بۇل پروبلەمانى شەشۋ جولدارى بار
بيىلعى ەلباسى جولداۋىندا «تاياۋداعى 2-3 جىلدا دۋالدىك, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. كەلەشەكتە جاستاردىڭ تەحنيكالىق ءبىلىم الۋىن مەملەكەتتىك كەپىلدەندىرۋگە كوشىرۋدى قاراستىرۋ قاجەت. ۇكىمەتكە 2014 جىلعى 1 ماۋسىمعا دەيىن وسى ماسەلە بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردى اكادەميالىق جانە باسقارۋشىلىق اۆتونومياعا بىرتىندەپ كوشىرۋگە جوسپارلى تۇردە كىرىسۋ قاجەت», دەلىنگەن.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا قارجى از ءبولىنىپ جاتقان جوق. اڭگىمە ونى الۋدىڭ قيىندىعىندا, ءازىرشە فەرمەر ءۇشىن «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا». الدىمەن دەن قويىپ, دۇرىستايتىن نارسە – اۋىلداعى شارۋانىڭ قولىنداعى قۇجاتتارى. ول ءۇشىن ءار وكرۋگكە كەستە بويىنشا اۋداننان ءتيىستى شەنەۋنىكتەر بارسا ءجون بولار ەدى. ارينە, اقپاراتىن الا بارادى, كورەدى, تۇزەتۋ, جوندەۋ جولىن ايتادى. بۇل الدىمەن وبلىسقا بارعاندا «كازاگرو» اق-تىڭ ەنشىلەس كاسىپورىندارىمەن سويلەسۋ ءۇشىن قاتتى قاجەت. ءسوزبۇيدانىڭ الىپپەسى وسى جەردە باستالادى. اقتوعايعا بەس بارىپ, بەس كەلسەڭ دە, ولارعا اسا باتا قويمايدى.
قۇجاتىڭ دۇرىس بولىپ, ءوزىڭ «سىباعا» باعدارلاماسىمەن تولىق قارۋلانىپ, بيزنەس-جوسپارىڭدى مەڭگەرىپ بارماساڭ جاعدايىڭ مۇشكىل. سەبەبى, اۋداندا ساتىپ الاتىن بۇقانىڭ باعاسىن, جەردىڭ, ءۇيدىڭ, قورانىڭ كەپىلگە الاتىن پايىزىن, ءبىر سيىرعا ءتيىستى جايىلىمدى (گا), قورانىڭ ء(ۇيدىڭ) جاڭا تەحنيكالىق تولقۇجاتىن, نوتاريۋستىڭ قاعازىن, قوجالىقتىڭ جەتى جىلدىق ەسەبىن, تاعى باسقالاردى تاپسىرۋ كەرەك. تاپسىراتىن قۇجاتتىڭ ۇزىن سانى جيىرما بەستەن اسادى. تىم كوپ ەكەنىن ءبارى بىلەدى. ايتۋداي-اق ايتىلادى, وزگەرىس جوق. ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى نە وزگەرتەدى؟ ونى دا كورەرمىز.
ال, مەنىڭ فەرمەر دەپ زورايتىپ جۇرگەنىم – كەشەگى مەحانيزاتور, نە كومەكشى شوپان, نە جۇرگىزۋشى. نەسيە الۋدىڭ قيامەتىن كەلتىردىم. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باياعى ادىستەرىمەن الىسقا بارمايتىنىمىزعا كوزىمىز جەتتى. سوندىقتان مال شارۋاشىلىعىندا جاڭا تەحنولوگيالارعا, يننوۆاتسياعا يەك ارتپاسا بولمايدى.
جەرمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا اگروتەحنولوگياسىن مەڭگەرىپ, مالدىڭ الدىمەن جەمشوپ قورىن جاسامايىنشا بولمايتىنىن جۇرت بىلەتىندەي بولدى. قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى قازاقستاندىق كوپجىلدىق ءشوپتىڭ سورتتارى جەتكىلىكتى. تەك اۋىلعا اكەلۋ جاعدايى ليزينگكە تەحنيكالار الۋ ارقىلى سياقتى. الدىمەن وسى جاعى شەشىلسە مالدى اسىلداندىرۋ, بالقاشتىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ, الدىمەن اۋىلدىڭ ءوزىن-ءوزى ەتپەن قامتاماسىز ەتۋى تولىقتاي شەشىلىپ قالار.
ءسۇت جونىندە. شارۋاعا 1200 ليتردەن ءسۇت بەرەتىن ءۇش سيىردىڭ ورنىنا 4500 ليتر ءسۇت بەرەتىن ءونىمدى ءبىر اسىل سيىر ۇستاۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن ۋاعىزدايتىن ۋاقىت كەلدى. قايدان, قانشاعا الاتىنىن اۋىل اكىمدەرى ينتەرنەتتەن تابا الادى. ءبىر ليتر ءسۇتتى بالقاش ءسۇت زاۋىتىنا 50 تەڭگەدەن تاپسىرعاندى قۇپتامايمىن. قالاداعى باعا ءۇش ەسە قىمبات. تەرى مەن ءجۇن جاۋىر بولعان تاقىرىپ.
ايتپاعىم, ءىستىڭ تەتىگىن كادر شەشەدى. بۇل اكسيوما بۇرىننان كەلەدى. مەنشىكتى مەملەكەت يەلىگىنەن الىپ, جەكەشەلەندىرۋ دەگەن ناۋقان اۋىلدىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ, توزدىرىپ جىبەرگەنى جاسىرىن ەمەس. بەينەتپەن بەتپە-بەت قالعان شارۋا دا ابدىرادى, بالاسىنىڭ دا بەتى قايتتى. سوڭعىسى كەلەشەكتە اۋىلعا تاقاماۋعا, مالعا جۋىماۋعا بەل بۋدى. قالاعا قونىس اۋدارعانى قانشاما. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي بوس جۇرگەندەرى دە بار. ءبىر-ەكى تاۋارلىق نەسيە الىپ قارىزعا باتقاندار دا بارشىلىق.
«ديپلوممەن – اۋىلعا» دەگەن ۇراننىڭ اۋىل يگىلىگىن كورە المادى. كەيىنگى 20 جىلدا اقتوعاي اۋدانىنا اگروۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن, نە زووتەحنيك, نە اگرونوم كەلدى دەگەندى ەستىمەدىم. «بولاشاق» بويىنشا بىتىرگەندەردىڭ دە اۋىلعا بارماسىنا سەنىڭىز. وتىرا بەرسەك ۇتىلامىز.
شىعۋدىڭ جولى مىناۋ. «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ءوزىن-ءوزى باسقارۋ», «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭدارىن, «اگروبيزنەس-2020», «ەڭبەكپەن قامتۋ-2020» مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن ناقتى جۇمىس ىستەتۋ. بىردەن ايتايىن, بۇل پاتريوتتىق (قاناتقاقتى) جوبا. اتى «اقتوعاي اۋدانىندا كادر پروبلەماسىن شەشۋ جولدارى».
تارقاتايىن: سارىتەرەك سەلولىق وكرۋگىنەن 11-سىنىپ بىتىرۋشىلەر اراسىندا 8-10 بالا تاڭداپ الۋ. ولار سول جەرگە, سول اۋىلعا كىندىگىمەن بايلاۋلى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ولار سۇتتەن قىمىزدى, قوزىدان لاقتى ايىرا بىلەتىن بالالار. اتقا دا مىنە الادى. وسىلاردى قىسقا باعدارلاما بويىنشا وقىتىپ «اۋىل كاسىپكەرى» دەگەن سەرتيفيكات بەرۋ كەرەك.
مۇنىمەن قوسا شوفەر, تراكتورشى, ەلەكتريك دەگەن ماماندىقتاردى قوسا بەرۋ. بۇل ماماندىقتار سەلولىق وكرۋگ, مەكتەپ, اتا-انا, بالانىڭ قاتىسۋىمەن تاڭدالسا ءجون بولادى. ال وقىتۋشى جاقتار – ءتيىستى ليتسەنزياسى بار زاڭدى تۇلعالار. مۇددەلى جاقتار بالقاشتا بار, اقتوعايدان دا تابىلادى. قارجى كوزى – «اگروبيزنەس-2020» نەمەسە «ەڭبەكپەن قامتۋ-2020» باعدارلامالارى.
بالالار اگروبيزنەس نەگىزدەرى, كاسىپكەرلىك, اگروزاڭنامالار, بيزنەس-جوسپار جاساۋ سەكىلدى قىسقا باعدارلامالار بويىنشا وقىتىلۋى كەرەك. ماسەلەن, مىناداي ناقتى پاندەر بويىنشا وقىتىلسا: «سىباعا باعدارلاماسىنا قاتىسۋ»,«ليزينگكە تەحنيكا الۋ», «ارالاس كوپجىلدىق ءشوپ ەگۋ تەحنولوگياسى», «ءۇي ماڭىندا قاز, ۇيرەك, تاۋىق, قويان ءوسىرۋ», «ءسۇتتى ەشكىلەر ءوسىرۋ», «ءسۇت وندىرۋدە سۋبسيديالاردى پايدالانۋ», «اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆىن ۇيىمداستىرۋ ارتىقشىلىعى», «مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ», «كازاگرو» اق قارجى ينستيتۋتتارىنان نەسيە الۋ جولدارى», تاعى باسقالار.
قاناتقاقتى جوبانىڭ ورنى – سارىتەرەك ورتا مەكتەبى, ونىڭ ەسەپ-شوتىن دا پايدالانۋعا بولار. تاڭداعان جاستارعا اقشا اۋىلدا, اياق استىندا دەگەندى ۋاعىزداۋىمىز كەرەك. ارنايى باعدارلاما جاساپ, اگروبيزنەس نەگىزدەرىن وقىتىپ, بيزنەس-جوسپار جاساۋدى ۇيرەتىپ, نەسيەلەر مەن سۋبسيديالار الۋ جولدارىنا سەندىرۋىمىز كەرەك. ارينە ءبارى ەسەپ, ينتەرنەت, وقىتۋ, الدىن-الا كەلىسۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەنى ءجون.
وسىلاردى ءارى قاراي اقتوعايداعى اگروتەحنيكالىق كوللەدجدە ءبىر جىل وقىتىپ اگرونوم, زووتەحنيك, گيدروتەحنيك, باعالاۋشى, جەرگە ورنالاستىرۋشى, سەلەكتسيونەر ماماندىقتارىنىڭ بىرەۋىنىڭ ديپلومىن بەرۋگە بولادى. وقۋ مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا, نە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» بويىنشا تەگىن. بۇل ماسەلەنى رەتتەۋدى اۋدان اكىمى قۇزىرەتىنە تاپسىرۋ كەرەك.
بالالاردىڭ ىشىندە زەرەكتەرىن ءارى قاراي ىرىكتەپ, س.سەيفۋللين اتىنداعى اگروۋنيۆەرسيتەتكە تەگىن وقۋعا جىبەرگەن ءجون (مۇمكىن كۆوتا بويىنشا, نە بيۋدجەت ەسەبىنەن). بالا ءوز قاراجاتىمەن وقي المايدى. ونىڭ باسىن اشىپ الۋ كەرەك.
ەسكەرەتىن ەكى جاعداي بار. ءبىرىنشى. اگروۋنيۆەرسيتەتكە باراتىن كانديداتپەن ۇشجاقتى كەلىسىمشارت (ستۋدەنت – اكىم – اگروۋنيۆەرسيتەت) جاساسۋ. ەكىنشى. ديپلومنىڭ تاقىرىبىن جۇمىس بەرۋشى اۋىل اكىمى انىقتايدى. ارينە, بۇل شارا اۋدان اكىمىمەن كەلىسىلەدى. كەلىسىمشارتقا قول قويۋشىلار ءۇش جاقتىڭ مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارىن تولىق كورسەتەدى. باراتىن جەرى, الاتىن قىزمەتى, بەرىلەتىن الەۋمەتتىك پاكەت, تۇرعىن ءۇي, ت.ب. كەلىسىمشارتقا ديپلومنىڭ تاقىرىبىن جۇمىس بەرۋشى كورسەتكەنى ءجون. ەرتەڭ مامان سوعان كەرەك. جاعدايىن جاسايتىن سول. ءسويتىپ, جوعارى وقۋ ورىندارى بۇرىنعىشا ەشكىمگە كەرەك ەمەس باعدارلامالار بويىنشا مامان شىعارا بەرمەيتىن بولادى.
دالىرەك ايتسام, س.سەيفۋللين اتىنداعى اگروۋنيۆەرسيتەتكە اۆتونوميا بەرىلدى. ول ەندى جۇمىس بەرۋشىنىڭ تاپسىرىسىن قاناعاتتاندىراتىن, ەرتەڭ وندىرىسكە پايدالانۋعا جارامدى مامان دايىندايتىن بولادى. باسقاشا ايتقاندا, جۇمىس بەرۋشى مەن جوعارى وقۋ ورنى بىرىگىپ وتىرىپ, سۇرانىسقا ساي, وندىرىسكە كەرەك مامانداردى شىعاراتىن بولادى.
«قازاگرويننوۆاتسيا» اق قۇرىلعانىنان حاباردارمىن. ول بۇگىندە 20-دان استام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن بىرىكتىرىپ وتىر ەكەن. كەزىندە قۇرامىنا الماعانى وسى اگروۋنيۆەرسيتەت قانا بولاتىن.
اگروۋنيۆەرسيتەت رەكتورى پروفەسسور ا.كۇرىشباەۆتىڭ تاياۋدا «ەگەمەن قازاقستان» بەتىندە «قازاقستاننىڭ وزىندىك ازىق-ت ۇلىك كەڭىستىگىن قالاي قۇرۋ قاجەت» اتتى ماقالاسى شىقتى. وندا پروفەسسور «اگرارلىق عىلىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ وزىنە وزگەرىستەر قاجەت. كوپتەگەن بىلىكتى مامانداردى, ءبىرتۇتاس عىلىمي باعىتتارىمىزدى جوعالتتىق. ەندى قايتادان ەلىمىزدە جاڭا زاماناۋي عىلىمي مەكتەپتەردى قۇرۋىمىز قاجەت», دەيدى. مەنىڭشە, الدىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, «قازاگرو» ۇبح, «قازاگرويننوۆاتسيا» اق, اگروۋنيۆەرسيتەت قايسىسى نەمەن شۇعىلدانادى, وسىنىڭ اراجىگىن اشىپ الۋ كەرەك. الدىمەن اگرارلى, ودان سوڭ يندۋستريالى ەل ەكەنبىز. اۋىلدى ەندى جۇدەتپەۋىمىز كەرەك.
استاناداعى اگروۋنيۆەرسيتەتكە «رودينا», «يجەۆسك» سياقتى 3-4 شارۋاشىلىقتى ءوندىرىسىنە زيان كەلمەيتىندەي ەتىپ ستۋدەنتتەردىڭ ءتاجىريبەدەن وتەتىن شارۋاشىلىقتارى رەتىندە قۇرسا قالاي بولار ەدى؟ مەملەكەت ول شارۋاشىلىقتاردى قوسىمشا قارجىلاي قولداسا, قوسىمشا جەر, تەحنيكا بەرسە دەگەندەي.
نارىق تۇسىندا تەگىن ەشتەڭە جوق ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. كەلگەن اگرونوم نولدىك تەحنولوگيانى بىلمەسە, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ايىرا الماسا, ارپا (جوڭىشقا) ەگۋدى بىلمەسە, ونداي مامان اقتوعايعا قاجەت پە؟ اگروۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن زووتەحنيك سيىردى, قويدى اسىلداندىرۋ تەحنولوگياسىن بىلمەسە, ونىمدەرىن وڭدەي الماسا, گەنەتيكا مەن سەلەكتسيادان بەيحابار بولسا ونداي مامان كىمگە كەرەك؟ بۇل اگروۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىن دا (وقىتۋشىلارىن) ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتى, سۇرانىسقا يە كادرلار دايىنداۋعا يتەرەر ەدى. شۇعىل ارادا وقۋ باعدارلامالارىن وزگەرتىپ, قاي ماماندىق قاي وبلىسقا (قاي اۋدانعا) قاجەت ەكەنىن بىلەر ەدى. قازىر بۇعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى دە, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى دە جاۋاپ بەرە المايدى.
اقتوعاي اۋدانى ءۇشىن مىناداي ماماندىقتاردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن يگەرىپ كەلگەن مامانعا جۇمىس تا, ءۇي دە, كۇي دە بولار ەدى. اكىمنىڭ دە قولى ۇزارار ەدى. ول ماماندىقتار «اباي سەلولىق وكرۋگىندە ارالاس كوپجىلدىق ءشوپ ەگۋدىڭ تيىمدىلىگى», «نارمانبەت سەلولىق وكرۋگىندە 360 گەكتار سۋارمالى جەردى بىرتىندەپ يگەرۋ جولدارى», «قۋساق سەلولىق وكرۋگىندە ءداندى داقىلداردىڭ قازاقستاندىق سورتتارىن ەگۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى», «اقتوعاي اۋدانى شارۋا قوجالىقتارىندا ءىرى قارانى اسىلداندىرۋ, ەت ءوندىرۋدى مولايتۋدىڭ جولى», «شارۋا قوجالىقتارىندا ۆەتەرينارلىق قىزمەتتىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتتارىن ساقتاۋ جولدارى», «وتارلى مال جايىلىمدىقتاردا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن (جەل, كۇن) پايدالانۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى», «اقتوعاي اۋدانى دالالىق (شولەيت) ايماقتارىندا جايىلىمدىقتاردى سۋلاندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى (قۇدىقتار)», «مەكتەپ جىلىجايىندا كوكونىس ءوسىرۋ جانە تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى», تاعى باسقالارى.
قوش, سونىمەن سەلولىق اكىمدەر قىزمەتكە قايتا كىرىسكەنىنە – جارتى جىل. زاڭعا سايكەس اكىمدەر كولىگىنە ءمىنىپ, حالىق الدىنا شىقتى, ەسەپ بەردى. اقپاننىڭ اق شۇناق ايازى ەسەپتىڭ تەمپەراتۋراسىن جوعارىلاتتى ما, جوق تومەندەتتى مە, وعان ۋاقىت تورەشى.
ءار وكرۋگتە مال ازىعى بازاسىن جاساۋ, كەلگەن اسىل بۇقا, تەكتى تۇقىممەن ۇرىقتاندىرىلعان سيىر, سالىنعان بورداقىلاۋ الاڭى, نەسيە, سويىسحانا, اگروليزينگ, ءسۇت وندىرەتىن, شيكىزات ءوڭدەيتىن تسەحتار, بالامالى ەنەرگيا, اگروبيزنەس ورتالىعى, اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى – وسىلاردىڭ بارلىعى اۋىل ءۇشىن وتە قاجەت ينفراقۇرىلىمدار. شارۋا قوجالىقتارىنا دەگەن بارلىق جەڭىلدىك, قولداۋ, سۋبسيديالار اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى ارقىلى جۇرسە وڭ بولار ەدى.
بالقاش سياقتى 77 مىڭ حالقى بار مونوقالانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى اقتوعاي ەكەنىن اكىمدەر جاقسى بىلەدى. وت كوسەپ تۇرعان كەنشىلەر دە بىلەدى. كۇنى كەشە ەلباسى تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ, ونىڭ زاڭىن قابىلداۋ كەرەكتىگىنە ۇكىمەتتىڭ نازارىن تاعى اۋداردى. ەگەر وسى قاناتقاقتى جوبا ورنىنان قوزعالسا تاياۋ جىلدارى اقتوعاي اۋدانى ەكونوميكاسىنا بەيىمدەلگەن جوعارى ءبىلىمدى ماماندار كەلىپ قالار دەپ ويلايمىن.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ قازاعى باسىم اۋداندارىنا ورتاق كادر پروبلەماسىن شەشۋدىڭ ءبىر جولىن عانا كوتەردىم. باسقاسى اكىمدەردىڭ قولىندا. قاراجات تا, زاڭ دا, سولاردىڭ قۇزىرىندا. مەنىڭ ماقساتىم تەك وي ءبولىسۋ, ۇسىنىس جاساۋ.
امانتاي قالىمبەرگەنوۆ,
«اقتوعاي-اگرو» اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى.
قاراعاندى وبلىسى.
