ساياسات • 29 قاراشا، 2021

يراننىڭ تاڭداۋى

44 رەت كورسەتىلدى

يران مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ يراننىڭ ۋراندى يگەرۋىنە قاتىستى كەلىسسوزدەرى 29 قاراشادا قايتا باستالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. تاراپتار ءىس بارىسىنىڭ بۇلاي وربىگەنىن قۇپتايدى. بىراق سوعان قاراماستان، كەلىسسوزدەردىڭ ءساتتى بولۋى ەكىتالاي ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. ءتىپتى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزگەن كۇننىڭ وزىندە دە، كەز كەلگەن كەلىسىم يراننىڭ ايماقتىق باسىمدىققا نەمەسە يادرولىق قارۋعا ۇمتىلۋىنا توسقاۋىل بولا المايدى.

ەۋرو­­پالىق وداق جانە ۇلىبريتانيا كەلى­­سىمگە كەلىپ، «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوس­­پارىنا» (JCPOA) قول قويدى. بۇل كەلى­سىم يراننىڭ ۋران قورىن ازايتىپ، ۋ­راندى بايىتۋ دەڭگەيىن باسەڭدەتەتىن، ونىمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتالىقتار­دىڭ جۇمىسىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بە­رۋگە باعىتتالعان ەدى. سوعان سايكەس كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق تەكسەرۋ جۇر­گى­زىلدى. يران ەشقاشان يادرولىق قارۋ جا­ساماۋعا ۋادە بەردى.

ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، يران يادرولىق قارۋ جاساۋدى قولعا السا، وعان ءبىر جىل عانا ۋاقىت جۇمسايدى. ينس­پەك­­­تورلار ەلدىڭ مۇنداي ارەكەتىن تەز اڭ­عا­رىپ قوياتىن ەدى. 2015 جىلعى كەلى­سىم­دە قاراستىرىلعان نەگىزگى شەكتەۋ­لەر­دىڭ كوپ­شىلىگى ۋاقىتشا بولاتىن. ياعني ولار­دىڭ مەرزىمى 10-15 جىل ىشىندە اياق­تالادى.

بۇل شەكتەۋلەر جويىلعاننان كەيىن يرانعا تولىققاندى يادرولىق قارۋ باع­دار­لاماسىن ازىرلەۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي كوپ ۋاقىت قاجەت ەمەس.

دەگەنمەن JCPOA-عا قول قويىلعاننان كەيىن يراننىڭ شەتەلدەگى ميللياردتاعان دوللار قاراجاتى بۇعاتتان بوساتىلدى. سونداي-اق يرانعا سالىنعان اۋقىمدى ەكونوميكالىق سانكتسيالار ايتارلىقتاي جەڭىلدەدى.

يران JCPOA تالاپتارىن ورىنداۋدى تاڭدادى. سوعان قاراماستان، ءۇش جىلدان كەيىن، 2018 جىلى پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ تۇسىندا اقش كەلىسىمنەن بىرجاقتى شىقتى. ترامپ قۇجاتتى «قور­­قىنىشتى» جانە «ەڭ ناشار جانە بىرجاقتى كەلىسىمنىڭ ءبىرى» دەپ سيپاتتادى. سودان كەيىن يرانعا قايتادان قاتاڭ سانكتسيالار ەنگىزدى. كوپ ۇزاماي يران حالىقارالىق ينسپەكتورلاردى ۋراندى بايىتۋ ورتالىقتارىنا جاقىنداتپاي، يادرولىق قارۋ جاساۋعا قايتا تالپىندى. ەلدە ءبىر نەمەسە بىرنەشە يادرولىق قارۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جەتكىلىكتى ۋراندى قا­جەتتى دەڭگەيگە دەيىن بايىتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز.

پرەزيدەنت دجو بايدەن تۇسىندا اقش پاكتىگە قايتا قوسىلۋعا نيەت ءبىل­دىردى (بايدەن ۆيتسە-پرەزيدەنت بولعان كەزدە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى). يراندى دا وسىنداي قادامعا بارۋعا شاقىردى. پرەزيدەنت لاۋازىمىنا يبراحيم ءرايسي­دى سايلاعان سوڭ يران جاعى بۇعان دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. بىراق ءبىر شارتى بار. ءبىرىنشى ترامپ داۋىرىندە سالىنعان سانكتسيالار جويىلۋعا ءتيىس.

كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە تاراپتار JCPOA شارتتارىنا قايتا ورالسا، ەكو­نوميكالىق سانكتسيالاردىڭ بارلى­عىن ەمەس، كوپشىلىگى الىنىپ تاستالادى. ءسوي­تىپ، يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى ون جىلعا كەيىنگە شەگەرىلەدى.

بىراق جاعداي بۇلاي وربىسە، پروبلەما تۋىندايدى. بىرىنشىدەن، سانكتسيالار­دى الىپ تاستاۋ يراننىڭ قارجىسىن قاي­تارۋىن جەڭىلدەتەدى. ءسويتىپ، قارا­جات­تى يەمەندەگى، سيرياداعى، يراكتاعى، ليۆان­داعى، گازاداعى جانە ايماقتىڭ باسقا جەرلەرىندەگى تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتىرۋگە جۇمساۋىن جالعاستىرا بەرەدى. 2015 جىلعى كەلىسىمدە مۇنداي ارەكەتكە تىيىم سالىنعان جوق بولاتىن.

ەكىنشىدەن، يران ءوزىنىڭ يادرولىق باع­دارلاماسىن نەعۇرلىم قاتاڭ شەكتەۋ­لەر قوياتىن، ۇزاق مەرزىمگە سوزىلاتىن يادرو­لىق كەلىسىمگە (JCPOA 2.0) قول قوياتى­نىنا سەنۋ قيىن. سونداي-اق يران ون جىل­دان سوڭ ساياسي قۇرىلىمى وزگەرىپ، ۇستان­عان باعىتىنان باس تارتادى دەپ ايتۋعا نەگىز جوق.

ەندەشە، JCPOA-نى قالپىنا كەل­تىرۋدىڭ تاعى ءبىر كەمشىلىگى كۇن تار­تىبىنە شىعادى. يراننىڭ 2015 جىلعى كەلى­سىمگە قايتا كىرۋىنە مۇمكىندىك بار. مۇن­داي جاعدايدا ونى ورىنداي وتىرىپ، بال­ليستيكالىق زىمىرانداردى (پاكتىمەن قام­تىلماعان) ءوندىرۋدى جەدەلدەتۋىنە ەشتەڭە كەدەرگى ەمەس. سونىمەن قاتار 2030 جىلدان كەيىن بايىتىلعان ۋران قورىن كۇرت ۇلعايتا الادى. بۇعان قوسا، يران سوڭعى بىرنەشە جىلدا ۇيرەنگەن تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ، جاسىرىن جەرلەردە ءتيىستى قارۋ-جاراق ازىرلەۋىن جال­عاستىرا بەرەدى. سونداي-اق كەلەشەكتە كەز كەلگەن يادرولىق قارۋدىڭ ساپاسى مەن سانىن ارتتىرۋىنا جول اشىلادى.

ماسەلە مىنادا. مۇنداي ساتكە قاشان جەتەمىز؟ ەگەر كەلىسسوزدەر ءساتسىز بولسا، بىرنەشە ايدا بولۋى مۇمكىن. ءساتتى اياقتالسا، ون جىل كولەمىندە ماسەلە قايتا تۋىندايدى. يادرولىق قارۋدى يەلەنگەندە نەمەسە سوعان ءبىر قادام قالعان جاعدايدا يران ايماقتا ءوز دەگەنىن جۇرگىزۋگە تالپىنىپ، قازىرگىدەن دە اگرەسسيۆتى ساياسات جۇرگىزۋى مۇمكىن.

سونىمەن قاتار يادرولىق قارۋدى يەلەنگەن نەمەسە ونى بىرنەشە كۇن، اپتا ىشىندە شىعارا الاتىن يران كورشىلەس مەملەكەتتەردى، ەڭ الدىمەن، ساۋد ارا­بياسىن، مىسىردى، تۇركيانى وسىنداي جولعا تۇسۋگە يتەرمەلەۋى مۇمكىن. بۇل ايماقتاعى احۋالدى كۇردەلەندىرە تۇسەدى.

بۇعان بالاما – رەسمي ديپلوماتيانى فورمالدى ەمەس نارسەمەن اۋىستىرۋ. مۇنى ءۇنسىز ديپلوماتيا نەمەسە قارۋدى كەلىسىمسىز باقىلاۋ دەپ اتاساڭىز بولادى. اقش جانە باسقا مۇددەلى مەملەكەتتەر (سونىڭ ىشىندە يزرايلدە بار) يرانعا يادرولىق الەۋەتىنىڭ شەگىن بەلگىلەپ بەرۋى قاجەت.

ەگەر يران بەلگىلەنگەن مولشەر مەن ساننان اسىپ كەتسە، ونىڭ سالدارى اۋىر بولادى. سانكتسيالاردى كۇشەيتۋمەن قاتار، يادرولىق نىساندارعا، سونداي-اق ەكونوميكالىق جانە اسكەري ماڭىزى بار نىساندارعا كيبەرشابۋىل جاسالىپ، اسكەر كىرگىزىلەدى.

مۇنداي قادامنىڭ تاۋەكەلدەرى مەن شىعىندارى بار. يران ءوزىنىڭ يادرو­لىق باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنت­تەرىن قورعايتىنىن، قاجەت جاعدايدا ولاردى قايتا قۇرۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگە­رىن جۇمساي الاتىنىن ەسكەرسەك، مۇن­داي شابۋىلداردىڭ ءساتتى بولاتىنىنا كەپىلدىك جوق. سونداي-اق يران قا­لاعان قارۋىمەن ايماقتاعى جانە دۇنيە جۇزىندەگى كەز كەلگەن مەكەندى نىساناسىنا الا الادى.

مۇنىڭ ءبارى اقش-قا قيىن تاڭداۋ جاساۋعا ماجبۇرلەيدى. بايدەن مەن ونىڭ ورنىن باساتىندار يرانعا جاسالعان شابۋىلدارعا قاتىسۋى نەمەسە ونى قولداۋى مۇمكىن. سونداي-اق اقش-تىڭ ەۋروپا مەن ازياداعى وداقتاستارىن رەسەي مەن قىتايعا قارسى تۇرۋعا شاقىر­عانى سياقتى، يراننىڭ كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەرىنە نەمەسە يادرولىق قارۋ­دى قولدانۋىنا قارسىلىق بىلدىرۋگە ۇندەۋى مۇمكىن. ترامپ تا، بايدەن دە امەري­كانىڭ تاياۋ شىعىستاعى اسكەري قاتى­سۋىن قىسقارتقىسى كەلەتىنىن اشىق ايتتى. يرانداعى احۋالدى ەسكەرسەك، مۇنداي ارەكەتتىڭ جاقسىلىقپەن اياقتالۋى ەكى­تالاي.

 ريچارد حااس،

حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى

نيۋ-يورك

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

شابىت پەن شاراپ

ادەبيەت • بۇگىن، 22:13

ديلەتانتتان داۋىرگە دەيىن

ادەبيەت • بۇگىن، 21:57

ەرتەڭ اۋا رايى قانداي بولادى؟

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

اندرادەنى مۋنگيا الماستىرۋى مۇمكىن

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 14:25

ۇقساس جاڭالىقتار