ەگىن سۋدىڭ 90 پايىزى وڭتۇستىكتە
«قازىرگى سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايىن ەسكەرسەك, الداعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ وڭتۇستىك وڭىردە كۇردەلى وتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەڭ قيىن جاعداي ارال – سىرداريا باسسەينىندە ورىن الۋى ىقتيمال». بۇل ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى سەرىك قوجانيازوۆتىڭ تاياۋدا ايتقان ءسوزى.
ەلىمىزدەگى ەگىنگە ارنالعان سۋدىڭ 97%-ى ارال – سىرداريا, شۋ – تالاس جانە بالقاش – الاكول باسسەيندەرىنە تيەسىلى ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. ال سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى باسسەيندەرگە ەسىل, نۇرا – سارىسۋ, ەرتىس جانە توبىل – تورعاي وزەندەرى جاتادى. جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ اقپاراتىنا سايكەس ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە ارال – سىرداريادا وزەندەردىڭ سۋلىلىعى نورمادان 86% دەڭگەيىندە ساقتالادى.
بيىل توقتاعۇل سۋ قويماسىنداعى (قىرعىزستان) سۋدىڭ كولەمى 9 ملرد 196 ملن تەكشە مەتردى قۇرادى (2021 جىلى – 10 ملرد 868 ملن تەكشە مەتر), بۇل بىلتىرعا قاراعاندا 1 ملرد 672 ملن تەكشە مەترگە تومەن. باحري – توچيك سۋ قويماسىنداعى (تاجىكستان) سۋدىڭ قورى دا 3 ملرد 414 ملن تەكشە مەتر دەڭگەيىندە جينالىپ (2021 جىلى – 3 ملرد 443 ملن تەكشە مەتر), ءبىر جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 29 ملن تەكشە مەترگە ازايدى.
شاردارا سۋ قويماسىنداعى سۋدىڭ مولشەرى – 3 ملرد 214 ملن تەكشە مەتر (2021 جىلى – 3 ملرد 759 ملن تەكشە مەتر). دەمەك 2021 جىلداعى كورسەتكىشكە قاراعاندا 545 ملن تەكشە مەترگە تومەن. كوكساراي كونتر رەتتەگىشىندە جينالعان سۋدىڭ كولەمى – 24 ملن تەكشە مەتر. بىلتىر ونىڭ كولەمى 503 ملن تەكشە مەتردى قۇراعان ەدى. وسى دەرەككە قاراپ ونىڭ قانشالىقتى ازايعانىن باعامداۋعا بولادى. بالقاش-الاكول باسسەينىنە كەلسەك, قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ جوبالىق سىيىمدىلىعى 18 ملرد 450 ملن تەكشە مەتردى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, وندا جينالعان سۋدىڭ مولشەرى 15 ملرد 820 ملن تەكشە مەترگە جەتىپ, بىلتىرعى كورسەتكىشتىڭ ساقتالعانى بايقالادى. جىل باسىنداعى كورسەتكىشكە سايكەس بالقاش كولىنىڭ دەڭگەيى بالتىق جۇيەسىمەن ەسەپتەگەندە (بك) 341,85 مەتردى (2020 جىلى 342,51 م بك) كورسەتىپ وتىر. بۇل رەتتە قاۋىپتى ولشەم 341 مەتر بك-نەن باستالاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. شۋ-تالاس باسسەينىندەگى احۋالدى باعامداساق, قىرعىزستاننىڭ اۋماعىنداعى كيروۆ سۋ قويماسىنداعى سۋدىڭ قورى 300,72 ملن تەكشە مەتردى (54,7%) كورسەتىپ, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا, بۇل 38,4 ملن تەكشە مەترگە (2021 جىلى – 262,3 ملن تەكشە مەتر) ارتىق. ال ورتوتوكوي سۋ قويماسىندا (قىرعىزستان) كەرىسىنشە سۋدىڭ دەڭگەيى بىلتىرعا قاراعاندا 113 ملن تەكشە مەترگە ازايعان. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ 251 ملن تەكشە مەترگە (2021 جىلى – 364 ملن تەكشە مەتر) تومەندەگەنى بايقالدى. شۋ وزەنىندەگى تاسوتكەل سۋ قويماسىندا (جوبالىق كولەمى – 620 ملن تەكشە مەتر) رۇقسات ەتىلگەن سۋدىڭ مولشەرى 472 ملن تەكشە مەتر ەكەنىن ەسكەرسەك, قازىر وندا 330,7 ملن تەكشە مەتر نەمەسە 2021 جىلعا قاراعاندا 64,7 ملن تەكشە مەترگە (2021 جىلى – 266 ملن تەكشە مەتر) ارتىق سۋ جينالعان.
بىلتىرعى جاعداي قايتالانباس ءۇشىن جاۋاپتى ۆەدومستۆو ەلەكتر ەنەرگياسىمەن الماسۋ اياسىندا, سونداي-اق ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىس رەجىمىن كەلىسۋ ماقساتىندا توقتوعۇل جانە باحري توچيك سۋ قويمالارىنان قوسىمشا سۋ جىبەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستانمەن كەلىسسوز جۇمىستارىن جالعاستىرماق نيەتتە. بۇدان بولەك, شۋ جانە تالاس وزەندەرىنە سۋ تۇسىمدەرىنىڭ جوسپارلى كولەمىن قامتۋ باعىتىندا قىرعىزستانمەن جۇمىستى جالعاستىرۋ, ترانسشەكارالىق وزەندەر باسسەيندەرىندەگى مەملەكەتارالىق پايدالانۋ ارنالارىندا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن ورىنداۋ, سۋلاندىرۋ جەلىسىنىڭ ماگيسترالدى جانە شارۋاشىلىقارالىق ارنالارىن تازارتۋ, سونداي-اق ماقتا, كۇرىش, پياز سىندى ىلعالدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلداردى قىسقارتىپ, تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا كۇرىش ەگۋگە ارنالماعان جەرلەردە الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋمەن بىرگە ۆەدومستۆوارالىق مەموراندۋمعا سايكەس كۇرىش القاپتارىنىڭ الاڭدارىن ازايتۋ كوزدەلگەن.
جايىق-كاسپي باسسەينىندەگى احۋالعا توقتالساق, يريكلين سۋ قويماسىنداعى جينالعان قوردىڭ كولەمى – 2 ملرد 515 ملن تەكشە مەتر. ياعني 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 159 ملن تەكشە مەترگە از (2021 جىلى – 2 ملرد 674 ملن تەكشە مەتر). بۇگىندە يانۆارتسەۆو گيدروبەكەتىندەگى وزەن دەڭگەيى 126 سم, بىلتىر ونىڭ دەڭگەيى 127 سم بولعان ەدى, دەمەك سۋ شىعىنى – 61,5 تەكشە مەتر سەكۋند. ەرتىس باسسەينىندەگى جاعدايدى ساراپتاساق, بۇقتىرما سۋ قويماسىنداعى سۋدىڭ مولشەرى – 30 ملرد 548 ملن تەكشە مەتر. 2021 جىلى ونىڭ كولەمى 36 ملرد 487 ملن تەكشە مەتردى قۇراعان-دى. وسى ولشەمگە قاراپ, ونىڭ بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 5 ملرد 939 ملن تەكشە مەترگە از ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. اتالعان نىساننىڭ جوبالىق كولەمى – 49 ملرد 620 ملن تەكشە مەتر. وسكەمەن سۋ قويماسىندا سۋدىڭ كولەمى 632 ملن تەكشە مەتردى قۇراپ, بىلتىرعى دەڭگەي ساقتالىپ وتىر. ءشۇلبى سۋ قويماسىندا سۋدىڭ كولەمى 2021 جىلداعى كەزەڭنەن 70 ملن تەكشە مەترگە تومەن, ناقتى ايتقاندا 2 ملرد 236 ملن تەكشە مەتر.
تەرىسكەيدە تاسقىن قاۋپى سەيىلمەي تۇر
ەسىل باسسەينىندە 5 نەگىزگى سۋ قويماسى بار. ايتالىق, استانا, سىلەتى, چاگلينكا, سەرگەەۆ جانە پەتروپاۆل. قازىر بۇل سۋ قويمالارى جوسپارلى كەستەلەرگە سايكەس جۇمىس ىستەپ, ولاردىڭ تولۋى 58%-دان 88%-عا دەيىن قۇراپ وتىر. قالىپتاسقان گيدرومەتەورولوگيالىق جاعداي نورماعا جۋىق نەمەسە ورتاشا كوپجىلدىق كورسەتكىشتەرگە جاقىن دەيدى ماماندار.
نۇرا-سارىسۋ باسسەينىندە 35 سۋ قويماسى بار. ماسەلەن, نۇرا وزەنىنىڭ باسسەينىندە 24 سۋ قويماسى, سول سەكىلدى سارىسۋ وزەنىندە ونىڭ 11-ءى ورنالاسقان. ۆەدومستۆوارالىق ماڭىزداعى 4 ءىرى سۋ قويماسى ەرەكشە باقىلاۋعا الىنىپتى. اتاپ ايتساق, كەڭگىر (سۋدىڭ قورى – 319 ملن تەكشە مەتر), شەرۋباي-نۇرا (274 ملن تەكشە مەتر) جانە سامارقاند (253,7 ملن تەكشە مەتر). قازىر بۇل نىساندار شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەپ جاتىر.
توبىل-تورعاي باسسەينىندەگى نەگىزگى سۋ قويمالارى جوعارعى توبىل (816,6 ملن تەكشە مەتر) جانە قاراتومار (586 ملن تەكشە مەتر). جوعارعى توبىلدا سۋدىڭ كولەمى – 467,9 ملن تەكشە مەتر. 2021 جىلى ونىڭ مولشەرى 479,6 ملن تەكشە مەتر بولعانىن ەسكەرسەك, بىلتىرعى كەزەڭنەن 11,7 ملن تەكشە مەترگە تومەن ەكەنى انىق. قاراتوماردا جينالعان قوردىڭ كورسەتكىشى – 265,2 ملن تەكشە مەتر (2021 جىلى – 240,9 ملن تەكشە مەتر).
قوستاناي وبلىسىندا كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كوپجىلدىق باقىلاۋعا سايكەس ناۋرىزدىڭ سوڭىنا, دەمەك ءساۋىردىڭ باسىنا كەلۋى مۇمكىن. بۇل – جاۋاپتى ورگاننىڭ بولجامى. قازگيدرومەتتىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, وزەندەر باسسەينىندە قاردىڭ ورتاشا بيىكتىگى 2021 جىلدان 4 سم-گە جانە قارداعى سۋدىڭ قورى ورتا ەسەپپەن 17 مم-گە جوعارى.
تۇتاستاي العاندا, سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى باسسەيندەردە قاردىڭ جيناقتالۋ ۇدەرىسى ناۋرىزعا دەيىن جالعاسىپ, كوكتەمگە ارنالعان نەگىزگى گيدرولوگيالىق بولجام 1 ناۋرىزدا ۇسىنىلادى, دەيدى ۆەدومستۆو وكىلدەرى.
2030 جىلى سۋ تاپشىلىعى بايقالادى
قۇزىرلى ورگان كليماتتىڭ وزگەرۋى, سونداي-اق سۋ شارۋاشىلىعىندا جيناقتالعان وزەكتى ماسەلەلەر ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا تەجەۋشى فاكتورعا اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمايدى. وسى ورايدا شەكارالاس مەملەكەتتەردەن كەلەتىن سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى مەن ەلىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى انتروپوگەندىك اسەرلەرىن ەسكەرىپ, 2030 جىلعا قاراي سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى شامامەن 23%-دى قۇراۋى مۇمكىن.
ارنايى تالداۋ كورسەتكەندەي, قازاقستاننىڭ سۋ شارۋاشىلىعىنداعى نەگىزگى پروبلەمالارعا سۋارمالى القاپتاردىڭ 80%-عا جۋىعى شوعىرلانعان وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەرگە تاۋەلدىلىگى, سۋ شارۋاشىلىعىنداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ ابدەن توزۋى, سول سەكىلدى سۋدى ءبولىپ ەسەپكە الۋ پروتسەسىندەگى اۆتوماتتاندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋدىڭ باياۋ ءجۇرۋى (سونىڭ سالدارىنان تاسىمالداۋ كەزىندە سۋارمالى سۋدىڭ 40%-عا جۋىعى جوعالادى), ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى مەن سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىنىڭ قاراستىرىلماۋى جانە سالانى عىلىمي تۇرعىدا دامىتۋ مەن بىلىكتى كادرلاردىڭ بولماۋى جاعدايدى جاقسارتۋعا قولبايلاۋ بولىپ تۇر. ەندى وسى قوردالانعان ماسەلەلەردى مينيسترلىك «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسى ارقىلى شەشىپ كورمەك.
بۇدان باسقا سۋ سالاسىنداعى مەملەكەتارالىق اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرگە بايلانىستى شەشىمدەردى ازىرلەۋدە قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن كۇشەيتۋ ءۇشىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ باسشىلىعىمەن سۋ كەڭەسىن قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر. ەكىنشىدەن, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى مەن ونىڭ باسسەيندىك ينسپەكتسيالارىن كۇشەيتۋ دە كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. وسى رەتتە باسسەيندىك ينسپەكتسيالاردى سۋ رەسۋرستارىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ نەگىزى رەتىندە قاراۋ قاجەت, دەيدى جاۋاپتى ۆەدومستۆو. سەبەبى ينسپەكتورعا تۇسەتىن جوعارى جۇكتەمە قازىر ارتىلعان مىندەتتى تولىق كولەمدە ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ايتالىق, باسسەيندىك ينسپەكتسيانىڭ ءبىر قىزمەتكەرى اۋماعى 41 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن 93 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە ورنالاسقان 48 سۋ قويماسى, 70 وزەن, 55 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى الىپ جاتقان اۋماقتا قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. باسسەيندىك ينسپەكتسيالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى دە وزەكتى ماسەلەگە اينالعالى قاشان؟!
ۇشىنشىدەن, «قازسۋشار» كاسىپورنىن اكتسيونەرلىك قوعام رەتىندە قايتا قۇرۋ ماسەلەسى دە پىسىقتالىپ جاتىر. ۆيتسە-مينيستر س.قوجانيازوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى ارقىلى قىزمەت سالاسى كەڭەيىپ, تاريفپەن نەمەسە بيۋدجەت قاراجاتىمەن جابىلمايتىن ءتۇرلى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جول اشىلادى. ونىڭ ىشىندە اۆتوماتتاندىرۋ, سۋدى ەسەپكە الۋ سىندى ماسەلەلەردى ايتۋعا بولادى. بۇل شەشىم ارقىلى ۆەدومستۆو مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋدى قاراستىرماق.
تورتىنشىدەن, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدا عىلىمنىڭ ءرولى مەن مامان دايارلاۋ ماسەلەسىن شەشىپ, ارتتىرۋ ءۇشىن قازاق سۋ شارۋاشىلىعى عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ جانىندا اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىن اشىپ, كۇشەيتۋ كوزدەلىپ وتىر.
ماماندار جوعارىدا اتالعان جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان قازىر جاڭا سۋ كودەكسىن دايىنداۋ قولعا الىندى. ودان بولەك, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. ماقسات – ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن ساقتاپ, ۇتىمدى پايدالانۋ پروبلەمالارىن شەشۋ, ەكونوميكا سالالارى مەن قورشاعان ورتا قاجەتتىلىگىنىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋ سانالادى.
