سوڭعى كەزدە قايتا-قايتا تىڭداي بەرگىم كەلەتىن ءبىر ءان بار. سوزىنە سازى ساي ما, الدە سازى سوزىنە ساي ما؟ قالاي دەسەم دە, ءسوز بەن ساز, ساز بەن ءسوز ايدىنداعى جۇپتارى جاراسقان اققۋداي كەرەمەت ۇيلەسىپ تۇر. «الدە, – دەيدى كوكەيىمدەگى تاعى ءبىر ساۋال, – اقىننىڭ ولەڭ جولىنا تۇسكەن ءسوزى مەن اۋەنگە اينالدىرعان سازى ويمەن «اۋىرىپ», ارمانمەن «ەمدەلىپ» جۇرگەن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ پەندەلەردىڭ ىشكى سىرىمەن ۇندەسىپ جاتقاندىقتان شىعار». ويتكەنى, ءشايى شىمىلدىقتىڭ ار جاعىنداعى عالامات عاشىقتارعا عانا ورتاق قۇپيا سياقتى ايتىلا بەرمەيتىن اقيقات اقىن سەزىمى ارقىلى جانعا جايلى جىلى جاڭبىرعا اينالىپ, سەلدەتىپ قويا بەرگەندە, «شىنايى» ەكەن دەپ شىرىلداۋدىڭ مۇلدە قاجەتى جوق ەكەنىن بايقايسىڭ. بالكىم: «عاجاپ!» دەۋ عانا كەرەك شىعار.
ەي, وقتاۋلى اق بەرەن, سەن ۇشقان قۇسقا ەپتى ەدىڭ.
تورىڭا ءتۇستىم, وينادىڭ, سەن تويعانشا سايرادىم.
وتكەن سوڭ جۇرتتىڭ وتكەلىن: «سەندەي بۇلبۇل كوپ»,
– دەدىڭ.
«كولىمدى تاستاپ, تەڭىزگە ۇشا المايمىن, جوق»,
– دەدىڭ.
الدىمدى اللام بىلەدى-اي, وزىمە ايان وتكەنىم.
ءبىر شۋماققا ءبۇتىن ءبىر تاعدىر سىيىپ تۇر. «وقتاۋلى اق بەرەن», «ۇشقان قۇس», «تور», «ويناۋ», «سايراۋ», «جۇرت وتكەن وتكەل»... ەڭ اياعىندا «كولىمدى تاستاپ, تەڭىزگە ۇشا المايمىن, جوق» دەپ جالت بەرۋ. تاۋقىمەتىن اقىنجاندى ادامدار عانا سەزە الاتىن تاعدىرلى ءان وسىلاي ورنەكتەلسە كەرەك-ءتى. قايىرماسى:
بولمىسى بوتەن قۇس ەدىم, تەڭىم-اۋ سەن دە تەكتى ەدىڭ.
كىنالى سەزىم, سونان سوڭ, كەش گۇلدەگەن كوكتەمىم.
ۋىستاپ بەرىپ ۋىڭدى, ۇناتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
جاردا تۇرعان تاعدىردى قۇلاتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
جۇباتۋ ءۇشىن كەلدىم دەپ, جىلاتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
عاشىقتار جۇرەگىندەگى سەزىمگە بالەن-تۇگەن دەۋگە بولمايدى. تارتىپكە باعىنىپ, سىزىلىپ تۇرسا, عاشىق عاشىق بولا ما, قۇداي-اۋ؟!. ماحابباتتىڭ جىبەك جىبىنە ماتالعاندار ۇرسىپ تۇرىپ تاتۋلاسقىسى كەلەدى, كىنالاپ تۇرىپ كەشىرگىسى كەلەدى, قايعىرىپ تۇرىپ قۋانعىسى دا كەلەدى. جەك كورىپ تۇرىپ جاقسى دا كورىپ كەتەدى, جىلاپ تۇرىپ كۇلە دە سالادى. ءاننىڭ قايىرماسىنا اينالعان مىنا شۋماقتان مەن ءوز بەتىن ءوزى تىرناپ, ءوز شاشىن ءوزى ج ۇلىپ دولدانعان بەتباقتىڭ بەينەسىن كورمەگەنىمە قۋاندىم. كىنالى... سەزىم ەكەن. جاقسى. وعان كەش گۇلدەگەن ماحاببات-كوكتەم دە «ۇلەس» قوسىپتى. بولدى. ءارى قاراي «ۋىستاپ بەرگەن ۋعا» دا, «جاردا تۇرعان تاعدىردى» قۇلاتقانىنا دا بەيىل تانىس تا بەيتانىس بەينە تىڭدارماندى اقىل-پاراساتىنىڭ بيىگىنە وزىمەن بىرگە سامعاتىپ الا جونەلەدى.
مەن ءۇشىن ۋايىم شەكپەدىڭ,
سەزىمنەن مىقتى دەپ پە ەدىڭ؟
جاعاسىن تىستەپ, شىدادىم, ءتوزىمنىڭ كيىپ شەكپەنىن.
وزىڭمەن ءوتتى-اۋ كوپ كەرىم,
جارق ەتكەن كەزىم, ساتتەرىم.
ۋاقىت – ەمشى, جازىلار, ورنى نالا-وكپەنىڭ.
وتكەندى قالدىم پاراقتاپ,
بىتىرمەي كەتكەن مەكتەبىم.
جاداعاي, جۇتاڭ نەمەسە جالت-جۇلت, جارق-جۇرق ەتكەن سوزدەردەن تۇراتىن اندەر بار دا, قاراپايىم تىلىمەن جازىلعان عابەڭنىڭ حيكاياتتارىنداي ماحاببات مۇڭىن كوركەم كەستەلەگەن اندەر دە بار. «جىلاتقانىڭ نە ەتكەنىڭ؟» سول كوركەم ءسوزدىڭ ءوزى. ول اسەرلى انمەن اۋەلەگەندە اقمارال اتتى اقىننىڭ اشپاق ويى, شاشپاق سىرى, ون تورتىنەن تولعان ايداي, ءتىپتى, ايشىقتالا تۇسەدى. قايىرماسىن تاعى ءبىر رەت تىڭدايىقشى:
بولمىسى بوتەن قۇس ەدىم, تەڭىم-اۋ سەن دە تەكتى ەدىڭ.
كىنالى سەزىم, سونان سوڭ, كەش گۇلدەگەن كوكتەمىم.
ۋىستاپ بەرىپ ۋىڭدى, ۇناتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
جاردا تۇرعان تاعدىردى قۇلاتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
جۇباتۋ ءۇشىن كەلدىم دەپ, جىلاتقانىڭ نەتكەنىڭ؟..
...بىردە جول ءتۇسىپ انتاليادا, اق تەڭىزدىڭ جاعاسىندا ازدى-كوپتى دەمالۋ باقىتىنا يە بولدىم. ءبىز ايالداعان قوناقۇيدىڭ گۇل-قاۋىزىنا قاراعان اشىق كافەسىنەن ەرتەلى-كەش مۋزىكا ۇزىلمەيدى. شىرقالاتىن, كوبىنەسە, تۇرىك جانە ورىس اندەرى. تۇرىك اندەرىنىڭ ءسوزىن ءتۇسىنبەيمىن, ال ورىسشا اندەردىڭ ماتىندەرى جەڭىل. سولاردىڭ ارا-اراسىندا, سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, تۇرىك بارمەندەرى قازاق اندەرىن دە اۋەلەتەدى. اۋەلەتەدى دە: «اسپانعا قارايمىن, جۇلدىزدى سانايمىن, سول جۇلدىزدىڭ ءىشىندە, سەن جوقسىڭ ارايلىم...» دەپ ەكپىندى ىرعاقپەن باستالاتىن انگە ەلتىپ, قىزمەت ۇستىندە-اق بيلەپ تۇرادى. ال مەن بولمەمە كەلەمىن دە نوۋتبۋگىمدى ىسكە قوسىپ, «جىلاتقانىڭ نە ەتكەنىڭ» ءانىن تىڭدايمىن. ونىڭ ءانى مەن ءسوزىن اقمارال لەۋباەۆا دۇنيەگە اكەلىپ, روزا القوجا عاجاپ داۋسىمەن سان مىڭداعان سەزىمدەردى سەلدەتىپ ءجۇر.
ەلگە قايتاتىن كۇنى نوۋتبۋكتەگى ءاندى فلەشكاما كوشىرىپ الىپ, بارمەنگە باردىم دا: «قارداش, مىنا ءاندى كوشىرىپ الشى, وتە جاقسى دۇنيە», دەدىم. ول كوشىرىپ الدى. ءسويتىپ, قازاق عاشىقتارى مەن تالانتتارىنىڭ بەلگىسىندەي بولعان ءبىر ءاندى سوناۋ اق تەڭىزدىڭ التىن جاعالاۋىنداعى اعايىندارعا «ەكسپورتتاپ» كەتە باردىم.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
تاراز.
تورىڭا ءتۇستىم, وينادىڭ, سەن تويعانشا سايرادىم.
وتكەن سوڭ جۇرتتىڭ وتكەلىن: «سەندەي بۇلبۇل كوپ»,
– دەدىڭ.
«كولىمدى تاستاپ, تەڭىزگە ۇشا المايمىن, جوق»,
– دەدىڭ.
الدىمدى اللام بىلەدى-اي, وزىمە ايان وتكەنىم.
ءبىر شۋماققا ءبۇتىن ءبىر تاعدىر سىيىپ تۇر. «وقتاۋلى اق بەرەن», «ۇشقان قۇس», «تور», «ويناۋ», «سايراۋ», «جۇرت وتكەن وتكەل»... ەڭ اياعىندا «كولىمدى تاستاپ, تەڭىزگە ۇشا المايمىن, جوق» دەپ جالت بەرۋ. تاۋقىمەتىن اقىنجاندى ادامدار عانا سەزە الاتىن تاعدىرلى ءان وسىلاي ورنەكتەلسە كەرەك-ءتى. قايىرماسى:
بولمىسى بوتەن قۇس ەدىم, تەڭىم-اۋ سەن دە تەكتى ەدىڭ.
كىنالى سەزىم, سونان سوڭ, كەش گۇلدەگەن كوكتەمىم.
ۋىستاپ بەرىپ ۋىڭدى, ۇناتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
جاردا تۇرعان تاعدىردى قۇلاتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
جۇباتۋ ءۇشىن كەلدىم دەپ, جىلاتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
عاشىقتار جۇرەگىندەگى سەزىمگە بالەن-تۇگەن دەۋگە بولمايدى. تارتىپكە باعىنىپ, سىزىلىپ تۇرسا, عاشىق عاشىق بولا ما, قۇداي-اۋ؟!. ماحابباتتىڭ جىبەك جىبىنە ماتالعاندار ۇرسىپ تۇرىپ تاتۋلاسقىسى كەلەدى, كىنالاپ تۇرىپ كەشىرگىسى كەلەدى, قايعىرىپ تۇرىپ قۋانعىسى دا كەلەدى. جەك كورىپ تۇرىپ جاقسى دا كورىپ كەتەدى, جىلاپ تۇرىپ كۇلە دە سالادى. ءاننىڭ قايىرماسىنا اينالعان مىنا شۋماقتان مەن ءوز بەتىن ءوزى تىرناپ, ءوز شاشىن ءوزى ج ۇلىپ دولدانعان بەتباقتىڭ بەينەسىن كورمەگەنىمە قۋاندىم. كىنالى... سەزىم ەكەن. جاقسى. وعان كەش گۇلدەگەن ماحاببات-كوكتەم دە «ۇلەس» قوسىپتى. بولدى. ءارى قاراي «ۋىستاپ بەرگەن ۋعا» دا, «جاردا تۇرعان تاعدىردى» قۇلاتقانىنا دا بەيىل تانىس تا بەيتانىس بەينە تىڭدارماندى اقىل-پاراساتىنىڭ بيىگىنە وزىمەن بىرگە سامعاتىپ الا جونەلەدى.
مەن ءۇشىن ۋايىم شەكپەدىڭ,
سەزىمنەن مىقتى دەپ پە ەدىڭ؟
جاعاسىن تىستەپ, شىدادىم, ءتوزىمنىڭ كيىپ شەكپەنىن.
وزىڭمەن ءوتتى-اۋ كوپ كەرىم,
جارق ەتكەن كەزىم, ساتتەرىم.
ۋاقىت – ەمشى, جازىلار, ورنى نالا-وكپەنىڭ.
وتكەندى قالدىم پاراقتاپ,
بىتىرمەي كەتكەن مەكتەبىم.
جاداعاي, جۇتاڭ نەمەسە جالت-جۇلت, جارق-جۇرق ەتكەن سوزدەردەن تۇراتىن اندەر بار دا, قاراپايىم تىلىمەن جازىلعان عابەڭنىڭ حيكاياتتارىنداي ماحاببات مۇڭىن كوركەم كەستەلەگەن اندەر دە بار. «جىلاتقانىڭ نە ەتكەنىڭ؟» سول كوركەم ءسوزدىڭ ءوزى. ول اسەرلى انمەن اۋەلەگەندە اقمارال اتتى اقىننىڭ اشپاق ويى, شاشپاق سىرى, ون تورتىنەن تولعان ايداي, ءتىپتى, ايشىقتالا تۇسەدى. قايىرماسىن تاعى ءبىر رەت تىڭدايىقشى:
بولمىسى بوتەن قۇس ەدىم, تەڭىم-اۋ سەن دە تەكتى ەدىڭ.
كىنالى سەزىم, سونان سوڭ, كەش گۇلدەگەن كوكتەمىم.
ۋىستاپ بەرىپ ۋىڭدى, ۇناتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
جاردا تۇرعان تاعدىردى قۇلاتقانىڭ نەتكەنىڭ؟
جۇباتۋ ءۇشىن كەلدىم دەپ, جىلاتقانىڭ نەتكەنىڭ؟..
...بىردە جول ءتۇسىپ انتاليادا, اق تەڭىزدىڭ جاعاسىندا ازدى-كوپتى دەمالۋ باقىتىنا يە بولدىم. ءبىز ايالداعان قوناقۇيدىڭ گۇل-قاۋىزىنا قاراعان اشىق كافەسىنەن ەرتەلى-كەش مۋزىكا ۇزىلمەيدى. شىرقالاتىن, كوبىنەسە, تۇرىك جانە ورىس اندەرى. تۇرىك اندەرىنىڭ ءسوزىن ءتۇسىنبەيمىن, ال ورىسشا اندەردىڭ ماتىندەرى جەڭىل. سولاردىڭ ارا-اراسىندا, سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, تۇرىك بارمەندەرى قازاق اندەرىن دە اۋەلەتەدى. اۋەلەتەدى دە: «اسپانعا قارايمىن, جۇلدىزدى سانايمىن, سول جۇلدىزدىڭ ءىشىندە, سەن جوقسىڭ ارايلىم...» دەپ ەكپىندى ىرعاقپەن باستالاتىن انگە ەلتىپ, قىزمەت ۇستىندە-اق بيلەپ تۇرادى. ال مەن بولمەمە كەلەمىن دە نوۋتبۋگىمدى ىسكە قوسىپ, «جىلاتقانىڭ نە ەتكەنىڭ» ءانىن تىڭدايمىن. ونىڭ ءانى مەن ءسوزىن اقمارال لەۋباەۆا دۇنيەگە اكەلىپ, روزا القوجا عاجاپ داۋسىمەن سان مىڭداعان سەزىمدەردى سەلدەتىپ ءجۇر.
ەلگە قايتاتىن كۇنى نوۋتبۋكتەگى ءاندى فلەشكاما كوشىرىپ الىپ, بارمەنگە باردىم دا: «قارداش, مىنا ءاندى كوشىرىپ الشى, وتە جاقسى دۇنيە», دەدىم. ول كوشىرىپ الدى. ءسويتىپ, قازاق عاشىقتارى مەن تالانتتارىنىڭ بەلگىسىندەي بولعان ءبىر ءاندى سوناۋ اق تەڭىزدىڭ التىن جاعالاۋىنداعى اعايىندارعا «ەكسپورتتاپ» كەتە باردىم.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
تاراز.
