جالاقىنى قورعاۋ جالپىعا ورتاق

ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ جە­تەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە ون ماسەلە قارالدى. دەپۋتاتتار نازارىنا بۇل جولى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر, جەكە دەتەكتيۆتىك قىزمەت, گەندىك-ينجەنەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە بىرقاتار حالىقارالىق قۇجاتتاردى زاڭدىق بەكىتۋ ماسەلەلەرى ۇسىنىلدى. قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى قور­عاس وزەنىندە «دوستىق» ءبىر­لەس­كەن سۋ تورابىن سالۋداعى ىن­تىماقتاستىق كەلىسىمىنە قا­تىستى زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداپ بەرگەن پالاتانىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ سۋ تورابى ورتاق قارجىلاندىرۋ شارتتارى بويىنشا جۇزەگە اسارىن ەرەكشە اتادى. زاڭ جوباسىنا قورىتىندى ازىرلەۋ مەرزىمى انىقتالىپ, ءتيىستى كوميتەتكە تاپسىرىلدى. جانە دە گەندىك-ينجەنەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ماسەلەلەرىنە قۇرىلعان زاڭدىق قۇجاتقا دا قورىتىندى ازىرلەۋ مەرزىمى بەلگىلەندى. ال جەكە دەتەكتيۆتىك قىزمەت تۋرالى زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە زاڭدىق قۇجات دەپۋتاتتار تاراپىنان 70 پايىزعا دەيىن وزگەرتىلەتىندىكتەن, ولار بويىنشا جۇمىس جالعاساتىن بولدى. اتالعان زاڭدىق قۇجات تەك جەكە تۇلعالارعا عانا ەمەس, زاڭدى تۇلعالارعا دا دەتەكتيۆتىك اگەنتتىكتەر ارقىلى جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى دەپ كۇتىلۋدە. مۇندا, سونداي-اق, اكىمشىلىكتىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالماعان. جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار سەنات تاراپىنان بىرقاتار تۇزەتۋلەرىمەن قايتارىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردى قايتا ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىعا سالدى. بۇل زاڭدىق قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ قايتا قۇرىلىمداۋدان وتكەن ەكىنشى دەڭگەيلى بتا, اليانس بانك جانە تەمىربانكتەردىڭ قۇرامىنان مەملەكەتتىڭ شىعۋى تۋرالى تاپسىرماسىنا وراي ۇسىنىلىپ وتىر.     قوسىلۋ كەزىندە باسقا بانك اك­تسيالارىن ساتىپ الۋعا شەك­تەۋدى الىپ تاستاۋ, بانكتىك, حول­دينگتىك نەمەسە ءىرى قاتىسۋشىسى مارتەبەسىن وڭتايلاندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ال بىرىگۋ جاعدايىندا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرىنىڭ اكتسيالارى كەپىلدە نەمەسە تىيىم سالۋدا بولسا, ەميتەنتتەردىڭ قايتا ۇيىمداستىرۋداعى كەپىلزاتىن اۋىستىرۋعا تىيىم سالۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلگەن. ءماجىلىس سەنات دەپۋتاتتارى تاراپىنان ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرمەن كەلىستى. سونىمەن بىرگە, كەشە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ازاماتتىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا قولداۋ تاپتى. ادىلەت ءمينيسترى بەرىك يماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم ءوزارا قۇقىقتىق كومەككە قاتىستى قۇجاتتاردى تاپسىرۋ, دالەلدەمەلەردى جيناۋ جانە بەرۋ, كۋا مەن ساراپشىنى شاقىرۋ ءتارتىبىن رەتتەيدى. ءوتىنىش ونى العان كۇننەن باستاپ توقسان كۇن ىشىندە ورىندالارى بەلگىلەنىپتى. مۇنداي كەلىسىمدەر قىرعىز رەسپۋبليكاسى, كحدر, وزبەكستان, گرۋزيا, ءۇندىستان, پاكىستان, ءباا, تۇركيا, تۇركىمەنستان, قحر, موڭعوليا, ازەربايجان جانە ليتۆا ەلدەرىمەن جاسالعان. بۇدان باسقا, جالپى وتىرىستا «ەڭ تومەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ رەسىمىن جاساۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (26-كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «ەڭ تومەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ رەسىمىن جاساۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (26-كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيا­لاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراۋ بارىسىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين ەڭ تومەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ راسىمىنە ديففەرەنتسيالدى جولمەن كەلۋ كەرەكتىگىن ايتتى.  بۇل, اسىرەسە, ايرىقشا ەڭبەك جاعدايىمەن سيپاتتالاتىن  ماماندىقتارعا تىكەلەي قاتىستى بولماق. ودان ءارى نۇرلان نىعماتۋلين: – دەپۋتاتتار توبى باستاماشى بولعان تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار تۋرالى زاڭ جوباسىن ىلەسپەلى زاڭنامالىق قۇجاتتارمەن تالقىلاۋ كەزىندە بىزگە بۇگىنگى ايتىلىپ وتىرعان, تومەنگى ستاندارتتار تۋرالى ەڭ تومەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ, اسىرەسە, ايرىقشا ەڭبەك جاعدايىمەن سيپاتتالاتىن ماماندىقتارعا قاتىستى  ماسەلەلەردى دە ەسەپكە الۋىمىز كەرەك شىعار. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىر سۇرۋىنە, ەڭبەك ەتۋىنە قولايلى الەۋمەتتىك بازيس دەگەنىمىزدىڭ ءوزى وسى ەمەس پە – دەدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا وتكەن جىلى ەلىمىزدە ەڭ تومەنگى جالاقى ستاندارتتارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. مينيستر قازىرگى كەزدە اياقتالىپ قالعان زەرتتەۋلەر نەگىزىندە ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن بەلگىلەۋدىڭ ءتورت ءتۇرى قاراستىرىلعاندىعىن دا اتاپ كەتتى. جاقىن ارادا ۇسىنىمدار جۇمىس توبىنا شىعارىلىپ, ماقۇلداۋدان وتكەن سوڭ قوعام تالقىسىنا شىعارىلاتىن بولادى. كونۆەنتسيانىڭ ماقساتى – مەملەكەتتىڭ ەڭ تومەنگى جالاقىنى بەلگىلەۋ ءراسىمىن ساقتاۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ءاربىر مەملەكەت جالاقىنى ۇجىمدىق شارت ارقىلى نەمەسە وزگە دە جولمەن ءتيىمدى رەتتەۋدىڭ بەلگىلى ءراسىمى بولماعان جانە جالاقىسى وتە تومەن ونەركاسىپتىڭ بەلگىلى ءبىر سالالارىندا (اتاپ ايتقاندا, ءۇي شارۋاشىلىعىندا) جۇمىس ىستەيتىن ەڭبەكشىلەر جالاقىسىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرلەرىن بەلگىلەۋگە مىندەتتەلەدى. حالىقارالىق قۇجات بويىنشا ەڭ تومەنگى مولشەرلەمەلەر قولدانىلاتىن جانە جالاقىنى اناعۇرلىم تومەن مولشەرلەمەلەرمەن العان جۇمىسشى وزىنە تولىق تولەنبەگەن سومانى سوت تارتىبىمەن الۋعا قۇقىعى قارالادى. سونىمەن قاتار, كۇن تارتىبىندە «جالاقىنى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى (95-كونۆەنتسيا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا جان-جاقتى تالقىعا سالىندى. كونۆەنتسيا مەملەكەتتىڭ جالاقىنى قورعاۋ نورمالارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. الەمدىك جاھاندانۋ جاعدايىندا قازاقستاننىڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ باعىتىندا ەڭبەكاقىنى رەتتەۋ, حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ, ادام كاپيتالىن دامىتۋ تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ مىندەتتى شارتى بولىپ تابىلادى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا سوزىندە جالاقىنىڭ حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ قاعيداتتارىنا سايكەس قورعالۋى اسا ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. كونۆەنتسيادا جالاقىنى ۋاقتىلى جانە جۇيەلى تولەۋ, ونى شەكتەن تىس ۇستاپ قالۋلاردان, كاسىپورىن بانكروت بولعان نەمەسە تاراتىلعان جاعدايدا قورعاۋ قاراستىرىلادى. تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ ەلىمىزدە جالاقى ۋاقتىلى تولەنبەيتىندىگىنە قىنجىلىس ءبىلدىردى. ەلىمىزدە جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان مۇنداي فاكتىلەر كەزدەسەتىنىمەن كەلىسكەن مينيستر قازىرگى تاڭدا وبلىس اكىمدىكتەرى جانىنان ارنايى شتابتار قۇرىلعانىنان حاباردار ەتتى. مىسالى, بىلتىر جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەكاقىعا قارىزى 1,1 ملرد. تەڭگە بولسا, بيىل 21 اقپانداعى جاعداي بويىنشا 75 مەكەمە 6748 جۇمىسشىسىنا 828 ميلليون تەڭگە بەرەشەگى بارلىعى انىقتالعان. ەندى بۇل ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت جانىنداعى ۇشجاقتى كوميسسيا جان-جاقتى جۇمىس جاساپ جاتىر ەكەن. زاڭ جوباسى ماقۇلدانىپ, سەناتقا جولداندى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».