بولاشاق جۇمىسسىزداردى دايارلاپ جاتىرمىز
جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى زامير ساعىنوۆتىڭ پىكىرىنشە, جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ماماندار دايارلاۋ ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك.
– «ينجەنەرلىك ماماندىق ازايسا, يننوۆاتسيا بولمايدى» دەگەن ۇستانىم بار. ينجەنەرلەر عانا يننوۆاتسيانى تۋدىرادى. دەمەك, تەحنيكالىق ماماندىقتاردى كوبەيتۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ەلدەگى جاعداي كەرىسىنشە سيپاتتا ءورىلىپ وتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2020-2021 وقۋ جىلدارىندا 40 مىڭنان استام ستۋدەنت زاڭگەر ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتىر. ەكونوميست, بۋحگالتەرلىك ەسەپ ماماندىعىن تاڭداعانداردىڭ ۇلەسى 30 مىڭنىڭ ۇستىندە. «دەنە شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى» ماماندىعىن 20 مىڭداي ستۋدەنت مەڭگەرۋدە. وسى ورايدا, ۇلىبريتانيانىڭ اتاقتى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مىنا ءبىر زەرتتەۋىنە نازار اۋدارعان ابزال. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتتەۋىنشە, 2025-2030 جىلدارى «زاڭگەر» دەگەن ماماندىق بولمايدى. سول سەكىلدى بۋحگالتەر ماماندىعى دا جوعالادى دەپ بولجام جاساعان. دەمەك, ءبىز مىڭداعان ادامدى وقىتىپ جاتقان جوقپىز, كەرىسىنشە بولاشاق جۇمىسسىزداردى دايارلاپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ نارىقتاعى جاعداي جوعارىدا اتاعان ماماندىقتار بويىنشا سۇرانىستان ۇسىنىستىڭ كوپ ەكەنىن اڭعارتىپ وتىر, – دەيدى ز.ساعىنوۆ.
جالپى, قازاقستان نارىعىندا جول قۇرىلىسى ماماندارى, قۇرىلىسشىلار, مەحانيكتەر, ينجەنەرلەر جەتىسپەيدى. ز.ساعىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, جول ماماندارىنا دەگەن سۇرانىس بۇگىندە 30 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر. ال ىشكى نارىققا ۇسىنىلاتىنى 500-دەي عانا مامان. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بۇل ماسەلەگە تۇبەگەيلى ارالاسپايىنشا جاعدايدىڭ وڭالماسى انىق, دەيدى ول.
– وقۋ ورىندارى مەن ءوندىرىس اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتىلۋى كەرەك. العاشقىلارى سوڭعىلارىنىڭ سۇرانىسىنا ساي مامان دايارلاۋدى قولعا الۋى قاجەت. بۇل اسا ءبىر قيىن دۇنيە ەمەس. مەملەكەتتىك گرانتتار مەن جەڭىلدىكتەردى ءدال وسىلاي سارالاپ وتىرىپ قانا رەتتەۋگە بولادى. جاستاردى ىنتالاندىرۋدىڭ جولدارى كوپ. گرانتتار سانىن كوبەيتۋ, وقۋعا قابىلداۋ ەمتيحاندارىن جەڭىلدەتۋ جاعىن قاراستىرعان ابزال. ىشكى نارىقتا جەتىسپەيتىن ماماندىقتاردى تاڭداعان ستۋدەنتتەرگە تەگىن جاتاقحانا ۇسىنۋعا بولادى. وسى باعىتتا ىزدەنسە, تەتىكتەرى كوپ. جاستاردىڭ ينجەنەرلىك سالاعا بارمايتىن سەبەبى مۇنداعى وقۋ قيىن. ويتكەنى, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا سەكىلدى ۇل-قىزدارىمىز اسا قىزىعا بەرمەيتىن پاندەردى مەڭگەرۋ كەرەك. بىزدىڭشە, ماسەلەنى وسىنداي ىنتالاندىرۋ جولدارى ارقىلى عانا شەشۋگە بولادى, – دەيدى جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى.
ىشكى نارىقتا مامان جەتىسپەگەندىكتەن, سىرتتان جۇمىس كۇشىن الدىرۋعا ءماجبۇرمىز. بۇل رەتتە قازاقستاندا شەتەلدەن جۇمىس كۇشى كوپ تارتىلاتىن سالا قۇرىلىس ەكەن. سونىڭ ىشىندە جول قۇرىلىسى دا بار. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 1 700-دەن استام جوعارى ءبىلىمدى ينجەنەر مامان قازاقستانعا كەلىپ جۇمىس ىستەگەن. ال قارا جۇمىسقا الىنعانداردىڭ قاتارى ءتىپتى قالىڭ.
– سوندىقتان ىشكى نارىقتاعى تاپشى مامانداردى كوپتەپ دايارلاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەنۋى كەرەك. ال قازىر ءبىز ءوز قال-قادىرىمىزشە ارەكەت ەتىپ جاتىرمىز. مەكتەپتەردى ارالاپ, 9-11 سىنىپ وقۋشىلارىن جول قۇرىلىسى ماماندىعىنا وقۋعا تۇسۋگە شاقىرامىز. بىلتىر 1 100-دەن استام مەكتەپتى ارالاساق, بيىل 1 200-دەي مەكتەپتە بولىپ, ءتۇرلى كەزدەسۋلەر وتكىزدىك, – دەيدى ز.ساعىنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كادر تاپشىلىعىنا تۇرتكى بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول – «جول قۇرىلىسى مامانى» دەگەن ناقتى ماماندىقتىڭ جوقتىعى. بۇل ماماندىق جالپى قۇرىلىس سالاسىنىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە قاراستىرىلادى. ول ازداي ستۋدەنتتەردى وقىتاتىن وقىتۋشىلار دا جەتىسپەيدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە كەشەندى تۇردە قاراۋ ماڭىزدى.
– ەڭ ارتى جولدى كۇتىپ ۇستاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن عىلىم. بىلتىر قىستا «قار كوپ جاۋدى» دەپ شۋلادىق. قار كوپ بولعان جوق. كەرىسىنشە, ءبىز قاردىڭ ءبارىن جولدىڭ ۇستىنە ۇستاپ, ءۇيىپ الدىق. سەبەبى وسى ءىستى ويداعىداي اتقاراتىن مامان جوق. جولدى ۋاقىتىلى ءارى دۇرىس تازالاۋدىڭ وزىندە ۇلكەن ماڭىز بار. دەرەككە سۇيەنسەك, جەرگىلىكتى جولداردا 1 546 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ تەك 12 پايىزى عانا جول ماماندىعىنا يە. ءدال وسى 12 پايىزعا جاتاتىنداردىڭ جارتىسىنان كوبى جول ماماندىعىن ەكىنشى ءبىلىم رەتىندە العان. ياعني, الدا-جالدا قيىن جاعداي تۋىنداسا, ءبىر قاجەتكە جارار دەپ وقىعان. بۇل بەيجاي قارايتىن دۇنيە ەمەس, – دەيدى زامير ساعىنوۆ.
تۇلەكتەر نارىقتى تولتىرا المايدى
كادر ماسەلەسى ءسوز بولعاندا اڭگىمەنىڭ ءبىر ۇشى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا كەلىپ تىرەلەتىنى تۇسىنىكتى. وسى ورايدا ل.گونچاروۆ اتىنداعى قازاق اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى گۇلسىم ەسپاەۆانىڭ پىكىرىن سۇراپ كورگەن ەدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, سالالىق تۇلەكتەردىڭ ازدىعى وسىنداي ۇلكەن پروبلەماعا جول اشىپ وتىر.
رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, اۆتوموبيل جولى سالاسىنا قاجەتتى مامانداردى وتاندىق 8 جوعارى وقۋ ورنى دايىندايدى ەكەن. ولار – لوگيستيكا جانە كولىك اكادەمياسى, ل.گونچاروۆ اتىنداعى قازاق اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتى, س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق قاتىناس جولدارى ۋنيۆەرسيتەتى, قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە قازاق باس ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسى.
– سوڭعى ۋاقىتتا سالا ماماندارىن دايارلاۋ كۇرت تومەندەپ كەتتى. مۇنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بار. سونىڭ ءبىرى – سالا بويىنشا دايارلاۋ باعىتتارىن بىرىكتىرۋ ءارى ىرىلەندىرۋ بولىگىندە جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار كادرلاردى دايارلاۋ باعىتتارىنىڭ جىكتەۋىشتەرىندەگى وزگەرىستەر. ماسەلەن, 2004 جىلى «اۆتوموبيل جولدارى, كوپىرلەر مەن توننەلدەردىڭ قۇرىلىسى» جانە «عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردىڭ قۇرىلىسى» ماماندىقتارى بىرىكتىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «اۆتوموبيل جولدارى مەن اەرودرومداردىڭ قۇرىلىسى» ماماندىعى ءوزىنىڭ بىرەگەي اتاۋى مەن دەربەستىگىن جوعالتتى. وعان ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەستەن, قۇرىلىس ماماندىقتارىنا سەكىلدى تالاپتار قويىلا باستادى. بۇل جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى بىلىكتىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى, – دەيدى گ.ەسپاەۆا.
پرورەكتور تۇسىندىرگەندەي, بۇرىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك گرانتتار ماماندىق بويىنشا بولىنەتىن. ال قازىر ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ توپتارى بويىنشا ۇلەستىرىلەدى. ول ازداي 2018 جىلدان كادرلاردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ توپتارى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە توپ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ بىركەلكى بولىنبەۋىنە الىپ كەلدى. ماسەلەن, «قالا قۇرىلىسى, قۇرىلىس جۇمىستارى جانە ازاماتتىق قۇرىلىس» ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى توبىندا گرانتتار جالپى قۇرىلىس سالاسىندا ماماندار دايارلايتىن 23 جوعارى وقۋ ورنى اراسىندا ورتا ەسەپپەن 10-15 باعدارلاماعا بولىنەدى.
– مامانداردى دايارلاۋدى قىسقارتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى سەبەبى – «قالا قۇرىلىسى, قۇرىلىس جۇمىستارى جانە ازاماتتىق قۇرىلىس» ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ توبى بويىنشا مەكتەپ جانە جوعارى ءبىلىم بازاسىندا وقيتىن ستۋدەنتتەر ءۇشىن سىرتتاي ءبىلىم بەرۋدى جويۋ جانە قاشىقتان وقىتۋعا تىيىم سالۋ. بۇل جۇمىس پەن وقۋدى بىرىكتىرە وتىرىپ, قىسقارتىلعان تۇردە وقۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوندىقتان «كولىك قۇرىلىسى» دايىندىق باعىتىن بولەك اشىپ, «اۆتوموبيل جولدارى مەن اەرودرومدار قۇرىلىسى», «تەمىر جول قۇرىلىسى», «كوپىرلەر مەن كولىك توننەلدەرىنىڭ قۇرىلىسى», «مۇناي-گاز قۇبىرلارى مەن مۇناي-گاز قويمالارىن سالۋ» توپتارىنا بولگەن دۇرىس. تەك وسى جاعدايدا عانا گرانتتار ماماندىق بويىنشا بولىنەدى, – دەيدى پرورەكتور.
سونداي-اق ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ء«بىلىم بەرۋ قىزمەتىنە قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارى جانە ولارعا سايكەستىكتى راستايتىن قۇجاتتار تىزبەسى» ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋگە, وقىتۋشىلاردىڭ عىلىمي دارەجەلىلىك ۇلەسىن ازايتۋعا بولادى. بۇل ءدارىس وقۋ, پراكتيكالىق جانە زەرتحانالىق ساباقتار وتكىزۋ ءۇشىن وندىرىستەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا مامانداردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ادەتتە, وندىرۋشىلەردىڭ عىلىمي دارەجەسى بولمايدى.
گ.ەسپاەۆانىڭ پىكىرىنشە, «كولىك قۇرىلىسى» ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋراعا گرانتتىق ورىندار ءبولۋ قاجەت. وسى جىلدار ىشىندە دوكتورانتۋرا بويىنشا بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتى بولىنبەگەن.
– ستۋدەنتتەر كوبىنەسە «جولدار مەن اەرودرومداردىڭ قۇرىلىسى» ماماندىعىن تاڭدايدى. «كوپىرلەر مەن كولىك توننەلدەرىن سالۋ» ماماندىعىنا باراتىن ستۋدەنتتەر تىم از. سەبەبى بۇل ماماندىقتى وقىتاتىن وقىتۋشىلار جەتىسپەيدى. ماسەلەن, قازىر جول سالاسىندا, اتاپ ايتقاندا, اۆتوموبيل جولدارى مەن اەرودرومدار قۇرىلىسى سالاسىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ جالپى سانى – 627 ادام. ونىڭ 319-ى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا وقيدى. جالپى, 2021 جىلى جول سالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ سانى 382 ادامدى قۇرادى. ونىڭ 161-ءى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتى ءتامامدادى. تۇلەكتەر جىل سايىن جوعارى وقۋ ورىندارى وتكىزەتىن جارمەڭكەلەردىڭ ارقاسىندا, سونداي-اق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاسالعان كاسىپورىنداردىڭ سۇرانىسى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسادى. كادرلىق قامتاماسىز ەتۋ كەز كەلگەن سالا ءۇشىن ماڭىزدى. ويتكەنى, جىل وتكەن سايىن قۇرىلىس كولەمى وسۋدە. ال ەڭبەك نارىعى بىلىكتى ماماندارعا مۇقتاج. تۇلەكتەردىڭ ۇلەسى تومەن. تۇپتەپ كەلگەندە وسىنىڭ ءبارى اۆتوموبيل جولدارى قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەدى. سوندىقتان بۇعان ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى, – دەيدى ول.
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, جول – مەملەكەتتىڭ كۇرەتامىرى. ەندەشە وعان ەرەكشە كۇتىم كەرەك. ءابىلدا تاجىباەۆ ايتقانداي, «جولدىڭ دا قۇلاعى, كوزى بار, ءتىلى بار, جولدىڭ دا قۋانار, قايعىرار كۇنى بار». سوندىقتان كادر داريالاۋ ماسەلەسىنە سالعىرت قاراماۋعا ءتيىسپىز.
