رەسەيلىكتەر ءۇشىن «قازاقستاندا تۋعان», قازاقتار ءۇشىن «ماسكەۋدە تۇراتىن» ەكى ەلدىڭ سۋرەت ونەرىنە ورتاق شەبەردىڭ شىعارماشىلىعىنا دا ونىڭ بۇل ەرەكشەلىگى تاڭباسىن سالماي قويماعان. ەكى ەل, ەكى ءۇيدىڭ اراسىنداعى كەڭىستىكتە ءومىر سۇرەتىن قىلقالام شەبەرىنىڭ ۇلتتىق دراماداعى داڭقتى تۇلعالاردىڭ بالاسى بولا تۇرىپ ونەردەن قاشىق تاربيەلەنۋى مۇمكىن ەمەستىگى بالالىق شاعىندا-اق بەلگىلى بولعان ەدى. تەاتردىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعىپ, بار ءومىرى ساحنادا وتكەن اتا-اناسىنا ەرىپ, بالالىق شاعىن شىمىلدىقتىڭ سىرتىندا وتكىزگەن شىڭعىس ءتىپتى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ رەپەتيتسيالارىنا قاتىسىپ, كورەرمەن الدىندا ونەر دە كورسەتىپتى. اكە-شەشەسى يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكي, ولەگ يانكوۆسكي, اننا مانياني, اننا جيراردو جانە باسقا دا اتى اڭىزعا اينالعان ارتىستەردىڭ اكتەرلىك ويىنىن ۇلگى ەتىپ, كىشكەنتاي ۇلدارىنىڭ بويىنا ناعىز ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى سىڭىرۋگە تىرىسىپ باعادى. الايدا اتا-اناسى قۇلاعىنا قانشا قۇيسا دا, ولاردىڭ ۇزىن-سونار مونولوگ جاتتاپ, بىردە جىلاپ, بىردە ك ۇلىپ, كۇنى-ءتۇنى ساحناعا دايىندالاتىن جۇمىسىن ازاپقا بالاعان شىڭعىس اكتەرلىك ونەردەن سانالى تۇردە باس تارتىپ, ءوز تاڭداۋىن جاسايدى.
بۋىرقانعان بوياۋلار الەمىنە بوي ۇرادى. الايدا انانىڭ ءسۇتى, اكەنىڭ قانىمەن بەرىلگەن, جورگەگىندە جاتقاننان بەيسانالى تۇردە زەردەسىنە توقىلىپ, ادامي بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن ونەردەن ءبىرجولا الىستاپ كەتە المادى. شىڭعىستىڭ بۇكىل تۋىندىسىنان شىعىستىڭ لەبى ەسىپ, تەاتردىڭ جانعا جايلى جۇپار ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. الماتى جۇرتىن ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ گالەرەياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «كوشپەندىلەر فيلوسوفياسى» اتتى اۆتورلىق كورمەسىنە شاقىرعان شىڭعىس نوعايباەۆتىڭ تۋىندىلارىنداعى پەرسوناجدار تىزبەك قۇراپ تاپ وسى قازىر تەاتر ساحناسىنان تۇسە قالعانداي اسەرگە بولەيدى. تەاتر – شىڭعىستىڭ قانىندا ەكەن. اكتەرلەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول تەاتر ءومىرىنىڭ احۋال-اۋراسىن ءوز كەسكىندەمەلەرىنە كوشىرىپ اپارعان. اكەسى ىدىرىس پەن اناسى فاريدانىڭ ميلليونداردى باس يدىرگەن ۇلى ونەرى ۇيىقتاپ كەتپەي, ونىڭ ون ەكى مۇشەسى مەن الپىس ەكى تامىرىندا اتوي سالىپ ويناپ جاتىر ەكەن. دەگەنمەن مىناۋ «كوشپەندىلەر فيلوسوفياسى» دەپ اتاعان اۋقىمدى كورمەسى ادامنىڭ ءوز تەگىنەن اجىرامايتىنىن تۇسپالداپ تۇرسا دا, ەكى ەلدىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرەتىن سۋرەتشىنىڭ كوزقاراسىنداعى پوليمادەنيەت سارىنىن, ياعني كۇللى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى جىرلاۋدى مۇرات ەتكەن قولتاڭبانى, ازاماتتىق پافوستى اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس.
كورمەگە اۆتوردىڭ 40 شاقتى كارتيناسى قويىلعان. نەگىزىنەن, ليتوگرافيالىق تۋىندىلار. ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ سيۋجەتىندە ءبىر سۋرەتتەن ەكىنشى سۋرەتكە كوشىپ جۇرەتىن وبرازدار وتە كوپ. كەسكىندەمەدە ءومىر سۇرەتىن ادامدار تابيعاتپەن جانە جانۋارلارمەن ۇيلەسىم تاپقان. سۋرەتشىنىڭ كارتينالارىنداعى ادامداردى ومىرىمىزدە كۇندە كەزدەستىرەمىز, بىراق وتە سيرەك كەزدەستىرەمىز, ءتىپتى مۇلدە كەزدەستىرمەۋىمىز دە مۇمكىن. وسى قايشىلىقتى ءتۇسىنۋ مۇمكىن بە؟ بۇل كەيىپكەرلەر شەبەر قيالىنىڭ ءشولدى الەمىندە جاراتىلعانداي. شىڭعىس الەمى قوعامنان جىراق ء«وز ورتاسىن» جاساپ, ءوزىن ءبىر ەلگە نەمەسە ءبىر قالاعا تاۋەلدى ەتۋگە باعىتتايتىن «تۇسىنىكتى» قالىپتان بويىن اۋلاق سالادى. اۆتوردىڭ گرافيكالىق جۇمىستارى نوباي تۇرىندە جازىلعان. قىلقالام شەبەرى ءار تۋىندىسىندا سيۋجەتتىڭ قۇپيا ماعىنالارىن ءتۇرىپ بەرەتىن تۋىندى جاسايدى.
ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, كورمەنىڭ كۋراتورى ايگەرىم ايداربەك شىڭعىس نوعايباەۆ تۋىندىلارىنىڭ ەرەكشەلىگىن جان-جاقتى بەزبەندەي تۇرىپ, «ونىڭ شىعارمالارى جۇمباق پەن جىراقتىققا تولى. نوعايباەۆقا كوشپەلىلەر ءدال وسىلاي كورىنەدى. سيۋجەتتەر بايانداۋ سيپاتىندا بولعانىمەن, اۆتوردىڭ ءازىل-وسپاعىن باسا كورسەتەتىن يرونياعا تولى» ەكەنىن ايتادى. تورتكۇل دۇنيەگە, توڭىرەگىنە ازداعان اجۋامەن, جەڭىل مىسقىلمەن قاراعاندىقتان ونىڭ تۋىندىلارى ارت-حاۋس ستيلىندەگى انيماتسيالىق فيلمدەردىڭ سيۋجەتىنە, ياكي كاريكاتۋرالىق جۋرنالدارداعى سايقىمازاق بەينەلەرگە كوبىرەك ۇقسايدى. «ماحاببات گيمنى» كارتيناسىندا دا جىلىلىقتىڭ لەبى بار. سەزىمگە مىقتاپ ماتالعان ەكەۋ ماحابباتتىڭ تۇتقىنىنا اينال-
عان, مويىندارىنا تۇسكەن تۇزاق ولاردى بۇگىن-ەرتەڭ بوساتپايدى. ازىلمەن باستالىپ, شىنايى سەزىمگە ۇلاسىپ كەتكەن قارىم-قاتىناسىن ەكى عاشىق وزدەرى دە تۇسىنە الماي دال بولعان ءسات نىساناعا ءدوپ تيگەن.
شىڭعىستىڭ «حلوپۋشكا. كينوسەموچنايا گرۋپپا» دەگەن كارتيناسىنىڭ الدىندا كوبىرەك بوگەلدىك. اق-قارا ءتۇستى مىناۋ كارتينا ونىڭ 1994 جىلى قازاقستاندىق كينورەجيسسەر ءامىر قاراقۇلوۆتىڭ «گولۋبينىي زۆونار» – «كوگەرشىندەر قوڭىراۋشىسى»» فيلمىندەگى تيمۋر دەگەن باستى كەيىپكەردى ويناپ, يتاليانىڭ تاورمين قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدىڭ گران-ءپريىن جەڭىپ العان كەزىن ەسكە سالدى. كينو الاڭىنان كورگەن وزىنە تانىس جاعدايدى شىڭعىس ءدال بەينەلەيدى. كينو ءتۇسىرۋدىڭ بۇكىل ماشاقاتى سەزىلەتىن سۋرەتتەن ءتۇسىرىلىم الاڭىنداعى قاربالاس, ادام ءتۇسىنىپ بولمايتىن الەم-تاپىرىق سابىلىس پەن جىلدامدىقتى سەزىنەسىڭ. مۇنداعى قاراقۇرىم ادامداردىڭ كوپتىگى ءوز الدىنا, كينو ءتۇسىرۋ كەزىندەگى پروتسەسس, كوڭىل كۇي اينا-قاتەسىز سۋرەتتەلەدى. شىڭعىستىڭ وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىگى, ءار تۋىندىسىنا تاقىرىپ قويعاندا, سول اتاۋدىڭ ءمانىن اشۋ ءۇشىن بەلگىلى اقىننىڭ ولەڭ جولدارىنان, بەلگىلى شىعارمالاردان الىنعان ءبىر ۇزىك كوركەم وي-رەپليكانى, ءوز تۇجىرىمدارىن ۇتىمدى پايدالانادى. سوندا ونىڭ كارتينالارىنىڭ اتاۋى شولاق ءبىر سوزبەن تۇيىندەلمەي, ساركازمعا تولى سيۋجەتتى ۇزاق-سونار ويمەن شيراتىپ, تۇزدىقتاي تۇسەدى.
ۇلكەن تەاتردا تاجىريبەدەن ءوتىپ, لوندونداعى كوۆەنت-گاردەن تەاترى ءۇشىن ساحنا بەزەندىرگەن ستسەنوگراف, ليتوگرافيا تەحنيكاسىمەن جۇمىس ىستەيتىن سۋرەتشى-گرافيك شىڭعىس ىدىرىس ۇلى – «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ, يۋنەسكو حالىقارالىق سۋرەتشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى, ماسكەۋ كوركەمدەۋ-ونەركاسىپ ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى, رەسەي استاناسىنداعى تانىمال «ۆيزيت» گالەرەياسىنىڭ تۇراقتى اۆتورى. بار ءومىرى الۋان ءتۇرلى بوياۋلار اراسىندا ءوتىپ كەلە جاتقان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بىرەگەي شەبەرى وسى ۋاقىتقا دەيىن 9 رەت جەكە كورمە وتكىزىپ, الماتى مەن ماسكەۋدە عانا ەمەس, پاريج بەن لوندوندا, پراگا مەن سپارتانبەرگ, گونكونگ پەن ۆاشينگتوندا 60-تان استام كورمەگە قاتىسقان. بەلگىلى رەجيسسەر يۋ.ليۋبيموۆتىڭ «تارتيۋف» سپەكتاكلىنىڭ بەزەندىرىلۋىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەن دە, م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ «ۇكىلى ىبىراي», بولات اتاباەۆ ساحنالاعان «شاعالا» سپەكتاكلدەرىنىڭ ساحناسىن بەزەندىرگەن دە شىڭعىس ىدىرىس ۇلى.
«ونەر» باسپاسىنان شىققان «فاريدا» دەگەن كىتاپتاعى مىنا جولداردى وقىعاندا, ەرىكسىز كوڭىل تولقىپ, بويىڭدى تەبىرەنىس بيلەيدى. «شىڭعىس – تەاتردىڭ بالاسى. بۇرىنعى اڭگىمەلەرىمدە دە ايتتىم – 1965 جىلى, تەاتر قازان قالاسىنا گاسترولگە كەتكەندە دۇنيەگە كەلدى. ىدىرىس قازاندا توي جاساپ, سەركە اعاي باستاعان ۇلكەندەر ەسىمىن شىڭعىس دەپ قويعان. وسكەن-كورگەن ورتاسى تەاتر, ونەر», دەپ جازعان ەكەن اناسى فاريدا ءشارىپوۆا.
ەسىمىن سەركە قوجامقۇلوۆ قويعان قوس تارلاننىڭ تۇياعى سۋرەت ونەرىنىڭ ناعىز سەركەسىنە اينالدى. ش.نوعايباەۆ ۇزاق جىلدار بويى شىڭدالعان شىعارماشىلىق بەلەستەرىندە بەينەلەگەن تۋىندىلارىن «جۇمباق», «وتان», «مەتروداعى كەزدەسۋ», «نوباي» دەپ اتالاتىن ءتورت تومدىق البوم-جيناققا توپتاستىرىپ, جارىققا شىعاردى. بۇل البوم «مەن ومىرگە نە ءۇشىن كەلدىم؟» دەپ باستالاتىن ءوزىن تولعاندىرعان سانسىز سۇراققا بەرىلگەن ناقتى ءبىر جاۋاپ ىسپەتتى. اق قاعازدىڭ بەتىندە قارىنداش قۋاتىمەن سالىنعان سۋرەتتەر ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ساحنا قويىلىمدارىنا, ال سۋرەتشىنىڭ ءوزى كەيىپكەردى قالاۋىنشا قوزعالىسقا كەلتىرەتىن رەجيسسەرگە ۇقسايدى. وزگە قاناتتاستارى سەكىلدى كەنەپ, مايلى بوياۋعا اۋەستىگى جوق سۋرەتشىنىڭ مەيلىنشە قاراپايىمدىلىق قاعيداسىن ۇستانۋىندا ءبىر عانا سىر بار – ءومىر وتە قاراپايىم, ونى كۇردەلەندىرىپ جۇرگەن ادامداردىڭ وزدەرى. مولبەرت الدىندا مايلى بوياۋمەن ەمەس, قارا قارىنداشپەن ورىندالعان سۋرەتتەر وسىلاي سويلەيدى. ال ۇشكىر قارىنداشتىڭ ۇشىمەن سالىنعان ءتۇرلى-ءتۇستى ليتوگرافياداعى وتكىر ويدىڭ ادىلدىگىن, ادالدىعىن سەزبەۋ, سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس.
الماتى
