“قازاق تەاترىنان ۇيرەنەرىمىز از ەمەس” دەيدى ماسكەۋلىك تاەتر ارتىستەرى

جۋىردا ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى ماسكەۋ قالاسىنا گاسترولدىك ساپارمەن بارىپ قايتتى. بۇل – جاستار تەاترىنىڭ ماسكەۋ قالاسىندا گاسترولدىك ساپارمەن تۇڭعىش رەت بولۋى. جالپى, قازاق تەاترلارىنىڭ بۇل مەگاپوليسكە جولى تۇسپەگەنىنە دە جي­ىرما جىلداي ۋاقىت بولعان. سوندىقتان, ع.مۇسىرەپوۆ تەاترىنىڭ بۇل ساپارىن ەلى­مىزدىڭ مادەني ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى. ماسكەۋگە تابانىمىز تيگەن كۇنى “الماتى اقشامى” گازەتىندەگى ارىپتەسىم ءاسيا باقداۋلەتقىزى ەكەۋمىز مەترومەن ەنتەلەپ ءجۇرىپ رەسەيدەگى قازاقستان ەل­شى­لىگىندە ءوتىپ جاتقان ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا ءۇل­گەرىپ جەتتىك. ءبىر توپ ماسكەۋلىك جۋر­نا­ليستەردىڭ اراسىندا ءوزىمىزدىڭ جەر­گىلىكتى تەلەارنالاردىڭ ارناۋلى تىلشىلەرى دە ءجۇر. كسرو حالىق ءارتىسى ارمەن دجي­گار­حانيان قازاق تەاترىنىڭ كەلۋ قۇرمەتىنە كوسىلىپ سويلەپ جاتىر. ءتىرى جۇرگەن تا­لانت­تاردىڭ ىشىندە كينوعا ەڭ كوپ ءتۇس­كەنى ءۇشىن گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەن­گەن اڭىز اكتەردىڭ (“نە بولشە نا سۆەتە ارميان, چەم رولەي, كوتورىە يگرال دجيگارحانيان” دەگەن ءازىل ءسوز كوپكە بەلگىلى) قازاق ەلشىلىگىنە كە­لىپ, قازاق تەاترىنا قولپاش كورسەتىپ, تىلەكتەس بولىپ جاتقانىن جاقسى ىرىمعا بالاپ قويدىق. – شىنىمدى ايتايىن, مەن تولقىپ تۇرمىن, قازاق دەگەن – ۇلى حالىق. مەن قازاقستاندا تالاي بولدىم, ادامدارمەن دە ارالاستىم. مۇنداي پەيىلى اق, نيەتى تازا, جولداسقا جومارت حالىقتىڭ ءما­دە­نيەتى كەدەي بولۋى مۇمكىن ەمەس. مەن قازاق تەا­ترى­نىڭ گاسترولدىك سا­پارى ەس­تەن تانارلىقتاي تابىستى وتۋىنە ءتى­لەك­تەسپىن! – دەپ اقتارىلعان اكتەر اق­ساقالدىق جولمەن باتا بەرگەندەي كورىندى. – ءالى دە ءبىزدىڭ دە, سىزدەردىڭ دە قويعان سپەكتاكلدەرىڭىزگە كورەرمەندەر كەلىپ جاتىر. بۇل تەاتر ونەرى ولمەيدى دەگەن ءسوز. ونىڭ جايىن ەرتەڭ گاس­ترول­دىك ساپاردى اشقاندا ايتارمىز. ەڭ باس­تى­سى, قۇداي ءبىر ءبىرىمىزدى ىزدەۋگە, اڭساۋعا جازسىن! ءبىر بىرلەرىمىزگە جاقىن تارتىپ جۇرۋگە قاشاندا قايىل بولايىق – دەدى ارمەن بوريسوۆيچ. ارمەن دجيگارحانياننان كەيىن رەسەي جانە ۋكراينانىڭ حالىق ءارتىسى رومان ۆيكتيۋك ءسوز الدى. ماڭداي تەرلەرىن ءسۇر­تۋگە مۇرشالارى كەلمەي جۇرەتىن مەترلەردى مۇنداي باس قوسۋعا كەلتىرگەن – ءوزىمىزدىڭ باياعى قوناقجاي ىقىلا­سى­مىزدىڭ قاي­تا­رى­مى عوي. الماتىداعى لەرمونتوۆ اتىن­داعى ورىس دراما تەاترىندا “فۋرشەت پوسلە پرەمەرى” سپەكتاكلىن قويىپ, ءبىراز ماقتاۋ مەن داتتاۋ ەستىپ جۇرگەن رومان ۆيكتيۋككە قازاقستان بوتەن ەمەس. – الماتىنىڭ اۋا-رايىنان دا, ادام­دارىنان دا عاجايىپ جىلى لەپ ەسىپ تۇرادى. مەن الماتىنى جاقسى كورەمىن, جاقسى كورە بەرەتىن دە شىعارمىن. جۋ­ىر­دا ءبىزدىڭ تەاتردا تالعات تەمەنوۆتىڭ سپەك­تاك­لى قويىلادى. تاتۋلىعىمىز تەرەڭدەي بە­رەتىنىنە ءتىپتى كۇمانىم جوق. سوندىقتان بۇل گاسترولدىك ساپار ءبىزدىڭ بارىس-كە­لىسىمىزدىڭ جالعاسى. ەرتەڭ تەاتردا كەز­دە­سەمىز. تەاتردىڭ گاسترولى تۋرالى الدىن الا كوپ ايتا بەرمەلىك. قانشا دەگەنمەن, ونەر ادامدارى ىرىمشىل حالىقپىز عوي, – دەپ رومان ۆيكتيۋك ۇستەلدى تىقىلداتىپ قويدى. الماتىدان وسى ساپارعا ارنايى كەلگەن ادامنىڭ ءبىرى – تانىمال تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي بولاتىن. ول ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قازاق­ستان­عا ەۆا­كۋا­تسيالانعان ناتاليا ساتس نە­گىزىن قالاعان ونەر شاڭىراعىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا توقتالا كەلىپ, جاستار تەا­ترى­نىڭ جەرگە قاراتپايتىنىن, ونىڭ 60 جىلدان بەرى جيناعان تاجىريبەسى بار­لى­عىن ايتتى. وسىمەن ءباسپاسوز ءماس­لي­حا­تى اياقتالىپ, سوڭى ەمەن-جارقىن ءاڭ­گى­مەلەرگە ۇلاستى. نە كەرەك, ماسكەۋدەگى باعالاردىڭ ۋداي قىمبات ەكەندىگىن ايتىپ, كىسى ەلىندە قارا جۇمىس ىستەيتىن, ساۋدا ىستەپ جۇرگەن قىر­عىز, تاجىك سەكىلدى باۋىرلارىمىزدىڭ كوپ­تىگىن كورىپ, اعايىندار ءۇشىن بىرەسە قىن­جىلىپ, ءدال ءوستىپ قاڭعىماعان قازاق ءۇشىن شۇكىرشىلىك ەتە ءجۇرىپ كەلەسى تاڭدى دا اتىردىق. وسى ارادا ماسكەۋدەگى قازاق­تار­دىڭ ءبارى دەرلىك وقىمىستى, ءبىلىم جانە عى­لىم سالاسىندا جۇرگەنىن دە ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز. “بۇلبۇلدار ءتۇنى” نەمەسە كينو مەن تەاتردى “بۋدانداستىرعان” رەجيسسەر ونەرگە ءبىر تابان جاقىن حالايىق وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆ كەزىندە وداق تەا­تر­لا­رىندا قويىلعان ۆ.ەجوۆتىڭ “بۇلبۇلدار ءتۇنىن” ساحنالاعالى جاتىر دەگەندى ەستىپ, سپەكتاكلدىڭ ءساتتى جۇرەتىنىنە كەي­بى­رەۋ­لەر كۇمان كەلتىرگەن بولاتىن. مۇنداي كۇدىك­تىڭ تۋىنا لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەا­تى, ستسەناري جازۋدىڭ حاس شەبەرى اتانعان ەجوۆتىڭ اتالمىش شىعار­ماسىنىڭ كەيبىرەۋلەر “ەسكىردى” دەپ ەسەپ­تەپ جۇرگەن مازمۇنى ەدى. الايدا, ۇلى جەڭىستىڭ قار­ساڭىندا مايدان اۋەندەرى, سوعىس تا­قى­رىبى كوكەيكەستى بولىپ تۇرعاندا, اتال­مىش سپەكتاكل نىساناعا ءدوپ ءتيدى. قازىر بۇل قويىلىم جاستاردىڭ ەڭ ءسۇيىپ كورەتىن دراماسىنا اينالدى. ال ءبىزدىڭ قوبالجىعانىمىز, ماسكەۋ تەاترلارى ءۇشىن تاڭسىق بولىپ كورمەگەن قويىلىمدى ونداعى كورەرمەندەر قالاي قابىلدار ەكەن, قانداي باعا بەرەدى ەكەن دەگەن وي-دى. وسى كۇدىگىمىزدى اينالامىزدا وتىرعان كورەرمەندەردىڭ كوڭىل اۋانى سەيىلتتى. قاسىمدا سەلت ەتپەي, سپەكتاكلدى كورىپ وتىرعان تاتيانا پوپوۆا دەيتىن كەكسە ايەلدەن گاسترولدىك قويىلىمدى تاڭداۋعا نە تۇرتكى بولعانىن جۋرناليستىك اۋەس­تىك­پەن سۇراستىرعانمىن. عاشىعىنان ءماڭ­گى­لىككە ايىرىلىپ, پەرروندا جالعىز بوزداپ قالعان نەمىس قىزى ينگامەن قوسىلىپ كوز جاسى پارلاپ وتىرعان ورىس ايەلىنە جاستىقتىڭ ءبىر قالتارىستا قالعان جىل­دا­رىندا قازاقستاندىق ازاماتقا قوسىلۋىنا اتا-اناسى قارسى بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ ەلگە كەلىن بولۋ بۇيىرماي قالعان ەكەن. سول ءبىر جۇرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىن جىلىتقان سەزىمدى كوشەدەگى قازاق تەاترىنىڭ افيشاسى قوزعاپ كەتسە كەرەك. – سەنىڭىز. مەن كوپ كورەرمەننىڭ ءبىرى ەمەسپىن. كوپ جىلدار بويى شىعار­ما­شى­لىق كلۋبتارعا جەتەكشىلىك ەتتىم. ماسكەۋ تەاترلارىندا قويىلعان پە­سا­لاردىڭ ءبارىن دەرلىك كورىپ شىققانمىن. ونەردى ءبىر كىسىدەي تۇسىنەمىن دەگەنىم عوي. سىزدەردىڭ اكتەرلارىڭىز تاماشا وي­ناي­دى, – دەگەن ونىڭ ءسوزى كورەر­مەن­نىڭ ناعىز شىنشىل پىكىرى دەپ ءبىلىڭىز. ... ۇلى جەڭىستىڭ العاشقى كۇندەرىندە سوۆەت جاۋىنگەرى پەتر بورودين مەن نەمىس قىزى ينگانىڭ اراسىندا كەز­دەي­سوق تۇ­تان­عان ماحاببات, كەشە عانا جاۋ­لاسىپ قان توگىسكەن ەكى ەل بالاسىنىڭ ساياساتقا دا, الا­سۇرعان زامانعا دا ءتا­ۋەلسىز سەزىمدەرى, وت پەن وقتىڭ ار­ا­سىن­داعى ساردارلاردىڭ ادامدىق پيعىلدارى – سپەكتاكلگە ارقاۋ بولادى. ارمەن دجيگارحانيان جەتەكشىلىگىندەگى تەاتردى تولتىرعان قازاق ستۋدەنتتەرى مەن ماسكەۋلىكتەردىڭ درامانى سونشاما ىقى­لاسپەن تاماشالاعانىن كورىپ, ماحاببات, ادامگەرشىلىك تاقىرىبى ەشقاشان ەس­كىر­مەيتىندىگىنە كوزىمىز تاعى دا جەتتى. تا­ل­عات تەمەنوۆ ۆ.ەجوۆتىڭ دراماسىن جاڭ­عىرتا وتىرىپ, ۇتقان جەرى – قايسارلىق پەن وتانسۇيگىشتىكتى ناسيحاتتاپ قويماي, تەاترعا جاڭادان كەلىپ جاتقان جاس اكتەرلەر تولقىنىنىڭ دا تۇساۋىن كەسكەن بولاتىن. بىرنەشە جىلدان بەرى پەتر ءبوروديندى ويناپ جۇرگەن مۇحيتدين شىنتاەۆتىڭ اكتەر رەتىندە ىسىلىپ قال­عانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. “كۇشىك كۇيەۋ” مەن “جۇماقتاعى جاسىن” سپەك­تاكلدەرى ارقىلى تانىلىپ كەلە جاتقان شىن­تاەۆ­تىڭ ءبورودينى – ونىڭ ساحناداعى شوقتىعى بيىك بەي­نەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز. جاساندىلىعى جوق, نا­عىز جا­ۋىن­گەر, ليريكالىق قاھارمان. ونىڭ وتتان دا, سۋدان دا تايىنبايتىن بىربەتكەيلىگى, اسكەري كيىمى مەن ءجۇرىس-تۇ­رىسى وزىنە قۇيىپ قويعانداي جاراسادى. جالپى, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بارلىق سىيلىقتى العان ەجوۆتىڭ بۇل تۋىندىسى ليريكاعا تولى. نەمىس قىزى ينگانى ويناعان جانار ماقاشەۆانىڭ ەۋروپالىقتارعا ءتان كەس­كىن-كەلبەتى, حورەوگرافيالىق يكەمدىلىگى, كوڭىل اۋانىنىڭ قۇبىلۋى – كورەرمەندەر نازارىنان تىس قالمادى. – سوعىستىڭ شىن بىتكەنىن بالتاباي, سەنىڭ جۇزىڭە قاراپ ءبىلدىم, – دەپ سپەكتاك­لدى تارجىمالاعان اشىربەك سىعاي ايتقانداي, بالتاباي سەيىتمامىت ۇلىنىڭ كۋزوۆكوۆى نار تۇلعالى اكتەردىڭ تا­لان­تىن تانىتىپ جۇرگەنىن بىلەتىن ەدىك. بۇل جولى ماسكەۋلىكتەر ستارشينا ءرولىن كا­دىر­بەك دەمەسىن سىندى دارىننىڭ ورىن­داۋىندا كوردى. كادىربەكتىڭ كۋزوۆكوۆى بالتاباي سەيىت­ما­مىت­ ۇلى­نىڭ كەيىپكەرىنە قاراعاندا مۇلدە باسقا. سوعىس قاجىت­قان, ءجۇز­­­دەن جوعالماعان ادامگەرشىلىكتى تاباسىڭ... “رولدەر اكتەرلارىن تاپ­قان” دەگەن ءسوزدىڭ سالماعىن ونەر ادامدارى جاقسى بىلەدى. “بۇلبۇلدار تۇنىندەگى” وپا­سىز فە­دەروۆ­سكيدى بەي­نەلەگەن بەكەن كەمال­دا­نوۆ كىسى تاعدىرىنا قيانات جاساپ تۇر­مىن-اۋ دەپ بەتى بۇلك ەتپەيتىن ادامنىڭ بەي­نەسىن سومدادى. جالپى, ساحناداعى جا­عىم­سىز كەيى­پكەرلەرگە كورەرمەننىڭ قوي­ى­لىم­ىنان كەيىن قولپاش ءسوز ايتۋى سيرەك. كە­مال­دانوۆ بۇل ءما­سەلەدە ماقتاۋعا كەندە ەمەس. قىسقاسى, كەمال­دا­نوۆتىڭ شەبەر­لى­گى­نە ءشۇبا كەلتىرت­پەيتىن بۇل ءرول رەسەيلىك تەا­ترشىلاردىڭ ءبىراز پىكىرىنە تامىزىق بولدى. اتالمىش سپەكتالدى كورمەگەن حا­لايىق ءۇشىن قىسقا شەگىنىس جاساساق, ءوز بە­تىنشە بەرليندى ارالاۋعا شىققان پەتر ين­گامەن كەزدەيسوق تانىسادى عوي. ەكى كۇن نەمىس قىزىمەن بۇلبۇلدار سايراعان تۇندە جوق بولىپ كەتكەن بو­رو­ديننىڭ ءوزىن ىزدەپ شىققان لەيتەنانتپەن جۇدىرىق ءتۇيىستىرىپ قالاتىن جەرى بار. بارلىق پالە وسى جەردەن باستالادى. فەدەروۆسكي جاۋىنگەر ءبوروديننىڭ جاۋ قىزىمەن ء“ام­پەي-ءجام­پەي” بولىپ قويعانىن اسكەري قول­باسشىعا بايانداپ ۇلگەرەدى. ءتورت جىل بويى وق پەن وتتىڭ ارا­سىندا ادال شايقاسقان سارباز اسكەري تريبۋنال ارقىلى سىبىرگە ايدالعالى تۇر. جاس جا­ۋىنگەردىڭ ونداي جازاعا لايىق ەمەستىگىن جان-تانىمەن تۇسىنگەن پول­كوۆ­نيك لۋكيانوۆ ءوز شەنىن دە, تاعدىرىن دا تاۋەكەلگە بايلاپ, بورو­دينگە اراشا تۇر­ماقشى. ايتپەسە, اسكەري قول­­باس­شى­نىڭ ءامىرى ەكى ەتىل­مەيتىنى ايان. لۋ­كيا­نوۆتى ساكەن راقىشەۆ سومدادى. وقىرمان وسى ارادا الماتىدا ۇدايى قويىلىپ جۇرگەن سپەكتالدى نەسىنە تىزبەكتەيدى دەر. دەسە دەسىن, بىراق, جارتى عاسىردان كە­يىن ماسكەۋلىكتەردى كوز جا­سىنا تۇنشىقتىرعان ونەر ساڭلاقتارىن رەتى كەلىپ تۇرعاندا نەگە ۇلىقتاپ قويماسقا؟! ليريكالىق سارىنداعى دۇنيەلەردە ساحنالاۋدا تال­عات تەمەنوۆتىڭ الدىنا جان سالمايتىنىن رەسەي­لىكتەر دە ايتىپ جاتتى. ونىڭ تەاترعا كينونىڭ ءتىلى مەن ەلەمەنتتەرىن اكەلىپ “بۋدان­داستىرعانى” دا ءسوز بولماي قالعان جوق. “بۇلبۇلدار ءتۇنى” ءبىر ءسات بولسا دا كينو سياقتى اسەر قالدىرعان تۇستارى بار. ماسەلەن, ءبوروديننىڭ نەمىس تۋىن قۇلاتقانى مەن ونىڭ ينگامەن اراداعى ماحابباتى پروجەكتور ارقىلى كولەڭكە بيمەن بەرىلەدى. جاس-كارىسى قاتار وتىرعان تەاتردا بۇل دا تابىلعان ءادىس. مۇنداي ەكسپەريمەنتتەرگە ارمەن دجيگارحانيان تەاترىنىڭ ءبىر توپ ونەرپازدارى ءتانتى بولعانىن جاسىرعان جوق. كورەرمەندى سەندىرۋ وڭاي ەمەس ەكىنشى كۇننىڭ شىمىلدىعىن تالعات تەمەنوۆتىڭ “مۋلەن رۋجعا شاقىرۋ” اتتى ەكى ءبولىمدى كومەدياسى اشتى. اتالمىش سپەكتاكلدى كومەديا دەگەننەن گورى, ونەر ادامىنىڭ تاعدىرىنداعى تراگەديا دەگەنگە كەلەدى. بۇل قويىلىم – قانداي جولمەن بولسا دا پاريجگە بارىپ, “مۋ­لەن رۋجدا” بي­لەۋدى بۇكىل تىرشىلىگىنىڭ وزەگىنە اي­نال­دىرعان باستى كەيىپكەر – ءبيشى ايشا نايماننىڭ الدامشى ارمانى جايىندا. ادامداردىڭ شىندىق پەن جاساندىلىقتان تۇراتىن قارىم-قاتىناسى قاقىندا. قالاي دا پاريجگە كەتۋدى ويلاپ, بەزەك قاققان ايشا سانكت-پەتەربۋرگتەگى ما­رينسك وپەرا تەاترىنان ەلگە بىرەۋلەردىڭ شاقىرتۋىمەن ورالعان ازاماتپەن كۇت­پە­گەن جەردەن كەزدەسىپ, ءبىرى بىرىنە عاشىق بولىپ قالادى. ال, كورىكتى دە تالانتتى ءبيشىنىڭ ارماندارىن جۇزەگە اسىرا الاتىن ءبىر ادام بار – ول قولى ۇزىن, داۋلەتتى كوڭىلدەسى. ەندى, مىنە, اكتەر راحمان وماروۆ تۋرالى ايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر. ولاي دەي­تى­­نىمىز, راحمان وماروۆ ايشانىڭ كو­ڭىلدەسى, ساياسي پارتيانىڭ كوشباسشىسى سەمبيننىڭ ءرولىن وينايدى. قوزى قارىن, كوڭىلى توق سەمبيننىڭ ءرولىن سومداعان ءوزىنىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگىنىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەندىگىن كورسەتتى. ونىڭ “قورقىتتىڭ كورى” اڭىز-ءاف­ساناسىنداعى باي-ماناپ ءرولى دە رەسەيلىكتەردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. وتباسى مەن ناقسۇيەرىنىڭ اراسىندا الاسۇرعان سەمبيننىڭ, ايەلدىك قىز­عا­نىش­تان اششى داۋىسى زالدى جاڭ­عى­رىقتىرعان مارتانىڭ (اكتريسا اسەل مامبەتوۆا) ءساتتى شىققان بەينەلەرى تەاتر تۋىن­دى­سى­نىڭ سالماعىن ارتتىرعان بولسا, ۇنەمى شالا ماس بولىپ جۇرەتىن دىبىس رەجيسسەرى سەرجدىڭ بەينەسىن ەربول سادىرباەۆ, سايتان سياقتى سىقىلىقتاعان پروديۋسەر جان­دى اكتەر ەدىل رامازانوۆ وتە جاقسى الىپ شىقتى. ءرولى كىشى بولسا دا قابىلەتى بيىك ەدىل رامازانوۆ تا جاستار تەاترىنىڭ بۇگىنگى بەلدى ونەرپازى. گاسترولدىڭ العاشقى كۇنى وزبەك سولداتى يۋسۋپوۆتى, “مۋلەن رۋجعا شاقىرۋدا” سەرجدى وينايتىن سادىرباەۆ كورەرمەندەردىڭ سۇيىكتى اكتەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن ايتۋ ءلازىم. كۇلدىرگى رولدەردە جۇرسە دە كوزىنەن مۇڭى ارىلمايتىن اكتەر كەيىپكەرلەرىنىڭ جانى “ىشىمدەگىنى تاپ” دەيتىن تەرەڭ قاراما-قايشى­لىقتارعا تولى. قايدا بارساڭ – “قورقىتتىڭ كورى”... ارمەن دجيگارحانيان تەاترىنداعى گاسترولدىك ساپاردىڭ شىمىلدىعى يران-عايىپتىڭ “قورقىتتىڭ كورى” (قويۋشى-رەجيسسەر جانات حادجيەۆ) اڭىز-داستانىمەن جابىلدى. وسى ءۇش كۇندە دە زالدى تولتىرعان قاراپايىم كورەرمەندەردى بىلاي قوي­عاندا, ارمەن دجيگارحانيان, رومان ۆيك­تيۋك, ناتاليا ارىنباساروۆا, كي­نو­رە­جيسسەرلەر كاما گينكاس, راشيد نۇع­ما­نوۆ, ءالي حامراەۆ, مۇرات اليەۆ, ەدۋارد رەدجەپوۆ, ءانۋار مۇستافين سىن­دى تانىمال تۇلعالار كۇن قۇرعاتپاي قازاق قو­يىلىمدارىنا كەلىپ, وي ءبولىسىپ, تىلەكشى بولىپ جۇرگەنى جۇرەككە جىلى ءتيدى. ال, “قورقىتتىڭ كورى” اڭىز-ءاف­سا­نا­سىنا كەلسەك, بارىنشا ءساتتى اۋدا­رىلعان پەساداعى باستى ءرولدى تەاتردىڭ بەلدى اكتەرى جومارت زەينابىل ءبىر دەممەن الىپ شىقتى. باستاپقىدا كورەرمەنى باسقا ەكەندىگىن سەزىنگەن اكتەردىڭ ەكپىنى باسقاشالاۋ كورىنگەن. تىسقاققان تالانت لەزدە ءوزىن جيىپ, پوەتيكالىق, مەتافورالىق قو­يىلىمدا جۇرتتى سىلتىدەي تىندىرىپ, زال مەن ساحنا اراسىندا كوزگە كو­رىن­بەيتىن تىلسىمعا تارتىپ اكەتتى. “قورقىتتىڭ كورى” سپەكتاكلى – اسا قىزىقتى جۇمىس. ستسەنوگرافياسى دا, جارىق سۋرەتشىسىنىڭ جۇمىسى دا, مۋزىكالىق كوركەمدەلۋى دە تاماشا. ەڭ باستىسى, باستى كەيىپكەر وتە ءساتتى تاڭ­دال­عان. اكتەر جومارت زەينابىل ءۇن ءما­دە­نيەتىمەن, ەكپىنىنىڭ ناقتىلىعىمەن ۇنادى. قورىتا ايتقاندا, قازاق جاستار تەاترىندا تازالىق بار. بۇل – قاساڭدانا باستاعان تەاترلارعا ۇلگى بولاتىن ءۇردىس دەيتىن ماسكەۋدەگى تەاتر سىنشىسى لەيلا تاس­تانوۆانىڭ پىكىرىنە الىپ-قوسارىمىز جوق. دجيگارحانيان جەتەكشىلىگىندەگى تەاترعا باۋىر باسقىزىپ, كىسى ەلىندە جۇرگەنىمىزدى سەزدىرمەگەن تاماشا كوڭىل-كۇيمەن اياق­تال­عان گاسترولدىك ساپار تۋرالى ونەر اۋى­لىنىڭ مايتالماندارى تومەندەگىدەي لە­بىزدەر ءبىلدىرىپ, بوياۋسىز باعالارىن بەردى. لەبىزدەر ارمەن دجيگارحانيان, كسرو حالىق ءارتىسى: – تەاتر ادامداردى ماحاببات تۋرالى ايتۋ ءۇشىن جينايدى. باسقا اقپاراتتىڭ ءبارىن تەلەۆيزيادان, راديودان الۋعا بولادى. ال تەاترعا ءسۇيۋ ءۇشىن كەلەمىز. قازاق تەاترىنىڭ اكەلگەن رەپەرتۋارى ءبىزدىڭ كورەر­مەن­دى بەي-جاي قالدىرعان جوق. بۇل ۇلكەن تابىس. ما­عان ادەتتە ءارتۇرلى سۇراقتار قويادى. بىردە ءبىر جۋر­ناليست: “سىزگە قانداي ايەلدەر ۇنايدى؟” دەيدى. مەن قايدان بىلەيىن, ءسىز الدىمەن ماعان ايەلدى كورسەتىڭىز, مەن تىلدەسىپ كورەيىن, ماعان ۇنايتىن, نە ۇنا­ماي­تىنىن سودان كەيىن ايتامىن. ادامنىڭ باسىنان ۇناتۋ, عاشىق بولۋ, جەك كورۋ, كوڭىلى قالۋ سياقتى قۇبى­لىس­تار كۇن سايىن ءوتىپ جاتادى. تەاتر دا سولاي. مەن بۇل تەاتردى كوردىم. ماعان ۇنادى. قازىر “شىن­دىقتى كور­سەتەمىز” دەپ, اكتەرلەرىن جالاڭ­اش­تايتىن تەا­تر­لار بار. ادامزاتقا ءتان ادەپتى, ۇلتتىڭ دەن­ساۋ­لىعىن كايدا قويامىز سوندا؟! ونى ەستەن شىعارۋعا بول­مايدى. ال كازاق تەاترىنان مەن ناعىز ماحابباتتى كور­دىم. مەن ءۇشىن گاسترول ارقاشان دا مەرەكە. قازاق­ستاننان كەلگەن تەاتردىڭ گاسترولى – اسىرەسە. ءبىر قۇ­پيانى ايتايىن: ءبىزدىڭ تەاتر قازاقستانعا گاس­ترول­دىك ساپارمەن بارعىسى كەلەدى. كاۆكاز حا­لىقتارى دا, قازاق حالقى دا قوناققا بارىپ, قوناقتى قارسى الىپ, كۇتىپ جىبەرگەندە عانا كوڭىلى جاي تابادى. لايىم, ءبىر-ءبىرىمىزدى ساعىنىپ, ىزدەپ, اڭساپ تۇرۋعا جازسىن! ناتاليا ارىنباساروۆا, اكتريسا: – قازاق اكتەرلەرى جارادى, تاماشا جىگەرمەن وينادى. (“بۇلبۇلدار ءتۇنى”) كەيىپ­كەرلەر مىنەزدى. جالپى, مەن ءۇشىن سوعىس, مايدان تاقىرىبىنداعى شى­عار­مالار ماڭىزدى. كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى مانشۇك مامەتوۆانى ويناعانىمدى بىلەسىزدەر عوي. شى­عارماشىلىق تاعدىرىمدا بۇل ءرول ەلەۋلى ءىز قال­دىردى. مۇنداي سپەكتاكلدەرگە جاس كورەرمەندەر بارۋى كەرەك. ۆ.ەجوۆتىڭ بۇل دراماسى سوعىس تۋرالى دا ەمەس, ادال­دىق, دوستىق, ەڭ باستىسى ماحاببات جايىندا. سەرگەي سولوۆەۆ, رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى: – تالعات تەمەنوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ وزەگى – تازالىق. تالعات جاقسى كورسە جان-تانىمەن جاقسى كورەدى, اداسسا شىن جۇرەكتەن اداسادى. ول بالا سياقتى, ادام سەنگىسىز تىعىرىققا تىرەلۋى مۇمكىن, بالا سياقتى ولاردان شىعىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. تالعاتتىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءبىر-اق نارسە بار: ول – وتىرىك ايتۋ. قازىرگى زاماندا ءسىز­دەردە دە, بىزدەردە دە كونيۋنكتۋرالىق ءوتى­رىك­شىلەر ءورىپ ءجۇر. ال تالعات – وتىرىك ايتقىسى كەل­سە دە ايتا المايتىن ادام. سوندىقتان, ونىڭ شى­عار­ما­شىلىعىمەن تابىسۋ قاي كەزدە دە ۇلكەن كۋا­نىش. قا­زاقستاننىڭ جاستار تەاترى الەمدەگى “نا­رىق­تىق ەسەرسوقتىقپەن” كۇرەسىپ, “ادام بولايىق, جاق­سى كورەيىك, ساعىنايىق, سەزىنەيىك” دەيتىن تەاتر. راشيد نۇعمانوۆ, كينورەجيسسەر: – ەڭ باستىسى, قويىلىمدار كەزىندە مەن ءوزىمىزدىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قالىپتاسقان ونەگەلى مەكتەپتى كوردىم. مەنىڭ ءبىر بىلەتىنىم, رەجيسسەرلىك كاسىپكە ۇيرەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال تالعات ءتۋابىتتى رەجيسسەر. ونىڭ تىرناقالدى تۋىندىسى – “تورونىڭ” ءوزى شەدەۆر بولدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول وتە شىن­شىل, سىرشىل جىگىت. ونىڭ بارلىق كينوتۋىندىلارىن بىلە­تىنمىن. شىنى كەرەك, تەاتر ساحناسىنان العاش كو­رۋىم. سوندىقتان, دوسى رەتىندە ۋايىمداعانىم راس. بىراق, قويىلىم سوڭىندا كۇماننىڭ ءبارى سەيىلدى. تالعات تەاتردا دا مىقتى ەكەن. ونىڭ سپەكتاكلدەرىنەن ءوز كاسىبىنە دەگەن ءتۇپسىز قۇشتارلىقتىڭ, ىڭكارلىكتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇر. جىلىلىق, ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك, ءسۇيىس­پەن­شىلىك, پاراسات, ار, بوستاندىق... بارلىعى دا ونىڭ قويىلىمىندا جەتىپ ارتىلادى. ميحايل ۆيشنەۆسكي, رەجيسسەر-حورەوگراف: – وسى كۇندەرى كەڭەس وداعى كەزىندە قالىپ­تاس­­­قان تەاترالدىق مەكتەپتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كور­­دىك. الايدا, الماتىنى پروۆينتسيا دەپ ايتا ال­مايسىڭ. بۇگىن قازاق جاستار تەاترىنىڭ قويىلىمى ارقىلى ۇزىلمەگەن ۇزدىك ۇردىسپەن قايتا قاۋىشتىق, ەڭ تاماشا تەاترالدىق داستۇرگە قايتا كۋا بولدىق. ع.مۇسىرەپوۆ تەاترى – ناعىز تەاتر, تىرشىلىگى قىز-قىز قايناعان تەاتر. قا­زىرگى تەاترلار ادامي سەزىمدەردەن ادا بولا باس­تا­عانداي ەدى, كەيىپكەرلەردىڭ شىنايى ەموتسيالارى مەنىڭ جان-دۇنيەمدى استاڭ-كەستەڭ ەتتى. كورەرمەندەر اتموسفەرالىق سپەكتاكل­دەردىڭ قا­لاي جاسا­لى­نا­تىنىن كوردى. وسى قارىم-قاتى­ناستاردى ۇزبەۋ كەرەك, ۇزدىك ءتاجىري­بە­لەرىمىزبەن ءبىر-ءبىرىمىزدى بايىتا بەرۋ قا­جەت. ماسكەۋ دە تالانتتارعا كەندە ەمەس, الايدا, قا­زاق ونەر­پازدارىنان ۇيرەنەتىن دۇنيە ىزدەگەنگە تابىلادى. ءالي حامراەۆ, كينورەجيسسەر: – تالعاتتىڭ ماسكەۋگە العاش كەلگەن كەزى ەسىمدە. ءبارىن بىلگىسى كەلەتىن, ىزدەنىپ جۇرەتىن ەدى. ەڭ باستىسى, سونداي كەڭ, جۇرەگى تازا, مەيىرىمدى! بۇگىن ونىڭ تەاترداعى جۇمىستارىن كورىپ وتىر­مىن – شەبەردىڭ تۋىندىسى. جانە بۇدان بىلاي ماسكەۋ رەجيسسەرلەرى ەڭ تالانتتى اك­تەر­لەردىڭ قايدا ەكەنىن بىلەتىن بولادى. تابىستارىڭىز باياندى بولسىن! الەكساندر كورجەنكوۆ, رەسەيدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى: – مەنىڭ ەموتسيامدا شەك جوق. قويىلىمنىڭ كەمشىلىگىن دە ىزدەگىم كەلمەيدى. ساحنا مەن كو­رەر­مەندەر اراسىنداعى عاجايىپ اۋرا ول تۋرالى ويلاۋعا مۇرشا بەر­مەيدى. اۋقىمدىلىعى جاعىنان العاندا, قازاق­تار­دىڭ بۇل كەلىسى – ءسوزسىز وقيعا. ەكى كۇن قازاق سپەك­تا­كل­دەرىنە ەرىنبەي كەلگەنىمە ەش وكىنبەيمىن. ۇلى جە­ڭىس­تىڭ 65 جىلدىعىنا باي­لانىستى عانا ەمەس, جالپى, ادام­زاتتىق ءما­سەلەلەر, حالىقتار اراسىنداعى ءتۇ­سىنىس­تىك تۇر­عىسىنان العاندا, تاقىرىپ وتە وزەكتى. قازىر قايدا قاراساڭ, كوتەرىلىس, ميتينگ, قانتوگىس, تەرراكت... ال بۇل سپەكتاكل ادامگەرشىلىكتى جىر­لاي­دى. “بۇلبۇلدار ءتۇنى” پەساسىن بىلەمىن. قويىلىم وتە زاماناۋي جاسالعان, سول سەبەپتى وتە جەڭىل قا­بىل­دا­نادى. رەجيسسەردىڭ ءار قادامى ناقتى جانە دىتتەگەن جەرگە ءدوپ تيەدى. مەن تەاترعا بارمايتىن دوس­تا­رىمدى ەرتە كەل­گەن­مىن. بىرەۋى, اسكەري ادام, ەكىنشىسى, اكىم­شىلىك قىز­مەت­كەرى. سەنسەڭىز, قاتىپ-سەمىپ قالعان سول ادام­داردىڭ جىلاعانىن كوردىم. مەن ءتىلدى ءتۇ­سىنبەسەم دە, سينحروندى اۋدارمانىڭ دىبىسىن ءبا­سەڭ­دەتىپ وتىردىم. ويتكەنى, قازاق ءتىلىنىڭ اۋەزى ۇنادى, اكتەرلىك ويىنداعى ارىپتەستىكتىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن بىلگىم كەلدى. كوپتەن بەرى مەن اكتەر كىدىرىسىن تاماشالاعىم كەلمەگەن. بۇل سپەكتاكلدەگى كەيىپكەرلەر اراسىنداعى ءومىر – فانتاستيكا. مىنە, اكتەردى تەاترعا كوگەندەپ قويعان قۇدىرەت وسى. بۇل سيقىردىڭ ورنىن باسقا ەشتەڭەمەن الماستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىرەۋلەر كينو, تەلەۆيزيا مەن ينتەرنەت جەڭەدى, تەاتر ولەدى دەيدى. مۇمكىن ەمەس. بۇگىن قازاق تەاترى وسىنى تاعى دا دالەلدەپ بەردى. كىدىرىس بار, تىنىس بار, ماڭگىلىككە سوزىلسا دەپ تىلەيتىن, ۇيىعىنا تارتار تىنىشتىق بار. ەڭ ماڭىزدىسى وسى. مۇرات اليەۆ, كينورەجيسسەر, تۇركىمەن­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى: – ەڭ باستىسى, قويىلىمنان كەيىن (“بۇل­بۇل­دار ءتۇنى”) رۋحىڭ بيىكتەپ, تازارا تۇسكەندەي بولاسىڭ. تاماشا دراماتۋرگيا, تەندەسسىز اك­تەر­لىك ويىن. جانار ماقاشەۆا مەن مۇحيتدين شىنتاەۆ – كازاق تەاترىنىڭ باعى. جاقىندا عانا ماسكەۋدە “زولوتايا ماس­كا” جۇلدەسى تاپ­سى­رىلدى. مەنىڭشە, بۇل اكتەر­لەر­دىڭ ەكەۋى دە وسى ءجۇل­­دەگە ابدەن لايىق. رۋحاني تۇرعىدا, ءتىپتى ءبىز­دىڭ جەرگىلىكتى اكتەرلەردەن بيىك پە دەر ەدىم. ءويت­كەنى, قازىر ماسكەۋ اكتەرلەرى “تريۋكتەرگە” بوي ۇيرەتىپ الدى, ال قازاق ارتىستەرى جۇرەگىن, سە­زىم­تالدىعىن ساقتاپ قالعان. مەن سوعان قۋاندىم. ەۆگەني اكسەنوۆ, اكتەر: – قازاق تەاترىندا قازىرگى ماسكەۋ تەا­تر­لارىندا جوق ءبىر قاسيەت بار. ول – ادامي جىلىلىق. مۇنداي تۇنىق باستاۋمەن سۋسىنداۋ وتە سيرەك قوناتىن باقىتقا اينالىپ بارادى. ءوزىڭدى ادەتتەگىدەن باسقاشا سەزىنەسىڭ. ماسەلەن, ءدال قازىر مەن ءوزىمدى ءسال-ءپال “قوزعالىپ كەت­كەن­دەي” سەزىنىپ تۇرمىن. انشەيىندە سپەكتاكلدەن كەيىن ۇيگە قايتقىڭ كەلەدى. بۇگىن جۇرەگىم ءلۇ­پىلدەپ, الدەبىر سيقىردىڭ ارباۋىندا قالعانداي, ءالى دە ءبىر تاڭعاجايىپ بولاتىنداي اسەرگە ءبو­لەندىم. قويىلىم (“مۋلەن-رۋجعا شاقىرۋ”) ەسەيە كەلە ادامدار ۇمىتا باستايتىن سەنگىشتىك, ادالدىق, اڭعالدىق سياقتى قاسيەتتەردى ويا­تادى. وسىنداي سەزىمدى سىيلاعان تەاترعا, ارتىستەرگە باسىمدى يەمىن. الەكساندر سمولياكوۆ, تەاتر سىنشىسى: – ماسكەۋگە ۇنەمى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تەا­ترلار گاسترولدىك ساپارلارمەن كەلىپ جا­تادى. وسىنداعى 200-دەي تەاتردىڭ ترۋپپاسى دا رەتى كەلسە سىرتقا شىعىپ, ونەرلەرىن كور­سەتىپ, وزگەلەردىڭ دە دەڭگەيىن بايقاپ قايتۋعا تىرىسادى. قازاق تەا­ترىنىڭ ماسكەۋگە كەلىسى – راسىندا دا سيرەك وقيعانىڭ ءبىرى. مەن ەسىمدى بىلگەلى قازاق تەاترلارىنىڭ بىزدە ونەر كور­سەت­كەنىن كورگەن ەمەسپىن. سول مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الماۋ ءۇشىن, كۇن سايىن ارمەن دجيگارحانيان تەاترىنا كەشكە قاراي اسىعاتىن بولدىم. ءۇش سپەكتاكل دە ءبىر-بىرىنە مازمۇنى دا, جانرى دا ۇقسامايدى ەكەن. ءتۇرلى باعىتتاردا قو­يىلدى. سوندىقتان دا تولىق ءبىر تەاتر تۋرالى تاماشا پايىمعا يە بولۋ مۇمكىندىگى تۋدى. تەاتر ترۋپپاسى تاماشا قۇرالعان. وڭشەڭ تالانت. قويىلىمنان كەيىنگى ءماس­كەۋلىكتەر مەن قازاقتاردىڭ باس قوسۋىندا ولەڭ ايتپايتىنى جوق. داۋىستارى ءمىنسىز, تازا. كەز كەلگەن ساحناعا ۇيالماي كوتەرىلە الاتىن دارىندار. قازاقتاردىڭ وزگەشە دارحاندىعى تۋرالى ابدەن ەستىپ ەدىم, وسى جولى ءوز كوزىممەن كورىپ, ادامي قارىم-قاتىناستاردان دا, قويىلىمداردان دا ۇمىتپاي جۇرەتىندەي ءلاززات الدىم. قازاقستان ۇلكەن تەاترالدىق مەكتەپتى ساقتاپ قانا قويماي, ءوز قولتاڭبالارىمەن دامىتا دا باستاعان ەكەن. تەاتر ارتىستەرىنىڭ سىرتقى كەلبەتى, يكەمدىلىگى, سەزىمتالدىعى مەنى ويلانتتى. مۇندايدى قازىر ءبىزدىڭ قاپتاعان تەاترلاردىڭ بارىنەن تابا المايسىڭ. ايناش ەسالي.