تۇلكىباستى تۇلەتكەن تۇلعا

9 ناۋرىز – جەكسەنبى كۇنى رەس­پۋب­ليكالىق «ستۆ» تەلەارناسىنان الەكساندر تەرەششەنكو تۋرالى دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. بەلگىلى رەجيسسەر سەرگەي ءازىموۆتىڭ وسى تۋىندىسىندا ەل اعاسى بول­عان الەك­ساندردىڭ ءومىرى تاماشا بەي­نەلەنىپتى. ءتىپتى, ول باس­قارعان «پو­بەدا» كولحوزىنىڭ جەتىس­تىك­تە­رى تۋرالى تۇسىرىلگەن بۇرىن­عى لەن­تالاردىڭ دەرەكتى فيلمدە كورىنىس تابۋى مەنى ەرەكشە تول­قى­تىپ, سول كۇندەردى كوز الدىما اكەلدى. جالپى, ەل ىشىندە الەكساندر تەرەششەنكو تۋرالى وتە كوپ اڭىز-اڭگىمە ايتىلادى. بالكىم, جۇرت كەي جەرلەرىندە اسىرا ايتىپ جۇرگەن دە بولار, بىراق, بۇل اڭگىمەلەردىڭ ءبارىنىڭ ءتۇبى شىندىققا نەگىز­دەل­گەن. الەكساندردىڭ ەكى بىردەي اعاسى سوعىستان ورالماي قالدى. ءبىر وتباسىنىڭ جالعىزى, باس كوتە­رەرى بولعاندىقتان ول كوپ قيىن­شىلىق كورىپ ءوستى. اتادان جال­عىز قالدىم دەپ جاسىعان جوق, قو­لىنا قارۋ الىپ سوعىسقا اتتان­دى. 1949 جىلى اسكەردەن ورالعان­نان كەيىن ەڭبەك مايدانىنا كۇمپ بەردى. الدىمەن ەڭبەكپەن قامتۋ بولىمىندە ينسپەكتور بولىپ جۇمىس ىستەدى. ودان قالاعا وقۋعا كەتتى. ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن جاس كۋيبىشەۆ اتىنداعى كولحوزدا پارتكوم حاتشىسى بولىپ ەڭبەك ەتتى. سودان كەيىن ءومىرى­نىڭ سوڭىنا دەيىن «پوبەدا» كولحو­زىنىڭ باستىعى بولدى. ءوزىم كورشى «قىزىل جۇلدىز» كولحو­زىندا پارتكوم حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. ەكەۋمىز ەكى شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتسەك تە, وتە جاقىن دوس بولدىق. الەكساندر باسشى قىزمەتتىڭ, باسشىلىق قىزمەت الەكساندردىڭ باعىن اشتى دەسە دە بولعانداي. ونىڭ ەلگە جاساپ كەتكەن جاقسىلىعى وتە كوپ. ەڭ باستى قاسيەتى – ول ادام تاني بىلەتىن, ادامعا رۋح, كۇش, دەم بەرە بىلەتىن. قولىنان ءىس كەلەتىن جاندى كوتەرمەلەپ, سونىڭ جولىندا جۇگىرىپ, قىزمەتىن وسىرتەتىن. ءبىر جامان ءسوزى جوق, جۇمىسشىلارعا دورەكىلىك تانىتۋ دەگەن ول كىسىدە مۇلدەم بولعان ەمەس. سوزگە وتە شەشەن جانە ءدال تاۋىپ ايتاتىن. تالاي ادامدى وسى سالماقتى سوزىمەن تاربيەلەدى, وسى قورعاسىننان اۋىر سوزىمەن ءتۇزۋ جولعا سالدى. جۇمىستا وتە قاتال ەدى. بىراق وتە ءادىل بولدى. ءالى ەسىمدە, ءبىر جىلى ءۇش شارۋاشىلىق ءبىر وردەنگە تالاسىپ قالدى. تالاسقاندا وبلىس باسشىلارى ءبىر وردەندى ماقتاارال, تۇلكىباس, سايرام اۋداندارىنداعى ىرگەلى, ەڭبەگى جاراسقان ءۇش شارۋاشىلىقتىڭ قايسىسىنا بەرەرىن بىلمەي داعداردى. ءۇش كولحوزدىڭ دا جەتىستىكتەرى مەن كورسەتكىشتەرى بىردەي. اقىر اياعىندا وبلىس باسشىلارى ءۇش كولحوز باستىقتارىنىڭ ىسكەرلىك قاسيەتى مەن جۇمىس تارتىبىنە قارايىق دەگەن شەشىمگە كەلىپتى. سوندا «پوبەدا» كولحوزىنىڭ باستىعى الەكساندر ءا دەگەننەن-اق دارالانىپ شىعىپ, سول جولى جۇلدەنى ج ۇلىپ الدى. شىنىندا الەكساندر ءيۆانوۆيچتىڭ باسشى­لىق قاسيەتى, ەلدى باسقارۋ قابىلەتى وتە ەرەكشە ەدى. ەل ونىڭ وتە قارا­پايىمدىعى, دۇنيەنىڭ سوڭى­نا تۇسپەگەن ادالدىعى ءۇشىن قۇرمەت­تەپ ءوتتى. كەزىندە كولحوز ول كىسىگە ءۇي سالىپ بەردى. بىراق باستىق ونى الماي, «ءوزىمنىڭ اتا-بابامنان كەلە جاتقان ءۇيىم بار, سول جەتە­دى» دەپ, باسپانا كىلتىن ءۇيسىز جۇرگەن باسقاعا بەرىپ جىبەردى. الەك­س­اندردىڭ وسى قاسيەتى سەرگەي ءازىموۆتىڭ دەرەكتى فيلمىندە وتە جاقسى ايتىلعان. سول اتا-باباسىنىڭ ۇيىندە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۇردى. 2 قىز, 1 ۇل ءوسىرىپ تاربيەلەدى. ۇل-قىزدارىنىڭ ءبارى ءوز ورىندارىن تابا ءبىلدى. ءبىر وكىنىشتىسى, وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن كەمپىرى قايتىس بولدى. بۇل قازا ازاماتتىڭ قابىرعاسىن قاتتى قايىستىرىپ كەتكەنى انىق. «اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەن قازاقتىڭ ماقالىن وسى ورىستىڭ بالاسى دالەلدەپ ءوتتى. الەكساندردىڭ ەڭ ۇلكەن ەڭ­بەگى دەپ تۇلكىباس اۋدانىن كوگال­داندىرعانىن ايتۋعا بولادى. ونىڭ كەزىندە بۇل اۋداندا قانشا­ما گەكتار الما باقتارى, باۋ-باق­شا ەگىلدى. مال باسى كوبەي­تىلدى. قانداي عيمارات سالسا دا ونىڭ الدىنا ەڭ الدىمەن اعاش وتىرعىزاتىن. «اكە كورگەن وق جونار...» دەگەن, الەكساندردىڭ ۇلى وبلىستى, ەل ۇكىمەتىن باسقارعان سەرگەي كەيىننەن ت. رىسقۇلوۆ اۋى­لىنا كىرەبەرىستە ۇلكەن ساياباق سالىپ بەردى. بۇگىندە بۇل ماڭ اۋدان ورتالىعىنىڭ ەڭ كورىكتى, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الاڭسىز دەمالاتىن ايماعىنا اينالدى. بۇل يگىلىكتى ىسكە الەكساندر دا ەكى بىلەگىن ءتۇرىپ تاستاپ اتسالىسقان بو­لاتىن. ەندى الەكساندردىڭ كو­زىن­دەي بولىپ تۇرعان بۇل باق ازا­ماتتىڭ ءوز اتىمەن اتالسا قۇبا-قۇپ بو­لار ەدى. كوپشىلىكتىڭ تىلەگى وسى. نياز اقىلتاەۆ, تۇلكىباس اۋدانى, جاسكەشۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ءبيى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.