شەكارا قاۋىپسىزدىگى – مەملەكەت دامۋىنىڭ كەپىلى

بۇگىنگى تاڭدا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر الەمدەگى قوزعالتقىش كۇشتەردىڭ بىرىنە اينالدى. مۇنداي عالامدانۋ كەزەڭىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ونىڭ ىشىندە شەكارالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءتۇرلى سالاداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس, تۇسىنىستىك پەن ءىس-قيمىل شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىن قالاپ, جاڭا ساتىعا كوتەرۋدە. بۇل – قازاقستاندىق شەكاراشىلارعا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەپ وتىرعاندىعى ءسوزسىز. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «شەكارا قاۋىپسىزدىگى – مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى» دەپ ايتقان ءسوزى ەسكە ورالادى. ەلباسىمىز رەسەي, قىتاي, ورتا­لىق ازيا جانە ەۋرووداق ەلدەرىمەن سەرىكتەستىك قاتىناستاردى دامىتۋ, كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكو­نو­ميكالىق كەڭىستىكتى قولداۋدى سىرت­قى ساياساتتاعى باسىمدىقتار قاتارىندا اتاپ كەلەدى. ونىڭ ىشىن­دە ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ماسە­لەلەردى ورتاق كەلىسىم ارقىلى شەشۋ قاجەتتىگىن ايرىقشا اتاپ وتىر. شەكارا قىزمەتىنىڭ باس­تى مىن­دەتتەرىنىڭ قاتارىنا مەملە­كەتتىك شەكارا جانە باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرىندەگى رەجىمدى قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى حالىقارالىق كەلىسىمدەردەن تۋىندايتىن مىندەتتەمەلەردى, ونىڭ ىشىندە دەليميتاتسيالاۋ, دەماركاتسيالاۋ جانە رەدەماركاتسيالاۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا قاتىسۋ, ەلىمىزدىڭ قورعانىس جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنا قاتىستى مىندەتتەردى شەشۋ, مەملەكەتتىك شەكارادا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇد­دەسىن قورعاۋعا اتسالىسۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ قورشاعان ورتانى جانە ميگراتسيالىق زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋدى قوسۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى بويىنشا وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى اتقارا وتىرىپ, شەكارا قىزمەتى, سونىمەن قاتار, تمد ەلدەرىنىڭ, ەۋرازەق, شىۇ, ۇقشۇ سەكىلدى ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك ۇيىمدارىنىڭ جۇ­مىسىنا دا بەلسەنە اتسالىسۋدا. بۇل ورايدا, شەكارا قىزمەتى الىس جانە جاقىن مەملەكەتتەردىڭ شەكارالىق ۆەدومستۆولارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ءتيىستى ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جۇ­زەگە اسىرۋدا. حالىقارالىق ۇي­ىمدار اياسىنداعى كوپساتىلى ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى الەمدىك قاۋىپ-قاتەردى ەلىمىزدىڭ سىرتقى شەبىندە اۋىزدىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. ونىڭ ىشىندە شەكارانى كۇزەتۋ بويىنشا حالىقارالىق كەلىسىمدەر قابىلداۋ, ءوزارا جەدەل اقپارات الماسۋ, اسكەري-تەحنيكالىق سالادا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ, شەكارادا بولاتىن جاعدايلاردى شۇعىل رەتتەۋ ءۇشىن شەكارالىق وكىلدىكتەر اشۋ سەكىلدى ماسەلەلەر شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. زاڭسىز كوشى-قون, ەسىرتكى ساۋداسى, تاۋارلاردى, قارۋ-جاراقتاردى وتكىزۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا بىرنەشە مەملەكەتتەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بىرلەسە وتىرىپ شەكارالىق ءىس-شارالار وتكىزۋى داستۇرگە اينالدى. مەملەكەت باسشىسى شەكا­راشىلاردىڭ ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق بازاسىنىڭ تولىققاندى بولۋىن ءاردايىم نازارىنان تىس قالدىرعان ەمەس. وسىنداي قام­قورلىقتىڭ ناتيجەسىندە ۇلان-عايىر شەكارانى قورعاۋعا قاجەتتى قارجى-قاراجات پەن كەرەك-جاراقتار جەتكىلىكتى تۇردە بولىنۋدە. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى گەنەرال-لەيتەنانت نۇر­لان جولامانوۆتىڭ سوزىنە قا­­ر­ا­عاندا, قازاقستان شەكاراسى دوس­تىق پەن ىسكەرلىك قارىم-قا­تى­ناستار ۇردىسىنە اينالدى. شەكارانى نىعايتۋ بويىنشا كەدەن وداعى قويعان ينتەگراتسيالىق تالاپتار تولىعىمەن ىسكە اسى­رى­لۋدا. بۇگىنگى تاڭدا قازاق­ستان شە­كاراسى دەگەنىمىز – كە­دەن وداعىنىڭ دا شەكاراسى. شەكارادان كونتراباندانىڭ وت­پەۋىنە جان-جاقتى توسقاۋىل قويۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. وڭتۇستىكتەگى شەكارامىزدا ين­جەنەرلىك قۇرىلعىلار ورناتىلىپ, باسقا دا قاجەتتى جۇ­مىستار اتقارىلدى. وتكەن جىلى قازىرگى زامان تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن 20-دان استام زاستاۆا سوعىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان كۇن-ءتۇن قاتىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن شەكاراشىلاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە ەرەكشە نازاردا. اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان «جايساڭ» (تەمىرجول) باقىلاۋ-وتكىزۋ وتريا­دىنىڭ ساربازدارىنا بىرنەشە قىزمەتتىك پاتەردىڭ كىلتتەرى سالتاناتتى جاعدايدا تابىستالدى. سونداي-اق, وسكەمەن جانە پاۆ­لودار قالالارىندا دا وسىنداي پاتەرلەر بەرىلدى. شەكا­راشىلاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارى ال­داعى كەزدە دە جالعاسا بەرەتىن بولادى. «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس وتكەن جىلدان باستاپ قىزمەت ءوتىلى ون جىلعا جەتپەيتىن اسكەري قىزمەتشىلەرگە تۇرعىن ءۇي جالداۋ ءۇشىن اقشالاي وتەماقى بولىنە باستادى. شەكارا قىزمەتىنىڭ اسكەري بو­لىمدەرى جاڭا تەحنيكالىق قۇرال­دارمەن جابدىقتالۋدا. مىسالى, «بورالداي» اۋە بازاسىندا اسكەري بولىمدەرگە سالتاناتتى جاعدايدا جاڭا اۆتوكولىكتەردىڭ كىلتتەرى تاپسىرىلدى. ولاردىڭ ىشىندە شەكاراشىلاردىڭ سەنىمدى كولىك قۇرالدارى سانالاتىن «ۋاز» جول تاڭدامايتىن ماشيناسى, «Iveco» اۆتوبۋسى, «كاماز» جۇك ما­شيناسى, شىنجىر تاباندى كولىكتەر جانە قارشاڭعىسى بار. ورال قالاسىنداعى «زەنيت» زاۋىتىندا جاسالعان جىلدامدىعىنا كوز ىلەسپەيتىن «FC-19» كاتەرلەرى تەڭىزگە ءتۇسىرىلدى. تەحنيكالىق جابدىقتاۋ ماسەلەسىندە شەكارا اۆياتسياسى دا نازاردان تىس قالعان ەمەس. مۇنىڭ دالەلى رەتىندە وتكەن جىلى 4 بىردەي تىكۇشاقتىڭ ساتىپ الىنعاندىعىن ايتىپ وتكەن ورىندى. اتالعان تەحنيكالاردىڭ بارلىعى كۇندەلىكتى قىزمەتتە كە­ڭىنەن پايدالانىلۋدا. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق مۇد­دەسىن قورعاۋدا, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ كەڭ قانات جايۋى­نا ساي اۋقىمدى جۇمىستار ات­قا­رىلىپ جاتىر. ال تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شەكاراسىنىڭ ءبىر بولىگى كاسپي تەڭىزى ارقىلى وتەتىندىگى بەلگىلى. ونى كۇزەتۋگە ۇلكەندى-كىشىلى اسكەري ءجۇزۋ قۇرالدارى جۇمىلدىرىلۋدا. شەكارا قىز­مەتى باس شتابى باسقارماسى باس­تىعىنىڭ ورىنباسارى, 1 رانگىلى كاپيتان سابىر حاسانوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىنگى تاڭدا تەڭىزدەگى شەكارامىزدى 40-تان استام اسكەري كەمەلەر كۇزەتۋدە. كاسپي جاعالاۋى ماڭىزدى ستراتەگيالىق ايماقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مۇندا مۇناي-گاز, حيميا ونەركاسىبى جانە بالىق سالاسىنا قاتىستى كاسىپورىندار كەڭىنەن دامىعان. كاسپي بىرنەشە مەملەكەتكە ورتاق سۋ ايدىنى, دوستىق تەڭىزى دەپ تە اتالادى. سوندىقتان كاسپي اك­ۆاتورياسىن, بيورەسۋرستارىن قورعاۋ سالاسىندا حالىقارالىق بىرىككەن ءىس-شارالار ءجيى وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇعان ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ۆەدومستۆولارىمەن قاتار قازاق­ستاندىق شەكاراشىلار دا بەلسەنە قاتىسۋدا. سونىڭ ىشىندە, شەكارا قىزمەتىنىڭ قۇرامالارى مەن بولىمدەرى ءۇشىن براكونەرلىك ءىس-قيمىلداردى اۋىزدىقتاۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق جەدەل-ساۋىقتىرۋ شارالارىنا قاتىسۋ ۇيرەنشىكتى ىسكە اينالعان. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شەكارالىق اسكەرلەر قولباسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن جەدەل-ساۋىقتىرۋ ءىس-شا­رالارى دا جىل سايىن وتكىزىلۋدە. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ءىس-شا­رانىڭ ەكىنشى كەزەڭى تابىستى اياقتالدى. ونى قازاقستاندىق شەكاراشىلار رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇرگىزدى. كەشەندى ءىس-قيمىلدار ناتيجەسىندە كەمەلەر ۇزاقتىعى 370 تاۋلىكتى قۇرايتىن ءجۇز رەتتەن استام تەڭىز ساپارى­نا شىعىپ, 23 000-نان استام ميل جول ءجۇردى. تىكۇشاقتاردىڭ كومەگى دە ءجيى قولدانىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندە راديولوكاتسيالىق قامتۋ جۇمىستارى كەڭىنەن جۇرگىزىلۋدە. وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ناتي­جەسىندە مەملەكەتتىك شەكارانى بۇزۋشىلار ۇستالىپ, زاڭسىز اۋلانعان قىمبات باعالى بالىق جانە بالىق ونىمدەرى, جۇزدەگەن مەتر بالىق اۋلاۋ قۇرالدارى تاركىلەنۋدە. مەملەكەتتىك شەكاراداعى با­قىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى دە ەلى­مىزدىڭ ودان ءارى دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. تۋريزم سالاسىنىڭ قانات جايۋى, جاڭادان تۋريستىك باعىتتاردىڭ اشىلۋى باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرىنىڭ قۋاتىن ارت­تىرۋدى, وندا الەۋمەتتىك قۇرى­لىمدار سالۋدى قاجەت ەتۋدە. مەملەكەتتىك شەكاراداعى جاع­دايدىڭ جەدەل دامۋىنا بايلانىستى شەكارالىق باقىلاۋ-وت­كىزۋ بولىمشەلەرىنىڭ قىزمەتى دە بەلسەندىلىكپەن جۇرگىزىلۋدە. حالىقارالىق قاتىناستار جولىندا شەكارالىق وتكىزۋ-باقىلاۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ, شەكارادان ءوتۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى دايىنداپ, بەكىتۋ جۇمىستارى ءوز ۋاقتىسىندا اتقارىلدى. باقى­لاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى ارقىلى بىلتىرعى جىلى ونداعان ميلليون ادام مەن ميلليونداعان كولىك قۇرالدارى وتكىزىلدى. ال جالعان قۇجات كورسەتىپ, شەكارا ءتارتىبىن بۇزۋشىلاردى, ونىڭ ىشىندە شەتەل ازاماتتارىن ۇستاۋ, ولاردى اكىمشىلىك تارتىپتىك جازاعا تار­تۋ جۇمىستارى كۇندەلىكتى تۇر­­دە اتقارىلىپ كەلەدى. شەك­ارا­شىلاردىڭ قىراعىلىعى ارقا­سىندا كونتراباندا, ەسىرتكىلىك زات­تار, قارۋ-جاراق, وق-دارىلەر, جا­رىلعىش زاتتار, باسقا دا تىيىم سالىنعان ماتەريالداردى الىپ وتۋ­گە توسقاۋىل قويىلۋدا. وتان شەبىن سەنىمدى كۇزەتۋ – مامانداردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى ەكەندىگى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بىلىكتى شەكاراشى مامانداردى شەكارا قىزمەتىنىڭ اكادەمياسىندا دايىندايدى. وندا وقۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەر دە كوپتەپ سانالادى. ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ بىرقاتار ەلدەرىنىڭ ماماندارى دا وسى وقۋ ورداسىنىڭ قابىرعاسىندا دايىندىقتان وتەدى. مۇنىڭ ءوزى وقۋ ورداسىنىڭ دەڭگەيىن بايقاتاتىندىعى ءسوزسىز. تاۋەلسىز ەلىمىز الدىنا مەرەيلى مەجە قويىپ وتىر, ول – الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ. مۇنداي مەجە شەكاراشىلار ساپىندا دا زور قولداۋ تاۋىپ, ءاربىر سارباز بۇل مىندەتكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ەسەلى ەڭبەگىمەن ۇلەس قوسۋدا. تەاتر كيىم ىلگىشتەن باس­تالاتىن بولسا, ال مەملەكەت شەكارادان باستالاتىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان دا بولار وتان شەبىندەگى كۇزەتتە جۇرگەن شەكاراشىلارىمىزدىڭ بيىلعى جىلعى ۇرانى «مەملەكەتتىك شەكارا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى» دەپ قابىلدانىپتى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».