ءبىز وبال مەن ساۋاپتى قالاي تۇسىنەمىز؟
بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ ءمالىمدەۋىنشە, 2011 جىلدىڭ قاراشا ايىندا جەر تۇرعىندارىنىڭ سانى 7 ميللياردقا جەتكەن. ادامزاتتىڭ الدىندا تۇرعان قاتەرلى اسۋلاردىڭ ءبىرى ولاردىڭ تويا تاماق ءىشۋ مۇمكىندىگى, ياعني اشتىقتىڭ بەلەڭ الماۋى بولسا, ەكىنشى تاعى ءبىر ماسەلە ىسىراپشىلدىقتا بولىپ تۇر. ويتكەنى, رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا جىلىنا 90 000 000 توننا اس قوقىسقا لاقتىرىلادى ەكەن. ءيا, سولاي... پارادوكس دەرسىز. جەردەگى تىرشىلىك يەسىنىڭ ءبىر بولىگى ىشەرگە اس تاپپاي جاتسا, ەكىنشى ءبىر توپ «توقتىقتان سەكىرىپ ءجۇر». جاھاندىق اشتىق قاتەرى ۇرەيدى الىپ تۇر دەپ جالاۋلاتىپ جۇرگەندەرگە جاقسى ارگۋمەنت. جاھاندىق قاتەرلەردىڭ قاتارىندا ادامزات سانىنىڭ كوبەيۋى بار دەپ جوعارىدا كەلتىرىپ وتتىك. بۇۇ مالىمەتتەرى بويىنشا كۇنىنە 24 000-نان استام ادام اشتىقتان قايتىس بولادى ەكەن. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە شىندىق وسى! ءراسۋا وزىمەن عانا بولسا ءبىر ءسارى, الايدا ول دا ءبىر ەمەس, ەكى بىردەي جاھاندىق قاتەردى تۋدىرۋدا. ونىڭ ەكىنشىسى – قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى. بۇعان ونسىز دا جەتىسپەي جاتقان ەنەرگەتيكانىڭ «بوسقا جۇمسالعان» شىعىندارىن قوسىڭىز. ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستاعى جاھاندىق قاتەرلەردىڭ وسى تۇرلەرىنە كەڭىنەن توقتالۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. الايدا, جەتپەيدى دەپ جاريا سالعان ازىق-ت ۇلىك پەن ەنەرگەتيكا تاپشىلىعىن ازايتۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى – ۇقىپتىلىق پەن ساۋاتتى جاسالعان بولجام دەسەك ساۋەگەيلىك دەپ ۇقپاڭىز. ويتكەنى, جەتىسپەۋشىلىكتىڭ تۇپكى سەبەبى نە نارسەنى دە دۇرىس, ياعني ۇنەمشىلدىكپەن قولدانباۋدا جاتىر.
2011 جىلى بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ كەزەكتى بايانداماسىندا ءوندىرىسى دامىعان ەلدەردە تۇتىنۋشىلار جىل سايىن 222 ملن.توننا ازىق-ت ۇلىكتى قوقىسقا لاقتىراتىنى تۋرالى اقپارات تاراتىلدى. بۇل ساحارانىڭ وڭتۇستىگىنە دەيىنگى افريكانىڭ بارلىق ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنە تەڭ كولەم. ەۋروپا مەن اقش-تا جان باسىنا شاققاندا 95-115 كگ. ازىق-ت ۇلىك قالدىعى تىركەلسە, افريكادا, وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى ءتيىستى كورسەتكىش جىلىنا 6-11 كگ-عا تەڭ. باياندامادا ازىق-ت ۇلىك قالدىقتارى مەن ونى دەر كەزىندە جيناي الماۋ سالدارىنان ءب ۇلىنىپ, جوعالتۋدىڭ ايىرماشىلىعى دا كەلتىرىلگەن. ازىق-ت ۇلىكتى جوعالتۋ ءوندىرۋ بارىسىندا, جيناۋ, ساقتاۋ, سونداي-اق وڭدەۋ كەزىندە ورىن الىپ, دامۋشى ەلدەردىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر. ول ارتتا قالعان ينفراقۇرىلىمنىڭ, ءالسىز تەحنيكالىق كۇشتىڭ جانە ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنە سالىناتىن تومەن دەڭگەيلى ينۆەستيتسيانىڭ سالدارى ەكەنى انىق. كەرىسىنشە, دامىعان ەلدەردە ازىق-ت ۇلىكتى قوقىسقا ارتىعىمەن تاستاۋ ماسەلەسى شىمبايلارىنا كوبىرەك باتىپ وتىر. ويتكەنى, ءدال وسى ەلدەردە تۇتىنۋشىلار مەن جەكە ساتۋشىلار ءالى دە قولدانىسقا جارامدى ازىق-ت ۇلىكتى قوقىس جاشىگىنە ءجيى-ءجيى تاستايدى ەكەن. اقش-تا 1974 جىلدان بەرگى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ازىق-ت ۇلىك قوقىسى 50 پايىزعا ارتقان. ءبىر ادامعا شاققاندا بوسقا شىعىن بولعان كورسەتكىش 1400 كيلوكالوريا, بۇل بۇكىل ەل بويىنشا 150 ترلن. كيلوكالوريانى قۇرايدى ەكەن. عالىمدار تاراتقان اقپاراتتار بويىنشا, اقش-تا وندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ 40 پايىزى قوقىسقا تۋرا جول تارتاتىن كورىنەدى. دەسەك تە, استى ارتىعىمەن الىپ قوياتىن وتباسىلار سانى كوبەيمەسە ازاياتىن ءتۇرى جوق كورىنەدى. ءتىپتى, سوڭعى ەكى جىلدا وندايلاردىڭ قاتارى ەكى ەسەگە ارتقان.
90 000 000 توننا اس... قوقىس جاشىگىندە
ءيا, سولاي. جۇمىر جەردە ءوندىرىلگەن استىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى دالاعا لاقتىرىلادى ەكەن. وعان اركىم دە ءوز «شاما-شارقىنشا ۇلەس قوسۋدا». ءبىز ارتىق قولدانۋ, ارتىعىمەن تۇتىنۋ داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. دۇكەن سورەلەرىندەگى استىڭ ءبارىنىڭ بىردەي ساتىلىپ كەتپەيتىنىن جاقسى بىلەمىز. تۇتىنۋشىلاردىڭ نەنى ساتىپ الۋى مۇمكىن ەكەندىگىن تاعى بولجاي المايسىز. سوندىقتان دا مەرزىمى اياقتالۋعا جاقىن تاۋارلار قالدىعى تۋرا جولمەن قوقىسقا اتتانادى. ەۋروپالىق وداقتا جىلىنا 90 ملن.توننا تاعام قوقىسقا تاستالادى ەكەن. بۇل ەكۆاتوردى جاعالاي سوزىلعان 3 ميلليون جۇك كولىگىنە تەڭ. مىسال ءۇشىن ايتساق, ءىرى تاعام وندىرىسىمەن اينالىساتىن «نەستلە» كومپانياسىنىڭ جىلدىق اينالىسى 100 ملرد. ەۋروعا تەڭ. ماسەلەنى قاۋزاي كەلە, عالامتوردان مىناداي قىزىقتى اقپاراتقا كەزىكتىم. ەۋرووداقتا جىلىنا 3 ملن.توننا نان دالاعا لاقتىرىلاتىن كورىنەدى. بۇل بۇكىل يسپانيانى قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىن كورسەتكىش ەكەن. باسقا-باسقا, اس اتاسى سانالاتىن ناندى بوسقا ىسىراپ قىلاتىنداي ونى ارتىق ءوندىرۋدىڭ نە كەرەگى بار؟ «ءۇشىنشى الەم» اتانعان ەلدەردە ميلليونداعان ادامدار كۇنىنە 1 دوللارعا ءومىر سۇرەدى, ءتىپتى ودان تومەندەرى دە بار. ال كوپتەگەن وتباسىلاردىڭ ەتتى جىلىنا 1 رەت تە ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى بولمايتىن كورىنەدى. ەگەر ەۋروپالىق وداق جارامسىز دەپ ارتىق وندىرەتىن ادەتىنەن ارىلسا, الەمدەگى اش ادامداردى ازايتىپ, تويا تاماق ىشپەيتىندەردىڭ قارنىن تويعىزۋعا ابدەن مۇمكىن بولار ەدى.
سونداي-اق, اقش-تا ارتىق وندىرىلگەن اسقا ەلدە وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 2 پايىزى كەتەدى ەكەن. اقش پەن ەۋروپانىڭ قوقىسقا تاستاعان جارامدى اسىمەن تاعى ءۇش جەر شارىن قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىن كورىنەدى. ورنىمەن قولدانۋعا ءتيىستى اس قوقىسقا تاستالعانىمەن قويماي, ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زالالىن دا ۇمىتپاعايسىز. وعان وندىرىسكە كەتەتىن ەنەرگيا مەن سۋدى قوسىڭىز. 1 توننا تاعامدىق ءونىم وندىرىسىنەن ورتاشا ەسەپپەن 4,2 توننا سو2 گازى اتموسفەراعا تارايدى. ال اقش-تاعى تاستالاتىن استىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇندىلىعى 150 ترلن. كيلوكالورياعا تەڭ. ناتيجەسىندە ءبىر جىل ىشىندە تاماق قالدىقتارىنا تازا اۋىز سۋدىڭ تورتتەن ءبىرى, سونداي-اق 300 ملن.باررەل مۇناي شىعىندالادى ەكەن.
بۇل ماسەلە دامىعان ەلدەردىڭ عانا ەمەس, دامۋشى ەلدەردىڭ دە پروبلەماسىنا اينالىپ وتىر. دامۋشى ەلدەردە استىقتى ۋاقىتىندا جيناۋ, ونى ساقتاۋ قوردالانعان ماسەلە بولسا, باي ەلدەردەگى پروبلەما ارتىعىمەن الىنعان استىڭ بۇزىلىپ, قوقىسقا تاستالاتىنىمەن بايلانىستى. ءبىر قىزىعى, بۇۇ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, الەمدە 1 ميللياردقا جۋىق ادام تويا تاماق ىشپەيدى ەكەن. بۇۇ-نىڭ باياندامالارىندا ازىق-ت ۇلىكتى ءشىرىتىپ الۋ مەن ىسىراپتار سۋ, جەر, ەنەرگيا, ەڭبەك كۇشى جانە قارجى رەسۋرستارىنىڭ بوس شىعىنىنا الىپ كەلەتىنى, سونداي-اق قالدىقتاردىڭ پارنيكتىك گازدىڭ ورىنسىز تارالۋىنا, ال ول ءوز كەزەگىندە جاھاندىق جىلىنۋ مەن كليمات وزگەرىسىن جىلدامداتا تۇسۋىنە اكەلىپ سوعاتىنى ايتىلۋدا. جىل وتكەن سايىن ماسەلەنىڭ ۋشىعۋىنا بايلانىستى الەم دە بۇعان نازارىن ءجيى اۋدارا باستادى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن دايەكتەر پلانەتامىزدا ادامداردىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەندىگى مەن ولارعا اس-سۋ تاپشىلىعى جەتپەيدى دەپ دابىل قاعۋشىلارعا تاماشا جاۋاپ ەكەنى داۋسىز. دەمەك, ادامزاتقا اس-سۋ ەمەس, ونى دۇرىس, ساۋاتتى ءبولۋ مەن ۇقىپتى تۇتىنۋ جەتىسپەي جاتىر.
بۇگىنگى تاڭدا الەمدە جىلىنا 4 ملرد.توننا استىق وندىرىلەدى ەكەن. ءراسۋاشىلاردىڭ, ياعني العان زاتتارىن لاقتىراتىن تۇتىنۋشىلار ۇلەسى – 30-50 پايىز. ماسەلەن, ءۇندىستاندا 21 ملن.توننا بيداي دۇرىس ساقتالماۋدىڭ جانە دۇرىس بولىنبەۋدىڭ سەبەبىنەن بوسقا ءشىريتىن كورىنەدى. كورشىسى پاكستاندا جينالعان ءونىمنىڭ بوسقا كەتكەن بولىگى جىلىنا 16 %-دى نەمەسە 3,2 ملن.توننانى قۇرايدى. قارقىندى دامۋدى باستان كەشىپ جاتقان قىتاي ەلىندە بۇل كورسەتكىش 45 %-دى قۇرايدى, ال دامۋى ءسال ارتتا ۆەتنامدا كۇرىشتىڭ ءراسۋالانۋى ءوندىرىستىڭ 80 پايىزىنا دەيىن جەتەدى ەكەن. ماڭداي تەرمەن وندىرىلگەن استىقتىڭ ينفراقۇرىلىم دامىماۋىنان ىسىراپ بولاتىنى دا بەلگىلى ءجايت.
ۇلىبريتانيادا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر وسى ەلدە وندىرىلگەن كارتوپتىڭ 46 پايىزىنىڭ تۇتىنۋشى داستارقانىنا جەتپەيتىنىن انىقتاپ بەرىپتى. ءونىمنىڭ 6%-ى دالادا جينالماي قالادى, + 12%-ى العاشقى سۇرىپتاۋدا, +5%-ى ءدۇكەندەردە, +1% ساقتاۋدى تەكسەرۋدە, +22% جۋىلعاننان كەيىنگى قالدىقتا «جوق بولىپ كەتەدى» ەكەن. ءدال وسىنداي زەرتتەۋ ءۇندىستاندا وندىرۋشىدەن 40 پايىز جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس تۇتىنۋشىعا دەيىن جەتپەي جارتى جولدا قالاتىنىن كورسەتكەن. بۇل جەتكىزۋدىڭ دۇرىس جولعا قويىلماۋى, جامان جولدار, جەمقورلىق پەن جاعىمسىز اۋا-رايىنىڭ كەسىرىنەن تۋىندايدى. ال سوڭعى جارتى عاسىردا الەمدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەرلەر تاعامنىڭ كوپ وندىرىلۋىنە بايلانىستى 12 پايىزعا ارتقان.
ەۋروپالىقتاردىڭ ىسىراپشىلىعى, ءسوز جوق, تاڭداي قاقتىرادى. دەگەنمەن, كەيدە ەلىمىزدەگى قوقىس جاشىكتەرىندە ءىلۋلى تۇرعان ناندى كورگەندە, وبال ويىڭىزعا ورالادى. «اس اتاسى» دەپ قادىرلەپ, قوقىمىن دا تاستامايتىن ۇرپاقتىڭ وكىلى ەكەنىمىز ەسكە تۇسەدى. جەردە جاتقان نان قيقىمىن قاستەرلەپ كوتەرەتىن, اقتى توكپەيتىن الدىڭعى بۋىن وكىلدەرىن كورگەندىكتەن بە, ىسىراپشىلدىققا كۋا بولا قالساڭىز ەرىكسىز جابىرقايسىز.
وسى ورايدا مىنا اقپاراتقا نازار سالىپ كورەيىك. 2012 جىلى 6 اي ىشىندە مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ كوميتەتى قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا جارامدىلىق مەرزىمى اياقتالعان تاعامدىق ءونىمدەردىڭ 177 تونناسىن ساتىلىمنان العان. سانيتارلىق نورمالار بۇزىلۋىنا بايلانىستى 31 مىڭ ايىپپۇل سالىنعان.
ارينە, ۇنەمى ۇنەمدەۋ جاعدايىندا ءجۇرۋدىڭ دە جۇيكەگە سالماق ءتۇسىرۋى مۇمكىن. قالاعان دۇنيەسىن الا الماۋ نەمەسە تويا تاماق ىشپەۋ جاقسى نارسە ەمەس. ال ۇقىپتىلىق ۇعىمى مۇلدە باسقا. ول جەتىپ تۇر ەكەن دەپ جۇرتقا شاشۋ ەمەس. قازىرگى قوعام تۇتىنۋشىلىق جارناماعا تاۋەلدى بولىپ العان, ۇنەمى تۇتىنۋشىعا سەنىڭ باقىتتى بولۋىڭ ءۇشىن ەڭ كەرەمەت نارسەنى ساتىپ الۋىڭ كەرەك دەپ مىندەتتەپ, وندىرۋشىلەر ءوز تاۋارلارىن تىقپالاي بەرەدى. ىسىراپشىلدىق تەك ەۋروپالىقتارعا ءتان دەسەڭىز, قاتەلەسەسىز. بۇل بارلىق ەلدە بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان ىندەت. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە دە رامازان ايىندا 500 توننا تاعام ىسىراپ بولادى ەكەن. يسلام ءدىنى ىسىراپشىلدىقتىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتىپ, وعان جول بەرمەۋگە ۋاعىزدايدى. سوندىقتان بۇل ەلدە ءراسۋانىڭ الدىن الۋ تۇرعىسىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
ەلباسىمىز 2012 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا جاريالاعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا بىرقاتار جاھاندىق ماسەلەلەردى ناقتىلاپ وتكەن بولاتىن. ولار الەمدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ تەڭگەرىمسىزدىگى, دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە تاعى باسقالار. جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەر تەك باتىس ەلدەرىنە عانا ەمەس, بىزگە دە تىكەلەي قاتىستى. ەسكى نارسەنى جاڭالار الدىندا الدىڭعىسىنىڭ سىزگە قانشا ۋاقىت قىزمەت ەتكەنىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋ قاجەت. ءبىر نارسە ايقىن, عالامدىق قاۋىپ-قاتەردىڭ بەلەڭ الۋىندا ادامي فاكتور, ياعني ءبىزدىڭ كوپ نارسەگە كوز جۇما قاراپ, جاۋاپسىزدىق تانىتۋىمىز ۇلكەن ورىن الادى.
كومىرقىشقىل گازىنان 20 ەسە كۇشتى...
تاعامدىق قالدىقتار ءححى عاسىرداعى ەڭ قاۋىپتى دەگەن قالدىقتار قاتارىنا جاتادى. ءويتكەنى, ولار وتە تەز بۇزىلادى. كومىرقىشقىل گازىنان دا 20 ەسە كۇشتى پارنيكتىك گاز, مەتان ءبولىنىپ شىعادى. جەر شارىنداعى كليمات وزگەرىسىمەن كۇرەسەتىن قورشاعان ورتانى قورعاۋ اگەنتتىكتەرىنىڭ باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى وسى مەتاننىڭ اۋاعا تارالۋىن قىسقارتۋ بولىپ تابىلادى. تاعامدىق قالدىقتار بارعان سايىن كەڭىرەك, ۇلكەن ورىنداردى قاجەت ەتۋدە. شىرىگەن قالدىقتار ۇساق جاندىكتەر مەن اۋرۋ تاراتاتىن ورگانيزمدەردىڭ تاپتىرماس ورنى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. قالدىقتاردىڭ تابيعات رەسۋرستارىنا تيگىزەتىن اسەرى تىپتەن «ەرەكشە». ولاردىڭ كليمات وزگەرىسى ءۇشىن, سۋ جانە جەر رەسۋرستارى مەن بيوالۋاندىققا كەلتىرەر زيانى وتە ۇلكەن. نازار سالىڭىز. لاقتىرىلاتىن تاعام قالدىقتارىنا جۇمسالاتىن سۋ كولەمى ۆولگانىڭ ءبىر جىل ىشىندە اعاتىن سۋ كولەمىنە تەڭ جانە اتموسفەراعا تارايتىن 3,3 گيگاتوننا پارنيكتىك گاز شىعىندىسىنىڭ كوزى بولىپ تابىلادى ەكەن. بۇدان وزگە اقش-تا قالدىقتارعا جۇمسالاتىن تىكەلەي ەكونوميكالىق شىعىندار 750 ملرد. دوللارعا جەتەدى. وتكەن جىلى بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى جوزە گراتسيانۋ دا سيلۆا «ءبىزدىڭ الەمدە 870 ملن.ادام كۇن سايىن اش وتىرعاندا ازىق-ت ۇلىكتىڭ ۇشتەن ءبىرىن ءوندىرۋ بارىسىندا جوعالتۋعا نەمەسە ءراسۋا ەتۋگە قاقىمىز جوق», دەپ اتاپ كورسەتكەن. ۇيىم تاعامدىق قالدىق كورسەتكىشى جوعارى «ىستىق نۇكتەلەردى دە» ناقتىلاپ قويدى.
بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى جاريالاعان باياندامادا تاعامدىق قالدىقتاردىڭ بىرنەشە ۇلكەن ەپيتسەنترلەرى كورسەتىلگەن. مىسالى, ازيادا بيدايدىڭ ءراسۋا بولۋى ماڭىزدى ماسەلە بولىپ وتىر. ول كومىرتەگى گازىنىڭ اۋاعا تارالۋىنا جانە سۋ, جەر رەسۋرستارىن ماقساتسىز قولدانۋعا اكەپ سوقتىرۋدا. اسىرەسە, كۇرىشتى ءوسىرۋ بارىسىندا مەتان كوبىرەك بولىنەدى ەكەن. كومىرتەگىن شىعارۋدا جوعارى كورسەتكىشتى ەت ونىمدەرى سەكتورى دا اۋانى ءبىراز لاستايدى دەسەك, الەمدەگى ەت ونىمدەرى قالدىقتارىنىڭ 80 پايىزى لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ازيا, لاتىن امەريكاسى جانە ەۋروپا ەلدەرىندەگى جەمىس-جيدەك قالدىقتارى سۋ رەسۋرستارىن لاستاۋدا. ال كوكونىس قالدىعى وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنە ءتان.
ءتۇيىن
قازاقتا جوعارىدا كەلتىرىلگەن جايتتەرگە قاتىستى ءبىر ءسوز بار. ول – وبال. ستۋدەنت كەزىمىزدە مارقۇم كورنەكتى عالىم, وقىمىستى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتەن ساباق الدىق. ساناڭا بىردەن سىيا قويمايتىن اقپاراتتاردى توقتاماستان ايتىپ جاتقاندا اعايدىڭ بىلىمدىلىگىنە اۋزىمىزدى اشىپ وتىراتىنبىز. ءبىردى ءبىلىپ, ءبىرىن بىلمەيسىڭ. ءبىزدى دە سويلەتە وتىرىپ, ءوزى دە كەڭ كوسىلە اڭگىمە ايتاتىن اعاي بىردە كەيبىر قازاق سوزدەرىن باسقا تىلگە اۋدارۋعا كەلمەيتىنىنە توقتالدى. ماعىناسى وتە كەڭ سوزدەردى ءبىر سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس دەي كەلە, «وبال» سوزىنە توقتالىپ ءوتتى. قازاقتىڭ ءسوزىنىڭ كەرەمەتتىگى سونداي, «وبالدى» ورىسشاعا اۋدارۋ مۇمكىن ەمەس, اۋدارىپ كورىڭدەرشى, دەدى اعاي. جاستىق جالىنى بويدى بيلەپ تۇرعان 15 بالا جات تا كەپ اۋداردىق. بىراق بىردە-ءبىرىمىز وسىناۋ ەرەكشە ءسوزدى ورىس تىلىنە اۋدارا المادىق...
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
