قازاقستان • 30 قاراشا، 2021

ەرلىكتى دارىپتەيتىن ەسكەرتكىشتەر جيناقتالعان قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنە – 6 جىل

105 رەت كورسەتىلدى

مۋزەيدى 2015 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ اشقان بولاتىن. ول 1998 جىلى ەلباسىنىڭ ساۋلەتتىك يدەياسى نەگىزىندە سالىنعان عيماراتتا ورنالاسقان.

باستاپقىدا ۇلتتىق اسكەري-پاتريوت­تىق ورتالىعىنىڭ قۇرامىندا بولعان مۋزەي، مىنە، ەندى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولىپ، ەنشىسىن الىپ جاتىر. بۇدان بىلاي ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي مۋزەيى» دەپ اتالادى. بۇل قورعانىس ۆەدومستۆوسىنىڭ مادەني مۇرا مەن تاريحي جادىمىزعا قاتىستى وڭ كوزقاراسىن بىلدىرسە كەرەك.

مۋزەي قورىندا ەجەلگى كەزەڭنەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن اسكەري تاريحىنان سىر شەرتەتىن ەسكەرتكىشتەر، وتە سيرەك كەزدە­سە­تىن جادىگەر­لەر بار. مۇنداعى ەكسپونات­تاردىڭ جالپى سانى 15 مىڭنان اسادى جانە ولاردىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن مولىعا تۇسۋدە.

ەكسپوزيتسيالىق زالدار عيماراتتىڭ ساۋلەتتىك جانە قۇرىلىمدىق بەينەسىنە قوسىمشا ەرەكشەلىك بەرىپ تۇر. اتاپ ايتقاندا، مۋزەيدە قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ زالى، مەرزىمدى كورمەلەر زالى، ەجەلگى ءداۋىر – XIX عاسىر زالى، XX عاسىرداعى اسكەري تاريح زالى، XX-XXI عاسىرلارداعى قارۋ-جاراق زالى، بەينەلەۋ ونەرى زالى، سونداي-اق «قازاقستان اسكەري ءىسىنىڭ تاريحى» اتريۋمى بار.

«اتريۋمدا قورعانىس قابىلەتتىلىگى سالاسىنداعى زاماناۋي جەتىستىكتەر مەن وتكەن ءداۋىردى ۇشتاستىراتىن تاريح ساباقتاستىعىن سيپاتتايتىن بارەلەفتەر سەرياسى ۇسىنىلعان. بارەلەفتەر ءارتۇرلى تاريحي داۋىردەگى كوشپەلى قازاق جاۋىنگەرلەرى قارۋ-جاراق تۇرلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتايدى. ەلىمىزدىڭ قازاق باتىرلارى مەن زاماناۋي جاۋىنگەرلەردىڭ ورتاسىنداعى ەلباسى ن.نازارباەۆ بەينەلەنگەن «ماڭگىلىك ەل» ورتالىق كومپوزيتسيا­سى – داڭقتى داستۇرگە دەگەن ادالدىقتىڭ نىشانى»، دەيدى مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي مۋ­زەيىنىڭ باستىعى، فيلوسوفيا عىلىمدا­رىنىڭ دوكتورى (PhD)، پولكوۆنيك نۇرتازا اسىلوۆ.

مەرزىمدى كورمەلەر زالىنىڭ ەكسپوزيتسياسىنا «امپير» ەليتالىق انتيكۆاريات سالونىنىڭ كوللەكتسياسى قويىلعان. ول قازاقستاننىڭ مادەني مۇراسىندا تاريحي مازمۇنعا يە ۇلتتىق بۇيىمداردان جانە اۆتورلىق مۇسىندەر، تۇركسوي تاريحى مۇراجايى – ارحەولوگيا ەسكەرتكىشتەرى (ب.ز.د IV-III مىڭجىلدىقتار) جانە ەتنوگرافيا (XIX – XX عع. باسى)، تۇركى حالىقتارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەينە­لەيتىن ەكسپوناتتاردان تۇرادى.

مۇراجاي قازاقستان حالقىنىڭ اسكەري-تاريحي مۇراسىن زەرتتەۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق باستامالاردى دامىتۋ ماق­سا­­تىن­دا الەمدىك مۋزەي تاجىريبەسىنىڭ وزىق عىلىمي تاسىلدەرىن، زاماناۋي ۇردىستە­رى مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن پايدالانۋعا باعىتتالعان.

ەكسپوناتتاردىڭ، ماكەتتەردىڭ، ديورا­ما­لار­دىڭ، ينستاللياتسيالاردىڭ، اقپا­راتتىق تەحنولوگيا قۇرالدارىنىڭ، مۋل­تي­مەديالىق جابدىقتاردىڭ (گولوگرام­مالار، LED ەكراندار، سەنسورلىق ەكران، كارتا ءتۇسىرۋ) كومەگىمەن تاريحي وقيعالاردىڭ ەپيزودتارى، مەيلى ول كونە تاريح قويىلىمى بولسىن، مەيلى ازامات سوعىسى، ۇلى وتان سوعىسى نەمەسە بەرتىندەگى اۋعان سوعى­سى، قازاقستاندىق اسكەريلەردىڭ بۇۇ بىتىمگەر­شىلىك ميسسيالارىنا قاتىسۋى، قازىرگى زامانعى اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ وتان قورعاۋداعى كۇندەلىكتى قىزمەتى بولسىن كەلۋشىلەرگە شىنايى تۇردە ۇسىنىلادى.

التى جىل ۋاقىتتا مۋزەيدە 100 مىڭنان استام ادام بولىپ، قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق اسكەري تاريحىمەن تانىسقان، ونىڭ ىشىندە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتار دا بار. مۇراجايعا كەلۋشىلەر سانى پان­دەمياعا بايلانىستى كارانتين كەزىندە بولماسا، باسقا ۋاقىتتا ەش تولاستاعان ەمەس.

ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا حابار-وشارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردى ىزدەستىرۋ، تابۋ جانە قايتا جەرلەۋ، سونداي-اق ۇمىت بولعان حالىق باتىرلارىن تاريحي تۇرعىدان زەرتتەۋ باعىتىندا دا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلۋدا.

2022 جىلدىڭ مامىر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىل­عانىنا 30 جىل تولادى. وسى اتاۋلى داتاعا تاريحشى عالىمدار مەن اسكەري مامانداردان قۇرالعان دەربەس جۇمىس توپتارى ءۇش ءىرى جوبانى باسپاعا ازىرلەپ جاتىر. ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتە زەرتتەلمەگەن تاريحي وقيعالاردىڭ بارلىق قاباتتارىن قامتيدى.

ءبىرىنشى جوبا «قازاقستاننىڭ اسكە­ري تاريحىنىڭ اتلاسى» دەپ اتالادى، ول وقىرماندى كونە داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى كەزەڭگە اسكەري تاريح تۇرعى­سىنان قاراۋعا شاقىرادى. اتلاس ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ەكىنشى مىڭجىل­دىقتان، ساقتار مەن عۇندار داۋىرىنەن، تۇركىلەردىڭ جانە ونىڭ اسكەري ونەرىنىڭ پايدا بولۋىنان باستالادى.

پارسى پاتشاسى كيردىڭ، ەسكەندىر زۇل­قارنايىننىڭ، سونداي-اق شىڭعىس حان اسكەرلەرىنىڭ كونە قازاق دالاسى ارقى­لى جاساعان جورىقتارى جەكە-جەكە كورسەتىلەدى. بارلىق بولعان تاريحي شاي­قاستار سحەمالىق كارتالارمەن بەينە­لەن­گەن. اتلاستا قا­زاق حاندىعىنىڭ XV-XIX عاسىرلارداعى سوعىستارى، قازاق وفيتسەرلەرىنىڭ پاتشالىق رەسەي ارمياسىنداعى اسكەري قىزمەت اتقارۋى، قازاقستان جەرىندەگى ازامات سوعىسى دا نازاردان تىس قالماعان.

ەكى سوعىس اراسىنداعى ەلىمىزدەگى اسكەري قۇرىلىس، قازاقستاندىق اسكەري قۇرامالاردىڭ ۇلى وتان سوعىسى جىل­دا­رىنداعى شايقاستارى جانە وتان­داستارىمىزدىڭ حح عاسىرداعى اۋماقتىق سوعىستارعا قاتىسۋى جەكە بولىمدەردە كورسەتىلگەن. ءبارىن قورىتىندىلاي كەلە، اتلاس قازاقستاننىڭ قازىرگى ارمياسىنىڭ دامۋى، ونىڭ بۇۇ قامقورلىعىنداعى بىتىمگەرشىلىك ميسسياسى تۋرالى دا باياندايدى. مۇنداي كولەمدى كىتاپ العاش رەت باسپا بەتىن كورمەكشى.

ەكىنشى جوبا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان. كىتاپتا ءتول ارميامىزدىڭ قۇرىلۋ، قالىپ­تاسۋ جانە دامۋ تاريحى جانە ونداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ ءرولى ايتىلادى. ول كوپشىلىك وقىرمانعا ارنالعان، جاقسى بەزەندىرىلگەن جانە ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن تاريحي فوتوسۋرەتتەر دە بار.

ءۇشىنشى جوبا دەرەكتى تاقىرىپقا ارنالعان. كىتاپ – «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تاريحى. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار» دەپ اتالادى. وندا كوپتەگەن مۇراعات ماتەريالى، مەملەكەت باسشىسىنىڭ، مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ جارلىقتارى، وكىمدەرى جيناقتالعان. ول قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋدىڭ بۇكىل جولىن تۇتاس حرونولوگيالىق تۇردە كورسەتەدى. كىتاپ وسى سالانى زەرتتەيتىن ماماندار مەن مۇراعات قۇجاتتارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن وقىرماندارعا ارنالعان.     

مۋزەي ءارتۇرلى مادەنيەت جانە ونەر مەكەمەسىمەن، سونىڭ ىشىندە تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايلارىمەن، كىتاپ­حانا­لارمەن، مۇراعاتتارمەن، تاريح جانە مەملەكەت ينستيتۋتتارىمەن، جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىمەن، سونداي-اق ءارتۇرلى شەتەلدىك مادەني ۇيىمدارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاسايدى.

ماسەلەن، جاقىندا پولشا رەسپۋب­لي­كا­سىنان دەلەگاتسيا كەلدى. ۆارشاۆا­داعى «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۇرا­جايىنىڭ» باسشىلىعىمەن كەزدەسۋدە بىرلەسكەن جوبالاردى اتقارۋعا، ونىڭ ىشىندە پولشا جەرىندە قازا تاپقان جاۋىن­گەرلەردى ىزدەستىرۋ، بەلگىسىز ەرلەردىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى.

بۇگىنگى كۇن – ەرتەڭگى تاريح. ءبىر قۋان­تا­تىنى، مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ دەنى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ەكەن. اسكە­ري-پاتريوتتىق تاربيە ارقىلى وسكە­لەڭ ۇر­پاقتىڭ بويىن­دا وتاندى قورعاۋ­عا قاجەتتى تۇلعالىق قاسيەتتەر قالىپتا­ساتىنىن ەسكەرسەك، مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اتقارىپ وتىرعان ءرولى وراسان زور.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇناي باعاسى كوتەرىلە مە؟

ەكونوميكا • كەشە

الاشوردا وفيتسەرى

قازاقستان • كەشە

471 مىڭ دوللارعا ساتىلدى

ادەبيەت • كەشە

شابىت پەن شاراپ

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار