ورىمدەي جاس شاعىنان نىسانالى تەمىرقازىق ماقساتىنا ادالدىعىن تانىتۋمەن كەلەدى. ومىرلىك ۇستانىمىنىڭ ۇستىنى بەرىك. ءتۇرلى جاعدايلاردىڭ كەدەرگىلەرىن ەڭسەرگەن قات-قابات قيسىنىندا ەكونوميست ديپلومىن الۋعا تۋرا كەلگەنىمەن, ەڭبەك جولىن كەڭشاردا قاتارداعى قيساپشىلىقتان باستاعانىمەن, كەۋدەسىنە ۇيالاعان باياعى بالا ءتىلشىنىڭ اڭسار-ارمانىنان اينىمادى, مۇراتىنان تايمادى, سايىپ كەلگەندە, جۋرناليست ماماندىعىن تاڭدادى. وسى قيىندىعى مول, قياپاتى ەرەسەن قالامگەرلىك كاسىپتە جانىنا ەڭ جاقىن, ەڭ قىمباتتى ەكى ادام قايسار مىنەزدى جاس قايساردىڭ ءۇمىتىنىڭ وتىن جاعىپ, سەنىم ارتتى, امانات جۇكتەدى. مىرجاقىپتىڭ جاقىن قارىنداسى بولىپ كەلەتىن اياۋلى اناسى بودايدىڭ كەنجەتايىنا ايتقان سوڭعى تىلەگى, سوڭعى ءسوزى: «قارا تەنتەگىم, قالامسابىڭدى تاستاما!». وسىدان بىرەر جىل وتكەندە ەكىنشى اماناتتى ارقالاتۋشى بار قازاقتىڭ ازاعاسى – ءازىلحان نۇرشايىقوۆ بىلاي دەپتى: ء«سىزدىڭ جاي جۋرناليست ەمەس, جۋرناليست-جازۋشى بولۋىڭىزعا شىن جۇرەكتەن تىلەكتەسپىن». اناسى مەن ازاعاسىنىڭ ارتقان سەنىمى, ارقالاتقان اماناتى سول كەزدەگى قاتارداعى جاس جۋرناليستەردىڭ بىرىندەي كورىنەتىن قايسار ءالىمنىڭ قالام سەرتىن كالام تىلسىمىمەن باۋرادى.
شىنىنا كوشسەك, ورىمدەي 22 جاسىنان باستاپ تابانداتقان 21 جىل بويى قوستاناي وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىندە قالام سىلتەگەن قايسار قاتارداعى ەمەس, سول جاس داۋرەنىندە دە, قازاق ايتاتىنداي, قاتارىنىڭ الدى بولدى. بارشا تورعايلىقتاردىڭ ەسەن-ساۋلىق سۇراسقاندا حال-جايى قاشاندا «قالىپشا» بولاتىنىنا قاراماستان, ءبىزدىڭ جىگىتىمىز وبلىستىق دەڭگەيدىڭ شەڭبەرىنە سىيا بەرمەدى, قالىپتان تىس مىنەز تانىتتى. البەتتە, جۋرناليستىك شىعارماشىلىعىندا. ىزدەمپازدىعى مەن ۇمتىلىسىندا. قايسىبىر تاقىرىپتار مەن تاعدىرلاردى قوپارا زەرتتەپ, تۇبىنە جەتە ىندەتۋدە. گازەتتىك ءارى كوركەم وچەركتەرى جالعاسىن تاۋىپ, الماتىداعى «جازۋشى», «جالىن», «قاينار» ءھام «قازاقستان» باسپالارىنان بىرىنەن سوڭ ءبىرى جۇرەمەلەتە كىتاپتار بولىپ شىعىپ جاتتى. قالىپقا سىيماعانى سول, چەرنوبىل اپاتىنىڭ ساباقتارىن تولعاعان, زۇلمات زاردابىن جويۋشىلاردىڭ رۋحىنا ارنالعان «ماڭگىلىك شەر» اتتى دەرەكتى حيكاياتى كەڭەستىك تسەنزۋرا تاراپىنان قيدالانا كەسكىلەنىپ, تەڭ جارتىسى جارامسىز تانىلىپ, كۇرەسىنگە تاستالىپ, اقىرى, «چەرنوبىل قاھارمانى» دەگەن اتويشىل اتپەن جىرىمدالىپ شىعىپ, جارىم كوڭىل ەتىپ ەدى. بىراق مۇنداي كورىنەۋ كوزگە قياناتپەن كەلىسە قويار قايسەكەڭ بە, تاۋەلسىزدىك تاڭى اتا سالا ءبارىن قايتادان قالپىنا كەلتىرگەن. ال وتىز جىل توسەككە تاڭىلعان, كولىك اپاتىنا ۇشىراپ, ەكى اياعى باستىرماي سال بولىپ قالسا دا, تىلشىلىك قالامىن تاستاماي, «تورعايدىڭ مارەسەۆى» اتانعان قالياسقار تۇكتىباەۆتىڭ قيىن دا قياپات تاعدىرى «مىقشەگە» دەگەن عيبراتى مىقتى حيكاياتقا ۇلاستى.
وسىنداي قالىپقا سىيماستىق كەلە-كەلە قايسار اعامىزدىڭ قاعيداسىنا اينالعانداي. تەك ءوزىنىڭ عانا بولمىسىنا بەك جاراساتىن قاسيەت-قاعيدا.
بىردە قوستاناي گازەتىندە جازۋشى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ تاريحىمىزدى تەرەڭ قاۋزاعان «التىن تامىر» اتتى كىتابىنا پىكىر جازىپ جاريالادى. سول-اق ەكەن, ۇلتشىلدىقتى دارىپتەدىڭ دەپ كىنا تاعىپ, وبكوم قايتا-قايتا شاقىرعىشتاپ, قىسپاققا الىپ, جازباشا كەشىرىم سۇراتپاق بولعان عوي. اۋداندىق گازەتكە باسشىلىققا جىبەرمەك بولىپ الداۋسىراتقان. ءبىزدىڭ جىگىت «وسىنشا ب ۇلىنەرلىكتەي بۇلدىرگەن ەشتەڭەم جوق» دەپ بوپسالارىنان جاسقانباي, قاسارىسىپ كونبەي قويادى. ايگىلى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن «قازاق ۇلتشىلدىعى» جالاسى جالماڭ قاعا جالاڭداپ تۇرعان تۇستا ءور مىنەزدى قايسار ءالىم ءوزىنىڭ ار-نامىسى مەن ادىلەتىن وسىلاي قورعايدى. دوكەيلەر مەن دويلەردى تومپەشتەگەن سىن ماقالالارى ءۇشىن ىشتەن مۇجىتكەن قۋدالاۋلارعا دا توتەپ بەردى. تاعى بىردە گازەت باسشىلارى رۋدنىيدان جەلپىنىپ جازعان سۇيەكتى ماتەريالىنىڭ «وچەرك» دەگەن ايدارىن الىپ تاستاپ جاريالايمىز دەيدى. «نەگە ويتەسىزدەر؟ بۇل وچەرك قوي!» دەپ قارا تەنتەك تە دەگەنىنەن قايتپاي, وچەركىن قايتىپ الادى دا, دەرەۋ «اسا قۇرمەتتى ازاعا! وسىلاي دا وسىلاي بولىپ تۇر. مىنا ماتەريال گازەت وچەركى مە, الدە, جوق پا؟ ءادىل تورەلىگىن ايتىڭىزشى» دەپ شىرىلداپ الماتىداعى بۇرىن جۋرناليستىك جولدان وتكەن اتاقتى جازۋشىعا حات جازادى. سودان نە كەرەك, ءادىل تورەلىك تە ايتىلادى. ەڭ كەرەمەتى, قوستانايلىق جاس جۋرناليست قايسار ءالىم مەن ءدۇيىم قازاققا ايگىلى قالامگەر ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اراسىنداعى قازاق ادەبيەتىندەگى ەپيستوليارلىق جانردىڭ ناقتى نەگىزىن سالعان, بۇگىندە بىرنەشە كىتاپقا جۇك بولعان 34 جىل بويعى ۇزدىكسىز, ىزگىلىكتى ءھام يگىلىكتى حاتتاسۋلار باستالعان ەكەن. سونىڭ ءبىر جەمىسى – «ماحاببات جىرشىسى» ەپيستوليارلىق حيكايات كىتابى. قازىردە قازاق رۋحانياتىندا ازاعاڭ مەن قايسەكەڭ اراسىنداعى رۋحاني تۋىستىق, اعالى-ءىنىلى دوستىق, قيماس سىيلاستىقتىڭ دا ءدال سونداي ەكىنشى بالاماسىن تابۋ قيىن. بۇل فەنومەن ادەبي ءومىر شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلماق, جازىلىپ تا جاتىر.
وسى جاقسىلىققا جەتەلەگەن – مىنەزى. قىزبەلدىڭ قايسارىنىڭ مىنەزى قازىنالى. بايىپتى, باتىل, بايسالدى, پاراساتتى. مىنەز بايلىعى اقبەرەن ساۋىتى دا, نىساناعا ءدال تيەر ۇشقىر جەبەسى دە بولا الادى. اتاسىن ءسوزدىڭ ولتىرمەي ايتىپ سالارى دا بار. ءار-ءار كەزدە بەلدەن باسقان قايسىبىر ءمينيستردىڭ, باسقا دا باستىقتاردىڭ جونسىزدىكتەرىن تايسالماي بەتتەرىنە باساتىنى قازىر اڭىز بولىپ كەتكەن. سوعان قاراماستان, اعالىعى اقجايلاۋ, ىنىلىگى ءىلتيپاتتى ەكەنىن دە بىلەمىز. دوستىق پەن جولداستىققا بەرىك ءھام ادال. شىعارماشىلىعىنىڭ دا شىرايىن كەلتىرىپ تۇرعان وسى قاسيەتتەرى ەكەنىن بەك اڭدايمىز. جان-جۇرەگىندە تۋعان جەرگە دەگەن تۇنىق ماحاببات. وتكەندەگى قىزبەل قىراندارىنا, تورعاي تولاعايلارىنا لايىقتى بولۋدى, ۇقساپ باعۋدى, سول الىپتاردىڭ, سول ارىستاردىڭ, سول ابىزداردىڭ ونەگەسىن دارىپتەۋدى, سولاردىڭ ولگەنىن ءتىرىلتىپ, وشكەنىن جاندىرۋدى مۇرات تۇتىپ, الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى. وسى ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى تاباندى مىنەزى استە تاڭىرقاتپاي قويمايدى. جۋرناليستىك قارىمى مەن جازۋشىلىق دارىنىن ۇشتاستىرا ءبىلدى. كۇن قۇرعاتپايتىن ماقالا, فەلەتون, رەپورتاجداردىڭ ارا-اراسىندا ونداعان كوركەم اڭگىمە, نوۆەللالار تۋىنداپ جاتتى. تۋرا ازاعاڭشا سىلتەدى. ازاعاڭ ايتقانداي, جۋرناليست-جازۋشى بولدى. ءسويتىپ, ازاعاسىنىڭ دا, ءازيز اناسىنىڭ دا امانات-سەنىمىن اقتادى. حات تانىعاننان باستاپ ۇستاعان قولىنداعى قاراپايىم قالامى ومىرلىك ونەگە-باقىتىنىڭ سيقىرلى تاياقشاسىنا اينالدى.
ۇستازدارىنىڭ باسى – «قازاقستان پيونەرى» گازەتى, سوسىن مۇحامەدجان سەرالين نەگىزىن قالاعان قوستاناي وبلىستىق گازەتى, باس اقىلشىسى – بۇگىندە ءتورت مىڭنان اسا كىتاپ جيناقتالعان جەكە كىتاپحاناسى...دەپ سانايدى ءوزى. جەكە مۇراعاتىندا جينالعان جادىگەر قازىنا دا كىشىگىرىم ءبىر مۇراجايدى تولتىرعانداي. مۇنى ۇقىپتىلىق الدە ىجداعاتتىلىق دەيسىز بە – ەركىڭىز. ىجداعاتتىڭ كوكەسىن سەگىزىنشى سىنىپتان باستاپ, ياعني الپىس جىل بويى ءۇزىلىسسىز, ۇزدىكسىز, جالىقپاي جازىلىپ كەلە جاتقان كۇندەلىك داپتەرلەرىنەن كورەسىز. كۇندەلىك بەتتەرىنەن ءجاسوسپىرىمنىڭ, جىگىتتىڭ, ءجۋرناليستىڭ, جازۋشىنىڭ, ازاماتتىڭ, ادامنىڭ ءومىر تىنىسىن, جۇرەك ءلۇپىلىن سەزەسىز. بالا تىلشىلىكتەن باستالعان جارقىن بولاشاقتىڭ, جۋرناليست-جازۋشىنىڭ ۇزاق-سونار ۇلاعاتتى جولىن ەلەستەتەسىز. بۇل كۇندەلىكتەر دە بۇگىندە ءوز بەتىنشە ادەبي عۇمىر كەشكەن ء«وز ورمەگىم» اتتى سىرلى حيكاياتتار, توم-توم تارتىمدى كىتاپتار ءارى الدا جازىلار كوپ-كوپ كوركەم شىعارمالاردىڭ قاينارى دەسەك تە, ەش قاتەسى جوق.
جۋرناليست ەڭبەگىنىڭ ءومىردى كورۋ, دۇنيەنى تانۋ, نەبىر عاجاپ وقيعالاردىڭ قايناعان ورتاسىنان تابىلىپ, سودان ءتۇيىن ءتۇيۋ, سىر ءتۇيسىنۋ ەكەنىن قاپىسىز مەڭگەردى. ويتكەنى قايسار ءالىم قارشادايىنان-اق ورەسى بيىك, ءورىسى كەڭ, ونەرى وركەنشىل ەدى. شىنىمەن دە, وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن ۋكراينانىڭ حەرسون قالاسىندا «قوستاناي» تەپلوحودىنىڭ قارا تەڭىزگە العاش ءتۇسىرىلىپ جۇزۋىنە كۋاگەر بولۋ كەز كەلگەن جاس جىگىتتىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرەر قۇرمەت ەمەس-ءتىن. ال سوچي قالاسىنداعى نيكولاي وستروۆسكي مۇراجايىندا وسىناۋ تاعدىر-تالايى وزگەشە جازۋشىنىڭ ادەبي حاتشىسى بولعان كالليستا تەرلەتسكايامەن ادەيىلەپ تانىسۋى, تانىستىقتى جالعاپ حاتتاسۋى بىلمەككە قۇمارلىق ەمەي نەمەنە؟ كەز كەلگەن ءجۋرناليستىڭ ويتە بەرمەيتىنىنە دە كەلىسەرسىز. مۇنداي باستاماشىلدىق, توسىن جايتتارعا قۇشتار قىزىعۋشىلىق, ىزگىلىك پەن يماندىلىققا دەگەن ىڭكار ىقىلاس قىزبەلدىڭ قايسارىنا عانا ءتان بولمىس دارالىعى. كەيىنىرەك جەر-جاھانداعى ەڭ اسقاق ماحاببات ءرامىزى ءتاج-ماحالعا ارنايى ساپارلاپ بارۋى, مەككە-ماديناداعى قاجىلىق زياراتى, وسى ساۋاپتى ساپارلاردان تارتىمدى دۇنيەلەر تۋدىرۋى سۋ ۇزىلسە دە, سۇيەگى ۇزىلمەس ونەگە جالعاستىعى دەر ەدىك.
دەي تۇرساق تا, بۇگىنگى قارانار قايسار ءالىمنىڭ جۋرناليستىك جالىنىن, قالامگەرلىك قارىمىن جالپى جۇرتقا قاپىسىز ايگىلەگەن, جاڭا قيالارعا قۇلاش سەرمەتكەن, تىنىسىن كەڭىتىپ, الەۋەتىن اۋەلەتكەن – قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شاڭىراعى «ەگەمەن قازاقستان» بولعاندىعىن قاداپ ايتۋىمىز كەرەك. شىركىن-اي دەسەڭىزشى, 1991 جىلدىڭ 10 قازانىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆتى ارقالىقتان 44 شاقىرىم جەردە ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» تورعاي وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى رەتىندە قارسى الۋ باقىتىن ەنشىلەگەنى ءسىرا دا ەستەن كەتەر مە!؟ سوندا: “توقتار, عارىشتا ءماديدىڭ «قارقارالىسىن» شىرقادىڭ با؟» دەپ شاتتانا شالقىپ العاشقى سۇراقتى قويعانى, ەرتەڭگى «ەگەمەننىڭ» ءبىرىنشى بەتىندە «توقتارلار تورعاي جەرىندە» دەگەن ءسۇيىنشى رەپورتاجدى جارق ەتكىزگەنى استە ۇمىتىلار ما؟! ءسويتىپ, بۇكىل قازاققا ورتاق قۋانىشتى حاباردى حالقىمىزعا باس گازەتتىڭ بەتىنەن قايسار ءالىم سۇيىنشىلەگەن. ويپىرماي دەيمىن, تاپ وسى ورايدا قايسار اعاتايىممەن مەنىڭ دە جولىم ساتىمەن تۇيىسكەندەي ەكەن. ويتكەنى وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن, ياعني 2 قازان كۇنى تۇڭعىش عارىشكەرىمىزدى بايقوڭىرداعى ايلاقتا باقىلاۋ الاڭىندا تۇرىپ عارىشقا ءسات ساپار تىلەپ اتتاندىرۋشىلاردىڭ قاتارىندا مەن دە بولىپ ەدىم. ارينە, جاقسىلىقتى پاش ەتۋشى جۋرناليست رەتىندە مەن دە سۇيىنشىلەگەم. ودان سوڭ «الىس تا جاقىن بايقوڭىر» اتتى تولعامدى ماقالا جازعانمىن. «بايقوڭىر باللاداسى» دەگەن تولعاۋ ولەڭىمدە جىرلاعانمىن. تورعاي دالاسىندا بۇدان كەيىن ەكىنشى عارىشكەر باتىرىمىز تالعات مۇساباەۆتى دا قارسى العان قايسەكەڭمەن قالامىمىزدىڭ ءبىر تاقىرىپتا, قازاعىمىزدىڭ عاسىرلىق قۋانىشىندا جارىسا جورعالاپ توعىسۋىن, ال ءوزىمىزدىڭ كەيىن باس باسىلىمدا اعالى-ءىنىلى بولىپ تابىسۋىمىزدى دا كەزدەيسوقتىق دەي الماسپىن.
قالامگەر قايسار ءالىمنىڭ باس قاھارمانى – مىرجاقىپ, باستى تاقىرىبى – الاشتىڭ ايماڭداي ارداقتىلارى, جان-جۇرەگىندە الاۋلاعان سارا ساعىنىشى – سۇلۋ سىرلى تۋعان جەرى, قاسيەتتى تورعاي توپىراعى, قىزبەل, ساعا, سارىقوپا. وسىلاي تارتىلعان التىن ارقاۋ تۋعان حالقىنىڭ قۇسني ارىزىن اقتارادى, بار قازاقپەن مۇڭداسادى, سىرلاسادى. تۋعان ءوڭىرىنىڭ اتالاس اسقارالى پەرزەنتى اقتالعاننان كەيىن-اق مىرجاقىپ تۋرالى كەلەشەككە جازىپ قالدىرۋدى ءوزىنىڭ مىندەت, پارىزى سانادى. وتىرا قالىپ جاقاڭنىڭ الماتىداعى قىزى گۇلنار اپايعا حات جازىپ, تانىسىپ, وي-ماقساتىن ءبىلدىردى. قايسارداي ىزگى نيەتتى جيەندى اسىلدىڭ تۇياعى العاۋسىز ايقارا قۇشاقپەن قابىل العان. ول دا گۇلنار اپايمەن كەلە-كەلە وتە جاقىن ارالاس-قۇرالاس بولىپ تابىسۋىن ومىردەگى ۇلكەن باقىتىنا بالادى. سودان اپاي اقتىق دەمىن العانعا دەيىن ۇلى رۋحتىڭ قىزمەتىنە قالتقىسىز ءجۇرىپ باقتى, اپايىمەن رۋحاني, شىعارماشىل, تۋىستىق, باۋىرلاستىق, ادامي بىرلەستىكتە بولدى. قيىرداعى كارەليانىڭ سوسنوۆەتس كەنتىنەن قابىرى تابىلعان مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ سۇيەگىن ەلگە اكەلۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن باستاماشىل توپتىڭ قاق ماڭدايىندا بولىپ, وسى يگى نيەت ورايىمەن وڭىنان جۇزەگە اسقانىنشا تىنىم تاپپادى, الىس تا اۋىر ساپارعا شىعىپ, ساۋاپتى ءىستى باسىنان اياعىنا دەيىن ءوز قولىمەن اتقارىستى. قازاق تاريحىندا تەڭدەسى جوق مۇڭدى ەكسپەديتسيا-ساپاردىڭ كۇنبە-كۇنگى شەجىرەسىن مارجانداي ءتىزىپ, ارىستىڭ سۇيەگى قىزبەل وڭىرىندە ماڭگىلىك جاي تاۋىپ دامىلداعانىن جۇملا جاميعاتقا جاريا قىلدى. الاش رۋحىنىڭ ۇلى جەڭىسى ەدى بۇل. سول جەڭىس تۋىن تاريحشى عالىم مارات ابسەمەتوۆ ىنىسىمەن بىرگە جۋرناليست-جازۋشى قايسار ءالىم جەلبىرەتتى. «مۇڭدى ساپار», «مىرجاقىپتىڭ ورالۋى» دەرەكتى ساپارنامالىق حيكاياتتارى دۇنيەگە كەلدى. ازاعاڭشا پايىمداساق, «بۇلار – وشپەس ونەگە, قارا سوزبەن جازىلعان قايعىلى جىر...كارەلياعا بارۋى – ەرەن ەرلىك, رۋحاني ەرلىك».
وسىلايشا مىرجاقىپتانۋدىڭ جاڭا پاراقتارى, بەلگىسىز بەتتەرى اشىلدى. الاشتانۋ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, جاقاڭ جايلى اڭگىمە قوزعالسا, احاڭ ابىز, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتىلماي قالماسى جانە بەلگىلى. وعان قوسا «اققۇم» كىمنىڭ ءانى ەكەندىگى دە دالەلدى, دايەكتى زەردەلەندى. سونىمەن قاتار احاڭ-جاقاڭدارمەن ءبىر توپىراقتا تۋعان, بۇرىن اتتارى اتالماي, عىلىمي ورتاعا دا, كوپشىلىككە دە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن باسقا دا الاش ارىستارى بار ەكەن. ولار – سەيدازىم قادىرباي ۇلى جانە الماعانبەت قاسىموۆ دەگەن سايىپقىران, ءبىلىمپاز زيالىلار. مىنە, وسى ەكى كىسى تۋرالى قايسەكەڭ الماتىداعى ورتالىق ارحيۆتەن كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر تاۋىپ, ۇلت باقىتى ءۇشىن كۇرەسكەن اردا ازاماتتار حاقىندا «ناركوميۋست ناركەسكەنى» ءھام «الاششىل جۇرەك» دەپ اتالاتىن, زەردەلى زەرتتەۋمەن پاراپار ەسسەلەرىندە كەڭىنەن تولعاپ جازدى, ءسويتىپ, الاش ارىستارىنىڭ, ۇلتىن سۇيگەن ۇلى جۇرەكتەر قاتارىن تولىقتىرا ءتۇستى. ال وسى جايلاردى الاشتانۋعا قوسىلعان ۇلەس دەپ قالاي ايتپايمىز؟ ايتقانداي, الاش دەگەندە قايسەكەڭ قاشان دا سوزبەن شەكتەلىپ قالمايدى, ناقتى ىسپەن قول باتىرلىعىن جاسايدى. ءالى مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنا قويماعان بىلتىرعى جىلدىڭ باسىندا الماتىداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۇراجاي-ۇيىنە ءوزىنىڭ زەينەتكەرلىك قالتاسىنان قارجىلىق شاراپاتىن تيگىزگەنىن دە بىلەمىز. ءوزى قاناتتانعان قىزبەل مەكتەبىنە دە قارايلاسىپ تۇرادى. ەلوردا ىرگەسىندەگى م.دۋلات ۇلى اتىنداعى
№68 مەكتەپ-ليتسەيگە مول كىتاپ قورىن سىيلاپ, سونداعى جاقاڭ مۇراجايىن جادىرگەرلەرمەن جابدىقتاۋعا كومەكتەستى.
البەتتە, تىنىمسىزدىعى بىزگە ءمالىم ءالىم مۇنىمەن دە توقتامايدى. مىرجاقىپتىڭ الاگوزدەي سۇلۋ ارعىماق ات جاراتىپ مىنگەنىن جىر دەستەسىندەي كەستەلەي توگىلدىرەدى. قازىرگى تاۋەلسىز زاماننىڭ قازاعى سياقتى, ءاليحان, احاڭدار مەن جاقاڭداردىڭ دا زارەزاپ زارى جەر مەن ءتىل بولعانىن قاداپ كورسەتەدى. وسىلايشا قازاقتىڭ ماڭگىلىگىنىڭ ماڭگىلىك ماسەلەسىن ابىزدارعا قوسىلا استارلاي ايشىقتايدى. تورعاي تاقىرىبى تولاستامايدى. مىرجاقىپ تۋرالى دا, قولمەرگەن كەيكى باتىر كوكەمباي ۇلى جايلى دا العاشقى ماقالالاردى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە قايسار ءالىم جازدى. ودان سوڭ كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «اداسقاندار», كەيىنگى ء«مولدىر ماحاببات» رومانىنىڭ كەيىپكەرلەرى بۇركىت پەن باتەس – ومىردەگى سۇلتانبەك پەن ءباتيما – تورعايلىق قوس عاشىقتىڭ قايعىلى ماحابباتى تۋرالى شەرلى قيسسا داستاندى دا ەل اۋزىنان تىرنەكتەي جيناقتاپ جازىپ الىپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, وقىرمانعا تاسقا باسىپ ۇسىنۋى دا قايسەكەڭ اتقارعان, العىسقا لايىقتى, باعالى ادەبيەتشىلىك, جيىمپازدىق ەڭبەك. بۇدان ءارى تورعايدىڭ زاڭعار اسقار زاكارينى, تۇلعالى قالامگەر سابىرجان شۇكىر ۇلى, ءوزىنىڭ دوسى, حالىق ءارتىسى ءانۋار بورانباەۆ پەن اقيىق اقىندار كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, سەرىك تۇرعىنبەكوۆ ءھام باسقالارى جايىندا دا اركەز جۇرەك قالاۋىمەن تەرەڭنەن تارتىپ تولعاۋى ءبىر عانيبەت.
ايتكەنمەن, سىرباز سىرباي ماۋلەنوۆ پەن عالامات عافۋ قايىربەكوۆ اقىندارسىز تورعاي تولعاۋى شەرتىلەر مە؟ «سىراعاڭمەن, عافاڭمەن بىرگە جۇرگەن كۇندەرىم-اي!» دەپ قايران سول داۋرەندى قايسەكەڭنىڭ دە ساعىنباي وتىرار كۇنى جوق. قازاق جىرىنىڭ قاپتالداس قوس جۇيرىگىنىڭ تۋعان جەرگە ءاربىر كەلۋى مەرەكە عوي. سول ايلاپات اعالاردىڭ ءاربىر كەلىسىندە قاستارىندا ءجۇردى, تاعىلىم-عيبراتتارىن كوزبەن كوردى, ولارعا دەگەن ەل ماحابباتىن جۇرەكپەن سەزدى. ىستىقتاي قاپقان وسى ادەمى اسەرلەردى جۋرناليست جەدەلدىگىمەن, جازۋشى سۋرەتكەرلىگىمەن تاسپاداي ىزىلدىرىپ ورگەندە «سىرباي مەن عافۋ» اتتى كەرەمەتتەي تارتىمدى, وقىرمان اسا قىزىعىپ قابىلداعان قوس ءورىم حيكايات-ەسسە دۇنيەگە كەلگەن ەدى. جەكە كىتاپ بولىپ شىعىپ تا سۋسىنداتقان, 60 جىلدىعىنا ورايلاس جارىق كورگەن 8 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ بەتىن اشقان بەدەرلى حيكايات. قوس اقىننىڭ ءبىرىن-ءبىرى كوككە كوتەرگەن سىيلاستىق ونەگەسىمەن قاتار وسى وزگەشە ورنەكتى دە ورەلى شىعارماسىندا ەل مەن جەردىڭ قاسيەتىن دە قوسا ورگەن ەدى. عافۋ اقىن عاجاپ «قىزبەل سۋرەتتەرىن» سۋىرىلعان سۇڭعىلا ولەڭ جولدارىمەن نوسەرلەتە توگىلدىرىپ سيپاتتاسا, عافاڭنىڭ ناعاشىسى قايسار ءالىم تۋعان جەردىڭ تۇمسا تابيعاتىن, مەككە-ءماديناسىنداي قىزبەلىن, ساعاسىن, سارىقوپاسىن, قىزەمشەگىن مايىن تامىزا قارا سوزبەن جىرلادى. «قىزبەل مەن قىزەمشەك», «قىزبەل جانە قىزگەر» ەسسەلەرى قايسارداي پەرزەنتىنىڭ تۋعان جەردى اسقاقتاتقان جىر جالاۋىنداي جەلبىرەدى. عالامات عافۋ اقىننىڭ اسىلتەك ناعاشىسى سويتپەسە سۇيەككە سىن ەمەس پە. وسى ارادا تاۋەلسىزدىك تاڭىن تورعاي ساپارىندا بىرگە قارسى العان عافاڭنىڭ مىنا قولتاڭباسىنا جۇگىنسەك تە بولار: «قالقام قايسار!
سەن مەنىڭ ءوز سۇيەگىم, ناعاشىمسىڭ,
قازاقسىڭ, قارا شاڭىراق الاشىمسىڭ.
وتەيدەن ءورت بوپ تۋعان باۋىرىم ەدىڭ,
سول وتىڭ جۇزگە دەيىن جانا تۇرسىن!
اعاڭ عافۋ. 13.12.91. ارقالىق».
بۇل كۇندەردە ءوزى دە جەتپىس بەس دەگەن اقساقال جاسىنىڭ جوتاسىنا شىققان قايسار اعامىزدىڭ وتى جانا بەرۋىن ءبىز دە تىلەيمىز. «قايساردىڭ قايسارلىعى قالامىندا» دەپ جويپات جازۋشى ءومىر كارىپ ۇلى تاپ باسىپ ايتسا ايتقانداي, سول قايسار قالامنان تۋعان كىتاپتار سانى وتىزدان ەركىن اسىپ جىعىلادى. سىباعالى سەگىز تومدىقتان كەيىن «الاششىل جۇرەك», «بەزىنگەن لايلەك», «سىزداماشى, جۇرەگىم!», «كاۋسار», «سەيىلمەيتىن مۇڭ», «مەككە, ءمادينام مەنىڭ!», «ەگەمەننىڭ» لەزدەمەسى», ەكى تومدىق ء«وز ورمەگىم» اتتى جارقىن ءجۇزدى جاڭا جيناقتار وقىرمان قاۋىممەن جىلى قاۋىشقان-دى. ال ءالى بوياۋى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن «قازاعىن وياتقان» كىتابىندا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ عۇمىرنامالىق بايانىن تۇگەندەي جيناقتاپ شىققان. مۇنىڭ سىرتىندا كۇن ۇزبەي جۇرگىزەتىن كۇندەلىكتەرىنىڭ كەزەكتى ءتورت تومدىعى باسپاعا دايىن تۇر. سوڭعى جىلدارى دراماتۋرگياعا دا ات ءىزىن سالا باستاعانى اڭدالادى. الدىندا چەرنوبىل اپاتىنا بايلانىستى تراگەديا جازسا, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ وتكەن جىلعى سەگىزىنشى سانىنان «الاش قىزى» اتتى ادەمى پەساسىن وقىدىق. الاش قىزى, البەتتە, گۇلنار مىرجاقىپقىزى. بۇعان قوسا, ەكى تومعا جۇك بولارلىق «مىرجاقىپ تاڭى» رومانىنىڭ نۇكتەسى قويىلىپ قالاتىن كۇن دە الىس ەمەستەي. ال ء«ازىلحان حاليمادان سوڭ» حيكاياتىن جۋىردا اياقتاپ, تارتپاسىنا تىعىپ تاستاپتى. الدا – الپاۋىت جوسپارلار. نەتكەن زيفا ەڭبەكقورلىق!
ال ەندى قايسار ءالىمنىڭ قالام قۋاتى جايىندا قازاقتىڭ قازىرگى ماڭدايالدى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ نە دەيدى ەكەن؟ زەر سالايىق. «قايسەكەڭنىڭ شىعارماشىلىق دياپازونى كەڭ-شالقار. جۋرناليستيكا مەن كوركەم ادەبيەتتىڭ قاي جانرىنا سالساڭ دا الاماننىڭ الدىن بەرمەس كوكج ۇلىن تايبۋرىلدىڭ ءوزى دەرسىڭ. نە جازسا دا جانىنىڭ جالىنىنا وراپ, بارىن سالىپ, ءنارىن سىعىپ جازادى. ءتىپتى قاراپايىم ماقالانىڭ وزىندە شۇيگىن وي مەن شۇرايلى ءسوز شىرايلانا ءورىلىپ, شەبەر قالامنىڭ مىنەز-تابيعاتى «مەنمۇندالاپ» ۇشقىن اتىپ تۇرادى. مەن, اسىرەسە, قايسەكەڭنىڭ كوركەم شىعارمالار تابيعاتىن نازىك زەردەلەپ, جۇرەك ءلۇپىلىن تامىرشىداي ءدوپ باساتىن قاعىلەز سىنشىلىق تالانتىنا ءتانتىمىن. ەستەتيكالىق تالداۋلارىنداعى كانىگى سىنشىلاردىڭ ءوزى بالاق ءتۇرىپ بويلاي الماس تەرەڭدىك, كوسىلىپ كەڭىنەن قامتيتىن قۇلاشتى پايىم-پاراسات قانداي! كەيدە, اتتەڭ-اي, جان-جاققا ءبولىنىپ-جارىلماي, وسىنشالىق قۋاتتى قابىلەت-قارىمىمەن كوركەم سىندى تۇبىرلەي ىندەتكەندە, ورەلى بيىكتى باعىندىرار ەدى عوي دەپ ىشتەي وكىنىپ تە قويامىن». بۇعان اكادەميك س.بايزاق ۇلىنىڭ: «وسىنداي ءدۇبىرلى تاريحى بار ولكەنىڭ ادامدارىن, جاسامپازدىقتارىن جازامىن دەپ قايساردىڭ ءوزى دە تاريحي تۇلعاعا اينالىپ كەتتى», ءماجىلىس دەپۋتاتى س.ابدراحمانوۆتىڭ: «قايسەكەڭ سول سىر بويىنا ءباسپاسوز تاراتۋعا ادەيى سۇرانعان ەكەن. مىرجاقىپتىڭ تابانى تيگەن جەردى كورەيىن, ءوزىنىڭ ۇستالعان جەرى دە قىزىلوردا عوي دەگەن ويى بولعان ەكەن. تاريحي عيماراتتاردى ىزدەستىرگەنى ەسىمدە. بۇل ەندى ەلدى ويلايتىن, ەلدىكتى ويلايتىن ازاماتتىڭ تىرلىگى», بەلگىلى ساۋلەتشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءا.تاتىعۇلوۆتىڭ: «استانا قۇرىلىسىنىڭ كوكجيەكتەرىن اشىپ جازعاننىڭ ءبىرى وسى قايسار», دەگەن پىكىرلەرىن قوسساق, كەيىپكەرىمىزدىڭ رۋحاني كەلبەتى كەلىستى بولا تۇسەرى حاق.
ءيا, ناعىز ءادىل باعا. وسىنداي قايسار ءالىمدى قۇرمەتكە لايىق ەمەس دەپ كىم ايتار؟! ولاي بولسا, ازاماتىمىز جونىمەن, جولىمەن بۇيىرعان اتاق, ماراپاتتان دا كەندە ەمەس, ەل ىشىندەگى ابىرويى دا جەتىپ ارتىلادى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قر پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ, جۋرناليستەر وداعىنىڭ م. دۋلات ۇلى اتىنداعى سىيلىعىنىڭ, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى, تورعاي جانە ارقالىق قالالارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەسىمى قوستاناي وبلىسىنىڭ قۇرمەت كىتابىنا جازىلعان دەپ ۇزاق-سونار جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. تاعى ءبىر عاجابى سول, شىعارماشىلىق كونكۋرستا جەڭىمپاز اتانىپ, باس جۇلدەگە جاڭا استانادان ءۇش بولمەلى پاتەر العان قايسەكەڭنەن باسقا كىم بار دەيمىز-اۋ. ءوزى ۇناتاتىن تاعى ءبىر اتاعى – «ەگەمەننىڭ» ارداگەرى». وسى رەتتە جانە ءبىر شەگەلەپ ايتارىمىز, بىرەر جىل ءتول مينيسترلىك پەن اقمولا وبلىستىق گازەتىندە ىستەگەنىن قوسپاعاندا, جاڭاعى جايساڭ جەتىستىكتەردىڭ بارىنە شيرەك عاسىر بويى ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستاندا» ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ قول جەتكىزدى. وقىرماننىڭ ءىلتيپاتىن ءىلدى. بىلە بىلسەك, ەڭ باستى ماراپات تا, ابىروي دا سول ەمەس پە.
قازاقتىڭ بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشىسى قايسار ءالىم حاقىندا ءبىزدىڭ ايتا العانىمىز ءبىر توعىز, ايتىپ ۇلگەرمەگەنىمىز توقسان توعىز. ەندەشە, قولدان كەلمەستى قاۋزاي بەرمەي, ءتۇيىندى ءسوزدى وزىنە بەرەيىك.
«تاۋەلسىزدىك قالامىمىزعا تىنىس, ەكىنشى ءومىر بەردى. جۇرەك ءسوزىن جازدىق. ۇلتىمىزدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتادىق, شىن تابىسىن جىرلادىق. بولاشاق كۇندەرگە قازاق قانداي كۇيدە جەتەدى؟ ءتىلى قانداي بولادى؟ ءدىلى قانداي بولادى؟ جاھاندانۋداعى قازاق بەينەسى قانداي بولىپ كورىنەدى؟ مۇمكىن, وسى تۇرعىدا كوپ ويلانىپ, كوپ جازۋىمىز كەرەك شىعار!.. جۇرەگىڭ كۇڭىرەنەدى, قالامسابىڭ اق قاعازدا جورعالايدى».
وسىنداي اتالى دا جوتالى ءسوز قالام سەرتىنىڭ قايسارىنا بەك جاراسادى!
قورعانبەك امانجول,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
