتەتىن ساڭىراۋقۇلاق, جەمىس-جيدەك تەرمەك بوپ ورمانعا كەتكەن اناسى اداستى ما, الدە باسقالاي اپاتقا دۋشار بولدى ما سول كۇيى ورالماعان. اعاسى, اپاسى جانە سىڭلىسىمەن بىرگە بالالار ءۇيىنىڭ قابىرعاسىندا ەسەيدى. سوعىستان ەسەن-ساۋ ورالعان اكەسى وزگە جانمەن باس قوسىپ, ءتۇتىن تۇتەتتى. فاينا بىردەن ءوزىن-ءوزى قولعا الدى. ءجىپ ءيىرىپ, جۇننەن ءونىم وندىرەتىن توقىما فابريكاسىنا جۇمىسقا تۇردى. ەتى ءتىرى قىز جانتالاسا ءجۇرىپ ەسكىلەۋ بولسا دا ءبىر بولمەلى پاتەرگە قول جەتكىزدى.
1956 جىل. ابىر-سابىر ادامى, قوزعالىسى كوپ قالادا قاراتورى جىگىتپەن تانىسۋعا تاعدىر جازىپتى. وسىدان باستاپ ماسكەۋلىك ورىس قىزدىڭ تاعدىرى كۇرت وزگەردى. قازيحان قازاق كسر-ىنەن اسكەرگە 1951 جىلى كەلىپتى. سول كەزدەگى لەنينگراد قالاسىنان ماسكەۋگە دەيىن جول سالاتىن قۇرىلىس باتالونىندا 4 جىلدىق مەرزىمدى بورىشىن وتەگەن سوڭ, اعا سەرجانت شەنىندە اسكەري بولىمدە قىزمەت ەتىپ ءجۇر ەكەن. ۆزۆود كومانديرى, شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان, ادال دا اقجارقىن قازاقپەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتەدى. تانىستىق دوستىققا, دوستىق ماحابباتقا ۇلاسىپ سول جىلى كۇزدە كيروۆ وبلىسىنىڭ نەكە ۇيىنە بارىپ, زاڭدى جۇبايلار رەتىندە تىركەلگەن ساتتەن باستاپ فاينا بايسەيىتوۆا بولىپ شىعا كەلەدى.
التى جىلدى وڭكەي ورىستىڭ ورتاسىندا, ماسكەۋدىڭ ماڭىندا وتكىزگەن قازيحان رۇقسات بەرىلى-سىمەن «قازاقستان, قايداسىڭ؟» دەپ تارتىپ تۇرادى. ءتورت قىزدىڭ اراسىنداعى جالعىز ۇلدىڭ وزگە ەلدە قالۋعا ءداتى بارمايدى, اۋىلدا ەكى كوزى ءتورت بولىپ كۇتىپ وتىرعان اكە-شەشە, تۋما-تۋىس. اسكەردەن كەلىسىمەن باۋتينوداعى ايلاق سالۋشىلارعا كەلىپ قوسىلىپ, ءجۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىسقا كىرىسەدى. جۇمىستىڭ ىڭعايى سولاي بولدى ما, الدە حابار-وشار الۋدىڭ قيىندىعى ما, ءتىپتى باسقالاي سەبەبى بار ما – قازەكەڭ ماسكەۋ جاققا قايتا مويىن بۇرا قويمايدى.
ارادا ەكى جىل وتكەسىن گوسپيتالدە جۇمىس جاسايتىن ارميان دوسىنىڭ اقىلىمەن قازيحان قىزمەت ەتكەن اسكەري بولىمنەن ونىڭ مەكەن-جايىن ناقتىلاپ العان فاينا ماڭعىستاۋدى بەتكە الىپ جولعا شىعادى. گۋرەۆتەن سول كەزدەگى ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى تاۋشىققا قاتىنايتىن ۇشاققا وتىرادى. ورىس ءتىلى مەن وسى ۇلتتىڭ وكىلىنە اسا قۇرمەت كورسەتىلىپ, قۇراق ۇشاتىن زامان عوي, دەگەنى بولىپ, قالاعانىن ورىنداتىپ, دىتتەگەنىن تەز تابادى. تاۋشىققا كەلىسىمەن سول اۋىلدىڭ باسشىسىنا بارىپ, قازيحاندى سۇرايدى. ونىڭ فورتتتاعى باۋتينو ايلاعىندا جۇمىس جاسايتىنىن بىلگەن سوڭ, باسشىدان كولىك الىپ, فورتقا تارتادى. مۇندا ايلاق سالۋشى مەكەمەنىڭ باسشىسى قارسى الىپ, ارنايى بولمە بەرىپ, تىنىقتىرادى دا, جۇمىستان قازيحاندى الدىرىپ, ەكەۋىن كەزدەستىرەدى. «الىستان كەلدىم عوي, ءۇيىڭدى, تۋىستارىڭدى كورىپ كەتەيىن», دەيدى قىز. قازيحانعا بۇل ءوتىنىشتى ورىنداۋ ءۇشىن جۇمىس ورنى 3 كۇنگە رۇقسات بەرەدى. سول كەزدەگى «كرۋتوي» كولىك ساموسۆالمەن شاڭداتىپ, قۇلا دۇزدەگى شايىرعا كەلەدى. سوعىستان كەيىنگى كەزەڭنىڭ سىرى بەلگىلى, ورتاسىن پەشپەن بولگەن, الدىندا جۇپىنى اۋىزعى ءۇيى بار جاتاعان ەسكى ءۇي, ءۇستى-باستارى جۇتاڭ, جۇدەۋ ادامدار. ويدا-جوقتا ۇلپەرشەكتەي ورىس قىزدى الىپ جەتىپ كەلگەن ۇلىنىڭ تىرلىگىن تۇسىنبەي: «بۇل كىم؟» دەگەن اتا-اناسىنا قازيحان: «ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىمەن كەلگەن گەولوگ قىز, اۋىل ماڭىنان ءوتىپ بارا جاتقان سوڭ, قونۋعا كەلدىم», دەپ قۇتىلادى. تامىزىعى تاۋسىلىپ, جالىنى جالپ-جالپ ەتىپ سونۋگە اينالعان جالعىز شامنىڭ جارىعىمەن كۇيبەڭدەگەن ولار مال سويىپ «قوناق» كۇتەدى. قىزىقتىڭ كوكەسى كەشتە بولادى. جەرگە جاتىپ ۇيرەنبەگەن قىز كروۆات سۇرايدى, اۋىلدىڭ ادامدارى ۇستىنە ەرەسەك ادام تۇگىلى بالا مىنسە, تورى جەرگە تيەتىن بىرەۋىن تاۋىپ اكەلىپ, اراسىنا اعاش سالىپ «قوناقتى» جايعاستىرادى. كەيىن وسى كۇندەردى ەسكە العان پايا اجەي: «شىنىمدى ايتسام, اۋىلدان, اۋىلداعىلاردىڭ تۇرمىسىنان قاتتى شوشىدىم», دەيدى ەكەن. ەرتەسىنە قازيحان قىزعا «ءۇيىم-كۇيىم وسى, كەلسەڭ دە, كەلمەسەڭ دە ءوزىڭ بىلەسىڭ», دەيدى.
اۋىلىنا ورالعان فاينا ۇزاق ويلانادى. اقىرى ءبىر شەشىمگە كەلگەن ول ءۇيىن, تەلەديدارى مەن كروۆاتىن ساتىپ, اقشاسىنا قازيحاننىڭ اناسىنا ورامال, ەكى قارىنداسىنا كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ەكى ورامال, تاعى دا سىي-سياپاتتار الادى دا, ۇيىندەگى ىدىس-اياقتى 5-6 قۇس جاستىقتىڭ اراسىنا سالىپ, قازيحاننىڭ اتىنا تاۋشىققا 10-15 جاشىك پوسىلكا جونەلتەدى. بۇل ونىڭ جاساۋى بولاتىن. سالەمدەمە باردى-اۋ دەگەن كەزدە: «قوش بول, لەنينگراد!» دەپ الىس ساپارعا ءوزى دە اتتانادى.
گۋرەۆتەگى كاسسادان تاۋشىققا دەيىنگى ۇشاققا بيلەت الۋ ءۇشىن داۋىستاپ: «بايسەيىتوۆا» دەپ تەگىن ايتقان ورىس قىزعا گالستۋك تاعىپ, وزىنشە سانمەن كيىنگەن قازاق كەلىپ, ءجون سۇراسادى. قازيحاننىڭ جولداسى ەكەندىگىن بىلگەن سوڭ, ءوزى ونىڭ تۋعان ناعاشىسى ەكەندىگىن ايتقان ول كەلىندى ۇشاقتان تۋرا ۇيىنە تۇسىرەدى. شاشۋ شاشىپ, قوناقتار شاقىرادى. قازيحاننىڭ اكە-شەشەسى قيعىلىق سالماۋى ءۇشىن ماسەلەنىڭ الدىن وسىلاي الادى.
– جاز شىعا سامدى يگەرۋ ءۇشىن كوپشىلىكپەن بىرگە قىرعا كوشتىك. بۇعابايداعى شاعىن اۋرۋحاناعا وت جاعۋشى بولىپ قىزمەتكە تۇردىم. ۇيلەر سالىنىپ, قۇرىلىس قىزعان قاربالاس كەزەڭ. جاراقاتتانۋشى كوپ, سوقىرىشەك پەن بوساناتىن ايەلدەرگە ءتىپتى قيىن. ءدارى-دارمەك نۇسقاۋلىعى, كىتاپ اتاۋلى تۇگەل ورىس تىلىندە. مۇنىڭ ءبارىن وقىپ, ءتۇسىندىرۋ, ءتىپتى دارىگەرگە كومەكتەسۋ مەنىڭ مىندەتىم بولدى. بىرتە-بىرتە ۋكول سالىپ ۇيرەنىپ, مەدسەسترا بولدىم. دارىگەر عادىلبەك مەنى كۋرسقا جىبەرمەك بولعان, ەنەم شىركىن «وقىعان ايەلدىڭ اسىن ىشپەي-اق قويايىن, جالعىز بالامنىڭ تاپقانى دا جەتەر» دەپ جىبەرمەي قويدى, – دەيدى ەكەن كەيۋانا كەيىن.
اياعى اۋىرلاعان سوڭ, ماڭعىستاۋدىڭ مەديتسينالىق جاعدايىن كورىپ جۇرگەن فاينا توركىنىنە بارىپ بوسانۋدى ءجون سانايدى. كيروۆ وبلىسىنا جەتكەن ول تورسىقتاي ۇلدى بولادى. ارادا سەگىز اي وتەدى. حات-حابار سيرەك. بىردە: «جولدا نارەستەگە قۇجات سۇرايدى. سول سەبەپتى ەسىمىن قويساڭىزدار ەكەن», دەگەن حات كەلەدى. العاشقى نەمەرەسىنە ەسى كەتە قۋانعان جىبەك انا ەلگە امان-ساۋ كەلسىن دەگەن نيەتپەن ءسابيدى «امانگەلدى» دەپ اتايدى. «جولدا قيىن بولار, بىزگە تاستاپ كەت», دەگەن اكەسىنە «قازاقتار مەنى ولتىرەدى عوي» دەگەن فاينا امانگەلدىنى قۇشاقتاپ ەلگە كەلەدى. وسىلايشا امانگەلدى, امانقوس, قارجاۋ, نۇرجاۋ, ەرمۇقان, نۇرمۇقان اتتى التى ۇلدى, التىن, كۇمىس, قارلىعاش, گۇلميرا ەسىمدى ءتورت قىزدى ومىرگە اكەلگەن پايا اجە قازىر 40-تان استام نەمەرە, 20-عا جۋىق شوبەرەنىڭ اسىل اجەسى. جالعىزدىڭ جاپىراعىن جايدى. ومىراۋىندا قوس التىن القاسى جارقىراعان «باتىر انا». قازاقتىڭ سالتى مەن ءداستۇرىن قالت جىبەرمەي ورىنداپ, ۇلكەندەرگە كەلىن, كىشىلەرگە جەڭگە, بىرەۋلەرگە قۇداعي بولىپ, قازاق اراسىنداعى ءومىرىن سىيلى, ۇلگىلى وتكىزىپ كەلەدى. ولىلەر رۋحىنا جەتى شەلپەك تاراتىپ, ساداقا جاساۋدان جاڭىلعان جەرى جوق. ۇزاق جىلدار جەر استى سۋلارىن زەرتتەيتىن مەكەمە «ماڭعىستاۋ سۋ بارلاۋ ەكسپەديتسياسىندا» جۇمىس جاساپ, سام قۇمى توڭىرەگىنەن 800-گە تارتا ۇڭعىمالار قازۋعا اتسالىسقان وتاعاسى 1984 جىلى 52 جاسىندا باقيلىق بولدى. ەلگە سىيلى, ءازىل-قالجىڭدى ۇناتاتىن كىسى ەكەن, «قازەكەڭ ايتىپتى» دەگەن ازىلدەر ەل اراسىندا ءالى ءجۇر.
–ەنەم جارىقتىق قاتال ادام ەدى. قولىنان ۇرشىعى تۇسپەيتىن ول الاشا, سىرماق, ورمەك, باۋ-باسقۇر توقيتىن. قىزدارىمەن بىرگە مەنى دە ۇيرەتىپ شىقتى, جوعارىدا ايتىلعاندارمەن بىرگە, بەكىتۋ-تۇساۋ, نوقتا ەسىپ, تەكەمەت باسۋدىڭ, جابۋ تىگۋدىڭ مامانى بولدىم. قانشالىقتى تالاپشىل, قاتال بولعانمەن, جۇرەگى اق ەدى, –دەپ تالاي جەردە «سىنعا سالعان» ەنەسىن ولە-ولگەنشە ەرەكشە سىيلاعان. قانىندا بار قاسيەت بولار, ءوزى «ىسسى» ەنە بولماپتى, «كوڭىلى اق بولسا, ساناسى بولسا, وزدەرى جاسايدى» دەپ كەلىندەرىن ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋمەن ۇستاعان, كۇشى قايتقانشا ەشكىمدى جۇمساماي, ءوزى تۇرىپ كەتە بەرەدى ەكەن. «ەكى تىلدە بىردەي سويلەپ, «عىلىمنىڭ كوكەسى – اريفمەتيكا, ونى وقىڭدار» دەپ وتىراتىن اناما ورىس تىلىنەن بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداي الماي جىلامسىراعان بالاسىن جەتەكتەگەن اۋىلداستار ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا دا كەلىپ جاتاتىن», دەپ ەسكە الادى امانگەلدى اعا.
وكىنىشتىسى, پايا اجە تۋىستارىنان كوز جازىپ قالىپتى. 1965 جىلى قىرىمعا كوشتىك دەپ حات سالعان اكەسى سودان سوڭ حابارسىز كەتكەن. اعاسى ەرتەرەكتە قىزمەت ەتكەن سانكت-پەتەربۋرگتەگى تەڭىز پورتىنا, اپاسى جۇمىس جاساعان چەليابىدەگى تراكتور زاۋىتىنا ىزدەۋ سالعانمەن, ماردىمدى حابار بولماپتى. قازاقتىڭ ءبىر جىگىتى ءۇشىن تۋعان ەلىن, جەرىن, تۋما-تۋىستارىن ماڭگىلىككە تاستاپ, ايدالاداعى قازاق وتباسىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتكەن انانىڭ ىشتەگى جالعىز ارمانى, بالكىم, وسى, ياعني ءتىرى بولسا تۋىستارىن نەمەسە ولاردىڭ ۇرپاقتارىن ءبىر كورۋ بولار...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
––––––––––
سۋرەتتەردە: بۇگىنگى «باتىر انا» فاينا اجەي; فاينا بايسەيىتوۆا جانە وتاعاسى قازيحان. 80-جىلدار.
«پايا» – قازاقى ەسىمى. 1938 جىلى ماسكەۋ تۇبىندەگى كيروۆ وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن قازاقتىڭ كەلىنى اتانعانعا دەيىن ول فاينا نيكولاەۆنا بولاتىن. بۇل كۇندە 76 جاسقا كەلگەن اجەنىڭ قىزىقتى دا قيىن ءومىرى تۋرالى ۇلكەن ۇلى امانگەلدى اڭگىمەلەپ بەردى.
...ءبۇلدىرشىن فاينا فين, نەمىس سەكىلدى ەكى بىردەي مايداننىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن اكەنىڭ جىلۋىن سەزىنىپ تە ۇلگەرگەن جوق. ال سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا اش-جالاڭاش قالعان بۇلارعا تالعاجاۋ ەتەتىن ساڭىراۋقۇلاق, جەمىس-جيدەك تەرمەك بوپ ورمانعا كەتكەن اناسى اداستى ما, الدە باسقالاي اپاتقا دۋشار بولدى ما سول كۇيى ورالماعان. اعاسى, اپاسى جانە سىڭلىسىمەن بىرگە بالالار ءۇيىنىڭ قابىرعاسىندا ەسەيدى. سوعىستان ەسەن-ساۋ ورالعان اكەسى وزگە جانمەن باس قوسىپ, ءتۇتىن تۇتەتتى. فاينا بىردەن ءوزىن-ءوزى قولعا الدى. ءجىپ ءيىرىپ, جۇننەن ءونىم وندىرەتىن توقىما فابريكاسىنا جۇمىسقا تۇردى. ەتى ءتىرى قىز جانتالاسا ءجۇرىپ ەسكىلەۋ بولسا دا ءبىر بولمەلى پاتەرگە قول جەتكىزدى.
1956 جىل. ابىر-سابىر ادامى, قوزعالىسى كوپ قالادا قاراتورى جىگىتپەن تانىسۋعا تاعدىر جازىپتى. وسىدان باستاپ ماسكەۋلىك ورىس قىزدىڭ تاعدىرى كۇرت وزگەردى. قازيحان قازاق كسر-ىنەن اسكەرگە 1951 جىلى كەلىپتى. سول كەزدەگى لەنينگراد قالاسىنان ماسكەۋگە دەيىن جول سالاتىن قۇرىلىس باتالونىندا 4 جىلدىق مەرزىمدى بورىشىن وتەگەن سوڭ, اعا سەرجانت شەنىندە اسكەري بولىمدە قىزمەت ەتىپ ءجۇر ەكەن. ۆزۆود كومانديرى, شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان, ادال دا اقجارقىن قازاقپەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتەدى. تانىستىق دوستىققا, دوستىق ماحابباتقا ۇلاسىپ سول جىلى كۇزدە كيروۆ وبلىسىنىڭ نەكە ۇيىنە بارىپ, زاڭدى جۇبايلار رەتىندە تىركەلگەن ساتتەن باستاپ فاينا بايسەيىتوۆا بولىپ شىعا كەلەدى.
التى جىلدى وڭكەي ورىستىڭ ورتاسىندا, ماسكەۋدىڭ ماڭىندا وتكىزگەن قازيحان رۇقسات بەرىلى-سىمەن «قازاقستان, قايداسىڭ؟» دەپ تارتىپ تۇرادى. ءتورت قىزدىڭ اراسىنداعى جالعىز ۇلدىڭ وزگە ەلدە قالۋعا ءداتى بارمايدى, اۋىلدا ەكى كوزى ءتورت بولىپ كۇتىپ وتىرعان اكە-شەشە, تۋما-تۋىس. اسكەردەن كەلىسىمەن باۋتينوداعى ايلاق سالۋشىلارعا كەلىپ قوسىلىپ, ءجۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىسقا كىرىسەدى. جۇمىستىڭ ىڭعايى سولاي بولدى ما, الدە حابار-وشار الۋدىڭ قيىندىعى ما, ءتىپتى باسقالاي سەبەبى بار ما – قازەكەڭ ماسكەۋ جاققا قايتا مويىن بۇرا قويمايدى.
ارادا ەكى جىل وتكەسىن گوسپيتالدە جۇمىس جاسايتىن ارميان دوسىنىڭ اقىلىمەن قازيحان قىزمەت ەتكەن اسكەري بولىمنەن ونىڭ مەكەن-جايىن ناقتىلاپ العان فاينا ماڭعىستاۋدى بەتكە الىپ جولعا شىعادى. گۋرەۆتەن سول كەزدەگى ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى تاۋشىققا قاتىنايتىن ۇشاققا وتىرادى. ورىس ءتىلى مەن وسى ۇلتتىڭ وكىلىنە اسا قۇرمەت كورسەتىلىپ, قۇراق ۇشاتىن زامان عوي, دەگەنى بولىپ, قالاعانىن ورىنداتىپ, دىتتەگەنىن تەز تابادى. تاۋشىققا كەلىسىمەن سول اۋىلدىڭ باسشىسىنا بارىپ, قازيحاندى سۇرايدى. ونىڭ فورتتتاعى باۋتينو ايلاعىندا جۇمىس جاسايتىنىن بىلگەن سوڭ, باسشىدان كولىك الىپ, فورتقا تارتادى. مۇندا ايلاق سالۋشى مەكەمەنىڭ باسشىسى قارسى الىپ, ارنايى بولمە بەرىپ, تىنىقتىرادى دا, جۇمىستان قازيحاندى الدىرىپ, ەكەۋىن كەزدەستىرەدى. «الىستان كەلدىم عوي, ءۇيىڭدى, تۋىستارىڭدى كورىپ كەتەيىن», دەيدى قىز. قازيحانعا بۇل ءوتىنىشتى ورىنداۋ ءۇشىن جۇمىس ورنى 3 كۇنگە رۇقسات بەرەدى. سول كەزدەگى «كرۋتوي» كولىك ساموسۆالمەن شاڭداتىپ, قۇلا دۇزدەگى شايىرعا كەلەدى. سوعىستان كەيىنگى كەزەڭنىڭ سىرى بەلگىلى, ورتاسىن پەشپەن بولگەن, الدىندا جۇپىنى اۋىزعى ءۇيى بار جاتاعان ەسكى ءۇي, ءۇستى-باستارى جۇتاڭ, جۇدەۋ ادامدار. ويدا-جوقتا ۇلپەرشەكتەي ورىس قىزدى الىپ جەتىپ كەلگەن ۇلىنىڭ تىرلىگىن تۇسىنبەي: «بۇل كىم؟» دەگەن اتا-اناسىنا قازيحان: «ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىمەن كەلگەن گەولوگ قىز, اۋىل ماڭىنان ءوتىپ بارا جاتقان سوڭ, قونۋعا كەلدىم», دەپ قۇتىلادى. تامىزىعى تاۋسىلىپ, جالىنى جالپ-جالپ ەتىپ سونۋگە اينالعان جالعىز شامنىڭ جارىعىمەن كۇيبەڭدەگەن ولار مال سويىپ «قوناق» كۇتەدى. قىزىقتىڭ كوكەسى كەشتە بولادى. جەرگە جاتىپ ۇيرەنبەگەن قىز كروۆات سۇرايدى, اۋىلدىڭ ادامدارى ۇستىنە ەرەسەك ادام تۇگىلى بالا مىنسە, تورى جەرگە تيەتىن بىرەۋىن تاۋىپ اكەلىپ, اراسىنا اعاش سالىپ «قوناقتى» جايعاستىرادى. كەيىن وسى كۇندەردى ەسكە العان پايا اجەي: «شىنىمدى ايتسام, اۋىلدان, اۋىلداعىلاردىڭ تۇرمىسىنان قاتتى شوشىدىم», دەيدى ەكەن. ەرتەسىنە قازيحان قىزعا «ءۇيىم-كۇيىم وسى, كەلسەڭ دە, كەلمەسەڭ دە ءوزىڭ بىلەسىڭ», دەيدى.
اۋىلىنا ورالعان فاينا ۇزاق ويلانادى. اقىرى ءبىر شەشىمگە كەلگەن ول ءۇيىن, تەلەديدارى مەن كروۆاتىن ساتىپ, اقشاسىنا قازيحاننىڭ اناسىنا ورامال, ەكى قارىنداسىنا كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ەكى ورامال, تاعى دا سىي-سياپاتتار الادى دا, ۇيىندەگى ىدىس-اياقتى 5-6 قۇس جاستىقتىڭ اراسىنا سالىپ, قازيحاننىڭ اتىنا تاۋشىققا 10-15 جاشىك پوسىلكا جونەلتەدى. بۇل ونىڭ جاساۋى بولاتىن. سالەمدەمە باردى-اۋ دەگەن كەزدە: «قوش بول, لەنينگراد!» دەپ الىس ساپارعا ءوزى دە اتتانادى.
گۋرەۆتەگى كاسسادان تاۋشىققا دەيىنگى ۇشاققا بيلەت الۋ ءۇشىن داۋىستاپ: «بايسەيىتوۆا» دەپ تەگىن ايتقان ورىس قىزعا گالستۋك تاعىپ, وزىنشە سانمەن كيىنگەن قازاق كەلىپ, ءجون سۇراسادى. قازيحاننىڭ جولداسى ەكەندىگىن بىلگەن سوڭ, ءوزى ونىڭ تۋعان ناعاشىسى ەكەندىگىن ايتقان ول كەلىندى ۇشاقتان تۋرا ۇيىنە تۇسىرەدى. شاشۋ شاشىپ, قوناقتار شاقىرادى. قازيحاننىڭ اكە-شەشەسى قيعىلىق سالماۋى ءۇشىن ماسەلەنىڭ الدىن وسىلاي الادى.
– جاز شىعا سامدى يگەرۋ ءۇشىن كوپشىلىكپەن بىرگە قىرعا كوشتىك. بۇعابايداعى شاعىن اۋرۋحاناعا وت جاعۋشى بولىپ قىزمەتكە تۇردىم. ۇيلەر سالىنىپ, قۇرىلىس قىزعان قاربالاس كەزەڭ. جاراقاتتانۋشى كوپ, سوقىرىشەك پەن بوساناتىن ايەلدەرگە ءتىپتى قيىن. ءدارى-دارمەك نۇسقاۋلىعى, كىتاپ اتاۋلى تۇگەل ورىس تىلىندە. مۇنىڭ ءبارىن وقىپ, ءتۇسىندىرۋ, ءتىپتى دارىگەرگە كومەكتەسۋ مەنىڭ مىندەتىم بولدى. بىرتە-بىرتە ۋكول سالىپ ۇيرەنىپ, مەدسەسترا بولدىم. دارىگەر عادىلبەك مەنى كۋرسقا جىبەرمەك بولعان, ەنەم شىركىن «وقىعان ايەلدىڭ اسىن ىشپەي-اق قويايىن, جالعىز بالامنىڭ تاپقانى دا جەتەر» دەپ جىبەرمەي قويدى, – دەيدى ەكەن كەيۋانا كەيىن.
اياعى اۋىرلاعان سوڭ, ماڭعىستاۋدىڭ مەديتسينالىق جاعدايىن كورىپ جۇرگەن فاينا توركىنىنە بارىپ بوسانۋدى ءجون سانايدى. كيروۆ وبلىسىنا جەتكەن ول تورسىقتاي ۇلدى بولادى. ارادا سەگىز اي وتەدى. حات-حابار سيرەك. بىردە: «جولدا نارەستەگە قۇجات سۇرايدى. سول سەبەپتى ەسىمىن قويساڭىزدار ەكەن», دەگەن حات كەلەدى. العاشقى نەمەرەسىنە ەسى كەتە قۋانعان جىبەك انا ەلگە امان-ساۋ كەلسىن دەگەن نيەتپەن ءسابيدى «امانگەلدى» دەپ اتايدى. «جولدا قيىن بولار, بىزگە تاستاپ كەت», دەگەن اكەسىنە «قازاقتار مەنى ولتىرەدى عوي» دەگەن فاينا امانگەلدىنى قۇشاقتاپ ەلگە كەلەدى. وسىلايشا امانگەلدى, امانقوس, قارجاۋ, نۇرجاۋ, ەرمۇقان, نۇرمۇقان اتتى التى ۇلدى, التىن, كۇمىس, قارلىعاش, گۇلميرا ەسىمدى ءتورت قىزدى ومىرگە اكەلگەن پايا اجە قازىر 40-تان استام نەمەرە, 20-عا جۋىق شوبەرەنىڭ اسىل اجەسى. جالعىزدىڭ جاپىراعىن جايدى. ومىراۋىندا قوس التىن القاسى جارقىراعان «باتىر انا». قازاقتىڭ سالتى مەن ءداستۇرىن قالت جىبەرمەي ورىنداپ, ۇلكەندەرگە كەلىن, كىشىلەرگە جەڭگە, بىرەۋلەرگە قۇداعي بولىپ, قازاق اراسىنداعى ءومىرىن سىيلى, ۇلگىلى وتكىزىپ كەلەدى. ولىلەر رۋحىنا جەتى شەلپەك تاراتىپ, ساداقا جاساۋدان جاڭىلعان جەرى جوق. ۇزاق جىلدار جەر استى سۋلارىن زەرتتەيتىن مەكەمە «ماڭعىستاۋ سۋ بارلاۋ ەكسپەديتسياسىندا» جۇمىس جاساپ, سام قۇمى توڭىرەگىنەن 800-گە تارتا ۇڭعىمالار قازۋعا اتسالىسقان وتاعاسى 1984 جىلى 52 جاسىندا باقيلىق بولدى. ەلگە سىيلى, ءازىل-قالجىڭدى ۇناتاتىن كىسى ەكەن, «قازەكەڭ ايتىپتى» دەگەن ازىلدەر ەل اراسىندا ءالى ءجۇر.
–ەنەم جارىقتىق قاتال ادام ەدى. قولىنان ۇرشىعى تۇسپەيتىن ول الاشا, سىرماق, ورمەك, باۋ-باسقۇر توقيتىن. قىزدارىمەن بىرگە مەنى دە ۇيرەتىپ شىقتى, جوعارىدا ايتىلعاندارمەن بىرگە, بەكىتۋ-تۇساۋ, نوقتا ەسىپ, تەكەمەت باسۋدىڭ, جابۋ تىگۋدىڭ مامانى بولدىم. قانشالىقتى تالاپشىل, قاتال بولعانمەن, جۇرەگى اق ەدى, –دەپ تالاي جەردە «سىنعا سالعان» ەنەسىن ولە-ولگەنشە ەرەكشە سىيلاعان. قانىندا بار قاسيەت بولار, ءوزى «ىسسى» ەنە بولماپتى, «كوڭىلى اق بولسا, ساناسى بولسا, وزدەرى جاسايدى» دەپ كەلىندەرىن ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋمەن ۇستاعان, كۇشى قايتقانشا ەشكىمدى جۇمساماي, ءوزى تۇرىپ كەتە بەرەدى ەكەن. «ەكى تىلدە بىردەي سويلەپ, «عىلىمنىڭ كوكەسى – اريفمەتيكا, ونى وقىڭدار» دەپ وتىراتىن اناما ورىس تىلىنەن بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداي الماي جىلامسىراعان بالاسىن جەتەكتەگەن اۋىلداستار ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا دا كەلىپ جاتاتىن», دەپ ەسكە الادى امانگەلدى اعا.
وكىنىشتىسى, پايا اجە تۋىستارىنان كوز جازىپ قالىپتى. 1965 جىلى قىرىمعا كوشتىك دەپ حات سالعان اكەسى سودان سوڭ حابارسىز كەتكەن. اعاسى ەرتەرەكتە قىزمەت ەتكەن سانكت-پەتەربۋرگتەگى تەڭىز پورتىنا, اپاسى جۇمىس جاساعان چەليابىدەگى تراكتور زاۋىتىنا ىزدەۋ سالعانمەن, ماردىمدى حابار بولماپتى. قازاقتىڭ ءبىر جىگىتى ءۇشىن تۋعان ەلىن, جەرىن, تۋما-تۋىستارىن ماڭگىلىككە تاستاپ, ايدالاداعى قازاق وتباسىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتكەن انانىڭ ىشتەگى جالعىز ارمانى, بالكىم, وسى, ياعني ءتىرى بولسا تۋىستارىن نەمەسە ولاردىڭ ۇرپاقتارىن ءبىر كورۋ بولار...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
––––––––––
سۋرەتتەردە: بۇگىنگى «باتىر انا» فاينا اجەي; فاينا بايسەيىتوۆا جانە وتاعاسى قازيحان. 80-جىلدار.
