ەۋروپالىق وداق جانە ۇلىبريتانيا كەلىسىمگە كەلىپ, «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» (JCPOA) قول قويدى. بۇل كەلىسىم يراننىڭ ۋران قورىن ازايتىپ, ۋراندى بايىتۋ دەڭگەيىن باسەڭدەتەتىن, ونىمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرۋگە باعىتتالعان ەدى. سوعان سايكەس كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. يران ەشقاشان يادرولىق قارۋ جاساماۋعا ۋادە بەردى.
ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, يران يادرولىق قارۋ جاساۋدى قولعا السا, وعان ءبىر جىل عانا ۋاقىت جۇمسايدى. ينسپەكتورلار ەلدىڭ مۇنداي ارەكەتىن تەز اڭعارىپ قوياتىن ەدى. 2015 جىلعى كەلىسىمدە قاراستىرىلعان نەگىزگى شەكتەۋلەردىڭ كوپشىلىگى ۋاقىتشا بولاتىن. ياعني ولاردىڭ مەرزىمى 10-15 جىل ىشىندە اياقتالادى.
بۇل شەكتەۋلەر جويىلعاننان كەيىن يرانعا تولىققاندى يادرولىق قارۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي كوپ ۋاقىت قاجەت ەمەس.
دەگەنمەن JCPOA-عا قول قويىلعاننان كەيىن يراننىڭ شەتەلدەگى ميللياردتاعان دوللار قاراجاتى بۇعاتتان بوساتىلدى. سونداي-اق يرانعا سالىنعان اۋقىمدى ەكونوميكالىق سانكتسيالار ايتارلىقتاي جەڭىلدەدى.
يران JCPOA تالاپتارىن ورىنداۋدى تاڭدادى. سوعان قاراماستان, ءۇش جىلدان كەيىن, 2018 جىلى پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ تۇسىندا اقش كەلىسىمنەن بىرجاقتى شىقتى. ترامپ قۇجاتتى «قورقىنىشتى» جانە «ەڭ ناشار جانە بىرجاقتى كەلىسىمنىڭ ءبىرى» دەپ سيپاتتادى. سودان كەيىن يرانعا قايتادان قاتاڭ سانكتسيالار ەنگىزدى. كوپ ۇزاماي يران حالىقارالىق ينسپەكتورلاردى ۋراندى بايىتۋ ورتالىقتارىنا جاقىنداتپاي, يادرولىق قارۋ جاساۋعا قايتا تالپىندى. ەلدە ءبىر نەمەسە بىرنەشە يادرولىق قارۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جەتكىلىكتى ۋراندى قاجەتتى دەڭگەيگە دەيىن بايىتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز.
پرەزيدەنت دجو بايدەن تۇسىندا اقش پاكتىگە قايتا قوسىلۋعا نيەت ءبىلدىردى (بايدەن ۆيتسە-پرەزيدەنت بولعان كەزدە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى). يراندى دا وسىنداي قادامعا بارۋعا شاقىردى. پرەزيدەنت لاۋازىمىنا يبراحيم ءرايسيدى سايلاعان سوڭ يران جاعى بۇعان دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. بىراق ءبىر شارتى بار. ءبىرىنشى ترامپ داۋىرىندە سالىنعان سانكتسيالار جويىلۋعا ءتيىس.
كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە تاراپتار JCPOA شارتتارىنا قايتا ورالسا, ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ بارلىعىن ەمەس, كوپشىلىگى الىنىپ تاستالادى. ءسويتىپ, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى ون جىلعا كەيىنگە شەگەرىلەدى.
بىراق جاعداي بۇلاي وربىسە, پروبلەما تۋىندايدى. بىرىنشىدەن, سانكتسيالاردى الىپ تاستاۋ يراننىڭ قارجىسىن قايتارۋىن جەڭىلدەتەدى. ءسويتىپ, قاراجاتتى يەمەندەگى, سيرياداعى, يراكتاعى, ليۆانداعى, گازاداعى جانە ايماقتىڭ باسقا جەرلەرىندەگى تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتىرۋگە جۇمساۋىن جالعاستىرا بەرەدى. 2015 جىلعى كەلىسىمدە مۇنداي ارەكەتكە تىيىم سالىنعان جوق بولاتىن.
ەكىنشىدەن, يران ءوزىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن نەعۇرلىم قاتاڭ شەكتەۋلەر قوياتىن, ۇزاق مەرزىمگە سوزىلاتىن يادرولىق كەلىسىمگە (JCPOA 2.0) قول قوياتىنىنا سەنۋ قيىن. سونداي-اق يران ون جىلدان سوڭ ساياسي قۇرىلىمى وزگەرىپ, ۇستانعان باعىتىنان باس تارتادى دەپ ايتۋعا نەگىز جوق.
ەندەشە, JCPOA-نى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تاعى ءبىر كەمشىلىگى كۇن تارتىبىنە شىعادى. يراننىڭ 2015 جىلعى كەلىسىمگە قايتا كىرۋىنە مۇمكىندىك بار. مۇنداي جاعدايدا ونى ورىنداي وتىرىپ, بالليستيكالىق زىمىرانداردى (پاكتىمەن قامتىلماعان) ءوندىرۋدى جەدەلدەتۋىنە ەشتەڭە كەدەرگى ەمەس. سونىمەن قاتار 2030 جىلدان كەيىن بايىتىلعان ۋران قورىن كۇرت ۇلعايتا الادى. بۇعان قوسا, يران سوڭعى بىرنەشە جىلدا ۇيرەنگەن تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, جاسىرىن جەرلەردە ءتيىستى قارۋ-جاراق ازىرلەۋىن جالعاستىرا بەرەدى. سونداي-اق كەلەشەكتە كەز كەلگەن يادرولىق قارۋدىڭ ساپاسى مەن سانىن ارتتىرۋىنا جول اشىلادى.
ماسەلە مىنادا. مۇنداي ساتكە قاشان جەتەمىز؟ ەگەر كەلىسسوزدەر ءساتسىز بولسا, بىرنەشە ايدا بولۋى مۇمكىن. ءساتتى اياقتالسا, ون جىل كولەمىندە ماسەلە قايتا تۋىندايدى. يادرولىق قارۋدى يەلەنگەندە نەمەسە سوعان ءبىر قادام قالعان جاعدايدا يران ايماقتا ءوز دەگەنىن جۇرگىزۋگە تالپىنىپ, قازىرگىدەن دە اگرەسسيۆتى ساياسات جۇرگىزۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار يادرولىق قارۋدى يەلەنگەن نەمەسە ونى بىرنەشە كۇن, اپتا ىشىندە شىعارا الاتىن يران كورشىلەس مەملەكەتتەردى, ەڭ الدىمەن, ساۋد ارابياسىن, مىسىردى, تۇركيانى وسىنداي جولعا تۇسۋگە يتەرمەلەۋى مۇمكىن. بۇل ايماقتاعى احۋالدى كۇردەلەندىرە تۇسەدى.
بۇعان بالاما – رەسمي ديپلوماتيانى فورمالدى ەمەس نارسەمەن اۋىستىرۋ. مۇنى ءۇنسىز ديپلوماتيا نەمەسە قارۋدى كەلىسىمسىز باقىلاۋ دەپ اتاساڭىز بولادى. اقش جانە باسقا مۇددەلى مەملەكەتتەر (سونىڭ ىشىندە يزرايلدە بار) يرانعا يادرولىق الەۋەتىنىڭ شەگىن بەلگىلەپ بەرۋى قاجەت.
ەگەر يران بەلگىلەنگەن مولشەر مەن ساننان اسىپ كەتسە, ونىڭ سالدارى اۋىر بولادى. سانكتسيالاردى كۇشەيتۋمەن قاتار, يادرولىق نىساندارعا, سونداي-اق ەكونوميكالىق جانە اسكەري ماڭىزى بار نىساندارعا كيبەرشابۋىل جاسالىپ, اسكەر كىرگىزىلەدى.
مۇنداي قادامنىڭ تاۋەكەلدەرى مەن شىعىندارى بار. يران ءوزىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرىن قورعايتىنىن, قاجەت جاعدايدا ولاردى قايتا قۇرۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمساي الاتىنىن ەسكەرسەك, مۇنداي شابۋىلداردىڭ ءساتتى بولاتىنىنا كەپىلدىك جوق. سونداي-اق يران قالاعان قارۋىمەن ايماقتاعى جانە دۇنيە جۇزىندەگى كەز كەلگەن مەكەندى نىساناسىنا الا الادى.
مۇنىڭ ءبارى اقش-قا قيىن تاڭداۋ جاساۋعا ماجبۇرلەيدى. بايدەن مەن ونىڭ ورنىن باساتىندار يرانعا جاسالعان شابۋىلدارعا قاتىسۋى نەمەسە ونى قولداۋى مۇمكىن. سونداي-اق اقش-تىڭ ەۋروپا مەن ازياداعى وداقتاستارىن رەسەي مەن قىتايعا قارسى تۇرۋعا شاقىرعانى سياقتى, يراننىڭ كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەرىنە نەمەسە يادرولىق قارۋدى قولدانۋىنا قارسىلىق بىلدىرۋگە ۇندەۋى مۇمكىن. ترامپ تا, بايدەن دە امەريكانىڭ تاياۋ شىعىستاعى اسكەري قاتىسۋىن قىسقارتقىسى كەلەتىنىن اشىق ايتتى. يرانداعى احۋالدى ەسكەرسەك, مۇنداي ارەكەتتىڭ جاقسىلىقپەن اياقتالۋى ەكىتالاي.
ريچارد حااس,
حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى
نيۋ-يورك
Copyright: Project Syndicate, 2021.
