نەسيە راسىمدەگەن كەزدە قارىز الۋشىنىڭ تولەم قابىلەتى, تابىسى ەسكەرىلەتىنى بەلگىلى. سوعان قاراماستان ءبىر ادامنىڭ ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە نەسيەنى قاتار الۋى تىيىلماي وتىر. ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى اسەم نۇرعاليەۆا ۇزاقمەرزىمدى نەمەسە ورتامەرزىمدى نەسيەسى بار ازاماتتار كوپ ەكەنىن ايتادى. كەپىلسىز نەسيە العانداردىڭ 80 پايىزى قارجى ۇيىمدارىنا 316 مىڭ تەڭگەدەن قارىز. نەسيەگەرلەردىڭ ازداعان بولىگىندە 5-10 ملن تەڭگەدەن اساتىن كەپىلسىز نەسيەسى بار. ونىڭ جالپى كولەمى – 5,45 ترلن تەڭگە. ەكونوميكالىق بەلسەندى 9 ملن حالىقتىڭ 6 ملن-ى بانككە قارىز. 2,5-3 ملن ادامنىڭ عانا نەسيەسى جوق. ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنشە, قازاقستانداعى جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ 70 پايىزى قارىزبەن ءومىر سۇرەدى.
ءا.نۇرعاليەۆا ايتقانداي, نەسيەنى شەكتەۋ ماسەلەسىمەن نارىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتا المايمىز. قازاقستاننىڭ بانك سەكتورى تاجىريبەسىندە حالىقتى نەسيەگە بايلاپ قويۋدىڭ ءتۇرلى ءادىسى بار. بانكتەر قارىز الۋشىنىڭ قارىز جۇكتەمەسى نورماتيۆكە سايكەس بولسا وزگە بانكتەگى نەسيەسىن قايتا قارجىلاندىرۋ ارقىلى نەسيەسىن جاڭارتا بەرۋگە, سول ارقىلى قارىز قامىتىن قالىڭداتا بەرۋگە جول اشىپ قويعان. سەبەبى 1990-2000 جىلداردىڭ باسىندا قارجى سەكتورىندا كەپىلدى نەسيە ترەندتە بولدى. قازىر نەسيە قورجىنىندا ونىڭ ۇلەس سالماعى ازايىپ كەلەدى. ۇلتتىق بانك تاراپىنان شەكتەۋدىڭ سالماعى اۋىرلاسا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قايتادان كەپىلدى نەسيە نارىعىنا باسىمدىق بەرۋى مۇمكىن. «نەسيەگە سۇرانىس بار جەردە نەسيەلەندىرۋدىڭ دە فورماسى وزگەرە بەرەدى. ەگەر قۇزىرلى ورىندار جاعدايدى رەتتەپ وتىرماسا, ماسەلەگە قارجى, مۇناي ترەيدەرلەرى ءتارىزدى «نەسيە ترەيدەرلەرى» ارالاسىپ كەتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا قارىزعا باتقان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ۋشىعىپ كەتەدى. حالىق قارىزسىز بولۋى ءۇشىن ولاردىڭ تابىسى ءوسۋى كەرەك», دەيدى ءا.نۇرعاليەۆا.
قايتارىلماعان قارىز كوپ
قازاقستاندىقتاردىڭ بانك الدىنداعى نەسيەسىنىڭ كوپتىگى ۋاقىت وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ كەلەدى. ۇكىمەت تولەم قابىلەتىن دالەلدەي الماعان وتانداستارىمىزدىڭ نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ ارقىلى نەسيەلەۋ نارىعىن ساۋىقتىرعىسى كەلەدى. بىراق جاعداي وعان باعىنا بەرمەيتىنىن ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ 2021 جىلدى قورتىندىلاعان ەسەبىنەن بايقادىق. بيزنەس پەن حالىقتىڭ موينىنداعى نەسيە قامىتى بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلىنىڭ ساپاسىن تومەندەتىپ, پروبلەمالى نەسيەنى كوبەيتكەن. تولەم ۋاقىتى 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن قايتارىلماعان قارىز كولەمى ءوسىپ, جالپى بەرىلگەن نەسيەنىڭ 9,7%-ىن قۇرادى. بۇل ورتا ەسەپپەن العاندا ءاربىر توعىزىنشى نەسيەنىڭ قايتارىلماي قالۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرەدى. تاۋەلسىز ساراپشىلار قايتپاي قالۋى مۇمكىن نەسيە 10 پايىزدان اسسا, بانك سەكتورى داعدارىسقا ۇشىرايتىنىن ايتادى. ال بىزدە وسى قاۋىپتى مەجەگە 2,3 پايىز عانا جەتپەي تۇر. قىسقاسى, جاعداي ءماز ەمەس. قارىز شەكتەلمەسە, جىل اياعىندا بانكتەر الدىنداعى ازاماتتاردىڭ قارىزى 13 ترلن تەڭگەگە جۋىقتاپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, بىلتىر ۇلتتىق بانكتىڭ ەكس-توراعاسى ەربولات دوساەۆ بانك الدىنداعى قارىزدىڭ 7 ترلن 360 ملرد تەڭگەگە جەتكەنىن ايتقان. ءبىر جىلدا قارىز 4,5 ترلن تەڭگەگە ۇلعايعان.
ساراپشىلاردىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, نەسيەلىك قۇقىقتى شەكتەۋ ارقىلى قارىزدان تازارا المايمىز. ءار ءۇش جىلدا نەسيەنى كەشىرىپ, نارىقتى ساۋىقتىرىپ الۋعا مەملەكەتتىڭ قالتاسى جۇقا. جالپى, نەسيەنى كەشىرۋ الەمدىك تاجىريبەدە بار. بىراق كوپتەگەن ەلدەر بۇل ءتاسىلدى قۇپ كورە بەرمەيدى. ءبىراز ەلدە وسى ماسەلە جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ شەڭبەرىندە شەشىلەدى. مىسالى, گرۋزيا 609 مىڭ ازاماتىنىڭ نەسيەسىنە كەشىرىم بەردى. بۇل شامامەن 4,2 ملرد لاري (ورتاشا ەسەپپەن 1,5 ملرد دوللار).
مۇنداي شەشىمدى 2019 جىلى ءبىزدىڭ ەل دە قابىلدادى. 500 مىڭنان اسا وتانداسىمىزدىڭ 120 ملرد تەڭگە قارىزى كەشىرىلدى. بۇل شامامەن – 275 ملن دوللار.
ال قازىر «قازاقستاندىقتاردىڭ نەسيەسىن كەشىرۋ كەرەك» دەلىنەتىن قوعامدىق باستاما ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالدى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ولەگ سمولياكوۆ تۇتىنۋشىلاردى نەسيەلەۋگە بايلانىستى تاۋەكەلدەردى رەتتەۋ كەرەگىن ايتتى. 2021 جىلى قارىز الۋشىنىڭ جۇكتەمەسىنە قاتىستى كوپ شەشىم قابىلداندى. ءبىر رەتتىك اكتسيالاردى قولدانعاننان گورى نەسيەلەۋدىڭ تاۋەكەلدەرىن رەتتەگەن دۇرىس. بۇرىن مۇنداي ۇسىنىستار بەيرەسمي تۇردە ايتىلسا, بىلتىر پارلامەنت قابىرعاسىندا كوتەرىلدى.
2021 جىلدىڭ سوڭىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ازامات ابىلداەۆ قازاقستاندىقتاردىڭ تولەۋ مەرزىمى وتكەن قارىزى 199 ملرد تەڭگە ەكەنىن, بۇل مەملەكەت ءۇشىن اسا ءىرى سوما ەمەستىگىن كوتەرگەن. دەپۋتات ايتقانداي, حالىقتىڭ 27 پايىزى بانكتەرگە قارىز. نەسيەنى كەشىرۋ تۋرالى پىكىرلەر جيىلەپ كەتكەن سوڭ قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى كرەديتتىك راقىمشىلىقتى جۇرگىزۋ زاڭنامادا كوزدەلمەگەنىن, سوندىقتان حالىقتىڭ كرەديتتەر بويىنشا بەرەشەگىن ەسەپتەن شىعارۋ جونىندە شەشىم قابىلداي المايتىنىن العا تارتسا, ۇلتتىق بانك ازاماتتار مەن باق وكىلدەرىنە تەك رەسمي اقپارات كوزدەرىنە سەنۋگە شاقىردى.
ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى اتاپ وتكەندەي, نەسيەگە كەشىرىم بەرۋ ماسەلەسى قولدانىستاعى زاڭداردا قاراستىرىلماعان. مۇنداي داقپىرتتىڭ ءوزى نارىقتاعى ۇيلەسىمدىلىكتى بۇزادى. داقپىرت شىعا باستاعان كۇننەن باستاپ ادامدار سانالى تۇردە نەسيە الادى. مۇنداي اڭگىمەنىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن بىلسە دە قارىز الىپ, كەيىن نەسيەنى كەشىرىڭدەر دەپ شىعۋى مۇمكىن. الايدا بانكتەن نەسيە الۋعا سانالى تۇردە بارعان ازاماتتاردىڭ «نەسيەمدى كەشىرىڭدەر» دەگەن تالابى دۇرىس ەمەس. بۇل ءتىپتى قارجى ۇيىمىنىڭ الدىندا دا ادىلەتسىزدىك. «ۇكىمەت 2018 جىلى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتىنا جاتاتىن ازاماتتاردىڭ 300 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى قارىزىن وتەۋ شارالارىن قابىلدادى. بۇل نەسيەلىك امنيستيا ەمەس, بانك الدىنداعى قارىزدى ءۇشىنشى تاراپ – مەملەكەت تولەپ بەردى. ادامداردىڭ مۇنى ەسىنە الىپ, تاعى دا كەشىرىم بەرىڭدەر دەپ تالاپ قويۋى ورىنسىز. نەسيە الۋشى بانككە بارىپ, نەسيەسىن تولەي الماي جاتقانىن دالەلدەسە, نەسيەنى تولەۋ مەرزىمى تۇزەتىلەدى نەمەسە كەيىنگە شەگەرىلەدى», دەدى ءا.نۇرعاليەۆا.
تۇتىنۋشىلىق نەسيە
كولەمى دە ارتتى
حالىقتىڭ بانكتەگى قارىزىن كەشىرۋ ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا ىقپال ەتە قويمايتىنى وتكەن جىلداردىڭ تاجىريبەسىنەن بەلگىلى. وسى ءۇردىستى باستان كەشكەن ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا قايتارىلۋى كۇماندى نەسيەلەردىڭ دەڭگەيى ءوسىپ كەلەدى. دەمەك ويلانباي الىنعان نەسيە كەدەيلىككە اپارىپ سوعۋى مۇمكىن ەكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن مويىندالىپ كەلە جاتىر. ەكونوميكالىق ساراپشى دەنيس كريۆوشەەۆ نەسيەگە كەشىرىم بەرۋ «نەسيەنى تولەمەي قويۋعا بولادى» دەگەن تۇسىنىكتى تەرەڭدەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ءدال قازىرگىدەي داعدارىس جاعدايىندا حالىقتى تەككە ۇمىتتەندىرۋ قاۋىپتى. د.كريۆوشەەۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, حالىقتىڭ بانك الدىنداعى قارىزى كوبەيىپ كەتۋىنە جاساندى سەبەپتەر بارشىلىق. باستى سەبەپ ۇلتتىق بانك بازالىق ستاۆكانى تومەندەتپەي, جوعارى پايىزدى قولدان ۇيىمداستىرىپ وتىر.
ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان وماروۆ اتاپ وتكەندەي, يپوتەكالىق نەسيەنىڭ ءوزى بىرنەشە باعىتقا تارماقتالعان: سالىمشىلار 2020 جىلعا دەيىن تۇتىنۋشىلىق باعىتتاعى نەسيەگە باسىمدىق بەرسە, قازىر قۇرىلىس, ءۇيدى جوندەۋ, ارلەۋ, جيھازدار ساتىپ الۋعا نەسيە راسىمدەي باستاعان. 2021 جىلى يپوتەكالىق نەسيەمەن بىرگە, تۇتىنۋشىلىق نەسيە دە كوبەيدى. 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا بولشەك نەسيە پورتفەلى 10,76 ترلن تەڭگەنى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 42,9%-عا ارتىق. 333 مىڭ ادام العاش رەت نەسيە الۋشىلار قاتارىنا قوسىلدى. ولار بۇرىن نەسيە تاريحىندا بولماعان قارىز الۋشىلار.
بولشەك پورتفەلدىڭ باسىم بولىگىن كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر – 5,28 ترلن تەڭگە (48,3 پايىز), يپوتەكالىق نەسيەلەۋ – 3,39 ترلن تەڭگە (31,4 پايىز), اۆتونەسيە 1,09 ترلن تەڭگەنى (10,6 پايىز) قۇراعان. سالىستىرساق, 2021 جىلى جەكە تۇلعالارعا بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ كولەمى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 83,6 %-عا نەمەسە 4,1 ترلن تەڭگەگە ءوسىپ, 8,9 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2020 جىلمەن جىلمەن سالىستىرعاندا 68,3 پايىزعا ارتىق. ەلىمىزدە قارىز الۋشىلاردىڭ جالپى سانى 6,16 ملن ادامدى (+28,4 پايىز) قۇرادى.
يپوتەكالىق نەسيەدە دە ءوسىم بار. 2021 جىلى يپوتەكالىق نەسيەلەر 1,92 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, ءبىر جىل ىشىندە 77,7 پايىزعا وسكەن. ال ەش كەپىلسىز بەرىلگەن تۇتىنۋشىلىق نەسيە – 5,45 ترلن تەڭگە, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل 86,1 پايىزعا كوپ.
الماتى
