كارىلىكتىڭ كەسەلدەرىمەن قالاي كۇرەسەمىز؟

عالىمدار نەمەسە سالا ماماندارى بولماسا, وزگە ادامدار كۇن­­دەلىكتى تىرشىلىكتىڭ قامىمەن ءجۇرىپ كوگنيتيۆتى فۋنكتسيالار دەگەن ۇعىم­دى ەسكەرە بەرمەۋى مۇمكىن. ول دەگەنىمىز, ءبىزدىڭ كادىمگى ءومىر ءسۇرۋ ۇدەرىسىمىز. كوگنيتيۆتى قىزمەتتىڭ بەس ءتۇرى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى گنوزيس – كورۋ, ەستۋ ارقىلى مالىمەتتەردى سىرتتان قابىلداۋ. ەكىنشىسى, پراكسيس – دەنە قيمىلى, ياعني وتىرۋ, تۇرۋ, ءجۇرۋ, جۇگىرۋ, اياقتىڭ, ت.ب. ءۇشىن­شىسى – سويلەۋ. ءتورتىنشىسى – ەستە ساقتاۋ قابىلەتى. بەسىنشىسى – اقىل-وي قابىلەتى. وسى ايتىلعان كوگنيتيۆتىك فۋنك­تسيالار قان قىسىمىنىڭ ورلە­ۋىنىڭ, قان تامىرلارىنىڭ سكلەروزعا ۇشىراۋىنىڭ, ميدىڭ نەشە ءتۇرلى اۋرۋلارىنىڭ, ورتالىق جۇيكە جۇيەسى مەن ج ۇلىن كەسەلدەرىنىڭ سال­دارىنان ۋاقىت وتە كەلە ءۇل­كەن وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. بۇل ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن ءتو­مەندەتەدى. ءبىزدىڭ بۇل جەردە كو­تەرىپ وتىرعان ماسەلەمىز – كو­گنيتيۆتى فۋنكتسيالارى بۇزىلعان كارى ادامداردىڭ جايى. بۇگىندە استانا قالاسىنىڭ «قارتتار مەن مۇگەدەكتەرگە ارنالعان ۇيىندە» 80-نەن اسقان جانە 100-گە تاياعان 65 ادام بار. بۇلاردا جوعارىدا ايتىلعان كەسەلدەر جوق. بىراق كارىلىككە بايلانىس­تى وسى قىزمەتتەرى بۇزىلعان. ول قىزمەتتىڭ بۇزىلۋى ەستە ساقتاۋدىڭ ناشارلاۋىنان, اقىل-ويدىڭ تومەندەگەنىنەن, مالىمەت قابىلداۋ مۇمكىنشىلىگىنىڭ ازاي­عانىنان, اقىل-ويى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى, مالىمەت قابىلداۋ قا­سيەتى تۇگەل تومەندەپ, سويلەۋ ءمۇم­كىنشىلىگى ازايۋىنان, ەڭ سوڭىندا, ەشبىر سىرتتان كەلگەن كەسەلسىز-اق, قيمىلدىڭ ناشارلاي تۇسۋىنەن كورىنەدى. قيمىلدىڭ بارلىق ءتۇرى بىردەن كەمىپ كەتپەگەنىمەن, جەكە-جەكە تۇرلەرى بۇزىلۋى مۇمكىن. مۇگەدەكتەر مەن قارتتار ۇيىندەگى مەنىڭ باقىلاۋىمداعى كىسىلەردىڭ تۇگەلگە جۋىعىنىڭ كوگنيتيۆتىك فۋنكتسيالارى ناشارلاعان دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, 1933 جىلى تۋعان ز.س. جوعارى ءبىلىمدى, كەزىندە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەگەن. اقىل-ەسى, سويلەۋ قابىلەتى جاقسى بولعانىمەن, ورتالىق جۇيكە جۇيەسىن باسقاراتىن قول قيمىلى بۇزىلعان. قولى قوزعالادى, بىراق كيىمىنىڭ جەڭىن كيۋگە قابىلەتسىز. تەك مەيىربيكەلەردىڭ ارقاسىندا عانا كيىنەدى. سول سياقتى كەيبىر كىسىلەردە قۋىقتى ورتالىق جۇيكە جۇيەسى باسقارمايتىن بولعاندىقتان, ءالسىن-ءالسىن جەڭىل دارەتى توقتامايدى. ءار كىسىدە كوگنيتيۆتىك قىزمەتتىڭ ءبىر ءتۇرى نەمەسە بىرنەشە ءتۇرى بۇ­زىلۋى مۇمكىن. مىسالى, 1930 جىلى تۋعان ا.س.-نىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى بۇزىلسا, ۆ.ي.-ءدىڭ مالىمەت قابىلداۋى دۇرىس ەمەس. سونداي-اق, اقىل-ويدىڭ, ەستىڭ كەمۋىنە بايلانىستى 1928 جىلعى يا.س. ەسىمدى قارت الجىعان دەسە بولادى. ارينە, بۇل جاعداي ولاردىڭ ءومىرىنىڭ ساپاسىن تومەندەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسى جەردە مەن كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەمەن الىس شەتەلدەردىڭ جانە رەسەيدىڭ عالىم دارىگەرلەرى اينالىسۋدا. گەرونتولوگ ن.ياحنونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قىزمەتتىڭ بۇزىلۋىنىڭ جەڭىل, ورتاشا جانە اۋىر تۇرلەرى بولادى. وسى جاعدايلارعا سايكەس دارىلەر قولدانۋ كەرەك. مىسالى, رەسەي مەن فرانتسيادا قازىر «تانا­كان» پرەپاراتى كەڭ كولەمدە قولدانىلادى. كەلەشەكتە سولاردىڭ ناتيجەسىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى پرەپاراتتى ءبىز دە قولدانۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. وسى وتكەن ۋاقىتتاردا مەن ءوز تاجىريبەمدە جوعارىدا كورسەتىلگەن كىسىلەرگە «ەنتسەفابول», «فەزام», «امينالون», «كاۆينتون», ت.ب. ءدارى­لەردى قولدانىپ ءجۇردىم. قازىرگى كەزدە قىتايدىڭ بيولوگيالىق اكتيۆتى قوسپالارىن, ياعني مي جۇ­مىسىن جاقسارتاتىن كالتسي, مىرىش, شاي, كورديتسەپس قولدا­نۋدامىن. ارينە, مەن ناقتى عىلىمي جۇ­مىسپەن اينالىسىپ جۇرگەنىم جوق. تەك پسيحوتەراپەۆت دارىگەر رەتىندە كۇندەلىكتى تاجىريبەلىك جۇمىستار ءىس­­­تەيمىن. بۇل ماعان تومەندەگىدەي قو­رى­تىندىعا كەلۋىمە سەنىم بەرىپ وتىر. جوعارىداعى ايتىلعان دارىلەر مەن «تاناكاندى» جاستارى 60-65-تەن اسقاندارعا ءبىز ءار توقسان نە جارتى جىل سايىن اۋىستىرىپ بەرىپ تۇرساق, كوگ­نيتيۆتىك قىزمەتتىڭ بۇزىلۋىنا نە ىلگەرىلەۋىنە جول بەرمەيمىز. ول ءومىردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىن. ساپالى ءومىر ءسۇرۋ دەگەنىمىز –  ادامنىڭ ءوز-وزىنە قامقورلىق جاساۋى. ءابىل پىرزاداەۆ,  جوعارى سىنىپتى پسيحوتەراپەۆت. استانا.