ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ماسەلەلەرىن ىلگەرىلەتۋدەگى جوعارى ناتيجەلىلىگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن مەملەكەت باسشىسى كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە: «مەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ باعىتىنا ەرەكشە نازار اۋدارامىن, ويتكەنى ونىڭ جاي-كۇيى, سايىپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
ءبىز قۇقىقتىق جانە ءادىل مەملەكەت قۇرۋ جولىمەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىلگەرىلەپ كەلەمىز. مۇنى ەل پرەزيدەنتى «مەملەكەتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعدارىنىڭ باسىم مىندەتىنىڭ ءبىرى – ساياسي جاڭعىرۋدى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرۋ» دەپ تۇسىندىرەدى. ال بۇل مىندەت سوڭعى ءۇش جىلدا ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنا ەداۋىر وزگەرىستەر ەنگىزىپ, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى ءبىرشاما ىلگەرىلەتە تۇسكەنى انىق. سولاردىڭ ىشىندەگى ەلەۋلىسى – ۇكىمەت بەكىتكەن ادام قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار.
راس, پرەزيدەنت ءاۋ باستان ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىن قاشاندا جەكە-دارا ءبولىپ قاراپ, بۇل ماسەلە ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلەگە اينالدى. جوعارىدا ءبىز اتاپ وتكەن جوسپار دا ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر كەزەڭى بولىپ سانالادى. جالپى, ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدان ەرەكشە نازاردا تۇر. وسىدان 26 جىل بۇرىن قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدا دا ەلىمىز ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جəنە əلەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرىپ, ەڭ قىمبات قازىناسىن – ادام جəنە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ بەكىتتى.
ەل دامۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇجاتىنا اينالعان كونستيتۋتسيانىڭ العاشقى ەكى ءبولىمى حالىقارالىق قۇقىقتىق شارتتارعا ساي ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا نەگىزدەلگەن. جالپى الەۋمەتتىك جəنە ەكونوميكالىق, ازاماتتىق پەن ساياسي قۇقىقتىڭ بارلىعىن ءبىر جەرگە بىرىكتىرسەك تە, نورمالاردىڭ ىشىندە ادام قۇقىنىڭ قورعالۋى باسىمىراق تۇسەدى.
وتىز جىلدان بەرى قاستەرلەپ كەلە جاتقان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى ۇستانىمىنىڭ ءبىرى دە وسى – ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى. شىنداپ كەلگەندە, بۇل ءبىزدىڭ ەڭ جاندى جەرىمىز. ويتكەنى «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» بولسا, باستى زاڭعا سايكەس «ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جۇزەگە اسىرۋى باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزباۋعا, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس پەن قوعامدىق يماندىلىققا نۇقسان كەلتىرمەۋگە ءتيىس».
ەڭ الدىمەن ايتاتىنىمىز – ەلىمىز تəۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ-اق əلەمدىك دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق قالىپتىڭ بارلىعىن, سونىڭ ىشىندە ادام مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەردى. اتا زاڭنىڭ العاشقى بابىندا دا «مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جəنە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلدى. ياعني ەلىمىز ەڭ ءبىرىنشى ورىنعا ادامدى قويدى. الدىمەن ونىڭ ءومىرىن جوعارى باعالادى. سول سەبەپتى دە اينالامىزداعى جۇرتتىڭ بارلىعى قازاق ەلىن جاي عانا مەملەكەت دەپ ەمەس, ادام قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ەگەمەن ەل دەپ بىلەدى. سابىرمەن سانسىز قيىندىقتاردى جەڭگەن ەلىمىز ەڭ ءبىرىنشى مەملەكەت دەگەن ۇعىمنىڭ ەمەس, ادام دەگەن اسىل قۇندىلىقتىڭ باعاسى بيىك تۇراتىنىن ايشىقتاپ بەردى. كەڭەس زامانىندا بۇل ۇعىم كەرىسىنشە ەدى. ءبىرىنشى ورىنعا مەملەكەتتى قويعان وداق ودان كەيىن قوعامدى, ال ادامنىڭ قۇقىن ءۇشىنشى كەزەككە ىسىرىپ تاستاعان بولاتىن.
بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى وسىدان 73 جىل بۇرىن 1948 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي مويىندالۋىن, ساقتالۋىن جانە ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. بۇل دەكلاراتسيانى حح عاسىرداعى ەڭ نەگىزگى ءارى ماڭىزدى قۇقىقتىق قۇجاتتاردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. ادام قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ناقتى ەرەجەسى جازىلعان, بارلىعى 30 باپتان تۇراتىن دەكلاراتسيا بۇگىنگە دەيىن الەمنىڭ 500-دەن استام تىلىنە اۋدارىلدى. «ەركىندىكتىڭ ۇلى حارتياسى» دەپ اتالىپ كەتكەن حالىقارالىق قۇجات ءار ادامنىڭ تۋمىسىنان تيەسىلى قۇقىقتارىن ايقىنداپ بەردى. باسقاشا ايتقاندا, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بولعان قاندى وقيعالار كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ الدىمەن ادام تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى بولۋى كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ەدى. سەبەبى ادامنىڭ ءومىرى – ەشقانداي ساياسي جۇيەنىڭ ويىنشىعى بولماۋعا ءتيىس.
ال ءۇش عاسىر پاتشا وكىمەتىنىڭ ەزگىسىن كورىپ, 70 جىل بوداندىقتا بولعان ەلىمىز ەگەمەندىگىن جاريالاعان العاشقى كۇننەن-اق مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق ادام ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. قازاقتىڭ كەرەمەت قاسيەتى بار. ول حالقىمىزدىڭ «دۇنيەدە ادامنان اسقان قۇندىلىق جوق» دەگەن تانىم-تۇسىنىگىنەن تۋىندايدى. سول سەبەپتى دە اتا زاڭىمىزدا مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىقتىڭ ادام بولىپ بەلگىلەنۋى – زاڭدىلىق.
ادام قۇقىعىن بۇزۋ وڭاي, قالپىنا كەلتىرۋ قيىن ءىس. وسىنى ەسكەرگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل 9 ماۋسىمدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ءارى شارالارى تۋرالى» جارلىققا قول قويىپ, ەل ۇكىمەتىنە ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولعانداردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا قاتىستى ادام قۇقىقتارى, ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋدى جويۋ, بىرلەسۋ, پىكىر ءبىلدىرۋ بوستاندىقتارىنا, ادامنىڭ ءومىر سۇرۋگە جانە قوعامدىق تارتىپكە قۇقىعى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ادامنىڭ قىلمىستىق سوت تورەلىگى, اتقارۋ جانە ازاپتاۋلار مەن قاتىگەز ءىس-ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
ال ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, مۇددەلەرىن قورعاۋ – اۋەل باستان قازاقستان ساياساتىنىڭ باستى باعىتى بولىپ سانالادى. سول سەبەپتى دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل جارلىعى وسى جاۋاپتى شەشىمنىڭ سالماعىن ارتتىرىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن زورايتا ءتۇستى. ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ناقتى شارالاردى ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋ ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى ەكەنىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە اتاپ وتكەن ەدى. ال جارلىققا زاڭ سالاسىنىڭ وكىلدەرى «ادام قۇقى دەيتىن باستى قۇندىلىققا قۇرمەتپەن قاراۋدى باعدارلايتىن قۇجات بولدى» دەگەن باعا بەردى.
اتا زاڭنىڭ باستى پرينتسيپتەرى مەن يدەيالارىنان باستاۋ العان جارلىقتان تۋىندايتىن مىندەتتەر قانداي؟ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا, دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋدا ماڭىزدى جەتىستىكتەرگە جەتتى. الەمدىك تاجىريبەنى نەگىزگە العان وزىق زاڭناما جۇيەسى دە تالاپقا ساي ەنگىزىلىپ كەلەدى. ال پرەزيدەنتتىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان بۇل جارلىعى ماڭىزدى سالانىڭ ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى بولىپ قالاناتىنى ءسوزسىز.
ادامنىڭ اجىراماس تابيعي قۇقىقتارى دەگەن ۇعىم بار. بۇل قۇقىقتار مەن قۇندىلىقتار ادامعا تۋا بىتەدى. جاراتىلىستىڭ قۇدىرەتى سول – ادام دۇنيە ەسىگىن اشقاندا ناسىلىنە, دىنىنە, تىلىنە, تۋعان جەرى مەن ۇلتىنا قاراماي ءبارى تەڭ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارى بىردەي. ونىڭ ەڭ باستىسى – ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇقىعى. كونستيتۋتسيانىڭ 15-بابىن ەسىڭىزگە ءتۇسىرىپ كورىڭىز. وندا: «اركىمنىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇقى بار» دەپ جازىلعان. دەمەك كەز كەلگەن مەملەكەت ەڭ الدىمەن ادامنىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋى كەرەك. مۇنىڭ سىرتىندا ادامنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني, ءتىپتى ەكولوگيالىق قۇقىقتارى بار. تۇپتەپ كەلگەندە ادام قۇقىعىنىڭ ساقتالۋى – مەملەكەت ىرگەتاسىنىڭ بەرىكتىگى بولىپ سانالادى. سەبەبى «قۇقىقتىق نيگيليزم» – وتە قاۋىپتى قۇبىلىس. ەگەر زاڭ ورىندالماسا, جاي قولجاۋلىق بولىپ قالسا, حالىقتا زاڭعا دەگەن قۇرمەت قالمايدى, مەملەكەت پەن بيلىككە دەگەن سەنىم دە بولمايدى. ال تاريحتان بەلگىلى – مۇنداي سەنىمسىزدىكتىڭ سالدارى وتە اۋىر. سوندىقتان دا ەل پرەزيدەنتىنىڭ جوعارىدا اتالعان جارلىعىن ادام قۇقىقتارىن تولىققاندى ءارى ءتيىمدى قورعاۋ تاسىلدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن ماڭىزدى قۇجات دەپ قابىلداعانىمىز ءجون. ويتكەنى قۇقىقتىق اكتىدە سانامالاپ كورسەتىلگەن ادام قۇقىقتارى ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتىنا قاتىستى بولعاندىقتان مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن قايتا قۇرۋعا جانە زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جاڭعىرتۋعا الىپ كەلەدى. باسقاشا ايتقاندا, حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىن زاڭنامانى, سوت جۇيەسى, پروكۋراتۋرا مەن وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن قايتا سۇزگىدەن وتكىزۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل جەردە ماسەلەنىڭ ءمانىسى تەك ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى جاڭا جارلىق پەن وندا كورسەتىلگەن ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ جوسپارىنا قاتىستى ەمەس ەكەنىن ايقىن تۇسىنگەن ءجون. سەبەبى قولدانىستاعى زاڭناما مەن سوت تاجىريبەسىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگى – تۇسىنە بىلگەن جانعا وتە اۋقىمدى جۇمىس, ماڭىزدى رەفورما. ال بۇل وڭاي شارۋا ەمەس.
وسىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ازاماتتىق قوعاممەن, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلارمەن, عالىمدارمەن سىندارلى ارىپتەستىگىنە جول اشادى. ەڭ باستىسى – پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى سوزدەن ناقتى ىسكە بەت بۇرعانىن اڭعارتادى. وسى تۇستا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن دەپۋتاتتىق كورپۋس جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگى تارازىعا تۇسەرى انىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ بارلىعىنا ماڭىزدى ءارى جاۋاپكەرشىلىگى زور ميسسيا جۇكتەلىپ وتىر.
قازاقستان – قۇقىقتىق مەملەكەت. بىزدە بۇل تۋرالى ارنايى دوكترينا دا بار. ال قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن وركەندەۋى, ەلدەگى دەموكراتيالىق پروتسەستەردىڭ دامۋى ادام بوستاندىعى مەن قۇقىعىن ساقتاۋ سىندى ەڭ اسىل قۇندىلىقتارىمەن تىكەلەي بايلانىستى. باستى ۇستانىمى دا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولارعا قىسىم جاساۋعا جول بەرمەۋ بولىپ قالا بەرەدى. جارلىق ۇكىمەتتىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويىپ, قىزمەت باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. بۇل ءىس-شارالار ەلىمىزدى بارلىق قىزمەتى قۇقىق نورمالارىنا باعىناتىن, ءار ازاماتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن, بوستاندىعى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋدى الدىڭعى ورىنعا قويعان قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە سيپاتتايدى.
ەرەكشە ايتا كەتەرلىك جايت – ماڭىزدى جارلىقتا بەلگىلەنگەن ازاماتتاردىڭ بارلىق ومىرلىك ماڭىزدى قۇقىقتارى اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنان تۋىندايدى. ەگەر جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن جەكە جارلىق شىعارۋ قاجەت بولسا, بۇل وسى سالادا جيناقتالعان پروبلەمالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن بىلدىرسە كەرەك. باستىسى – قازىرگى تاڭدا ازاماتتىق قوعام ادام ساۋداسى, ايەل تەڭدىگى, قوعامدىق كوزقاراستى ءبىلدىرۋ, ءومىر ءسۇرۋ قۇقىقتارىنا قاتىستى ماسەلەلەردە سىندارلى وزگەرىستەر جاساۋ ءۇشىن ءپىسىپ-جەتىلدى.
كونستيتۋتسيانىڭ بارلىق نورماسى زاڭداردا جانە زاڭ اكتىلەرىندە تىكەلەي كورىنىس تابۋى كەرەك. بۇعان ەلىمىزدە بارلىق جاعداي جاسالعان. ويتكەنى كونستيتۋتسيا – قاعاز بەتىندە قالاتىن سوزدەر ەمەس, ناقتى ءىستىڭ الگوريتمى.
ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەيىك. دۇنيەجۇزىلىك ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس كۇنىنە وراي جىل سايىن 30 شىلدەدە ەلىمىزدە «مەن ادام ساۋداسىنا قارسىمىن!» ۇرانىمەن ءتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. ءدال وسى كۇنى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ «ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جونىندەگى كۇش-جىگەردى ۇيلەستىرۋدى جاقسارتۋ» قارارى بەكىتىلدى. جىل سايىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار حالىقپەن, سەرىكتەس مەكەمەلەرمەن جانە پوليتسيا ورگاندارىمەن بىرگە الەۋمەتتىك جەلىلەردە وسى تاقىرىپقا ارنالعان روليكتەر مەن اقپاراتتار جاريالاپ, ازاماتتارعا قۇقىقتىق كەڭەس بەرەدى. ازاماتتارعا, ونىڭ ىشىندە ومىردە ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ بولعان ميگرانتتارعا كومەك كورسەتىلەدى. ال مۇنداي يگى ىسكە باستاماشى بولعان اكتسيالارعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن قاجەت؟ ەڭ الدىمەن, حالىقتى ادام قۇقىقتارى جانە ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى سالاسىندا ساۋاتتاندىرۋ ءۇشىن كەرەك. ويتكەنى قوعامدا «ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى بارىنەن قىمبات» دەگەن ۇعىم تۋرالى تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ الماي, مىقتى مەملەكەت قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. اقش-تىڭ 39-پرەزيدەنتى دجيممي كارتەردىڭ «امەريكا ادام قۇقىعىن جاساعان جوق. شىندىعىنا كەلگەندە, ادام قۇقىعى امەريكانى جاساپ شىقتى» دەگەن ءسوزى بار. تاريحي تاجىريبەدەن تۋىنداعان بۇل ءسوزدىڭ استارىندا ۇلكەن شىندىق جاتىر. سوندىقتان اتا زاڭىمىز ايقىنداپ بەرگەن, ال پرەزيدەنتتىڭ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى جولداۋىندا «مىقتى, ءادىل ءارى وزىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ بىردەن-ءبىر دۇرىس جولى» دەپ باسىمدىق بەرىلگەن ادام قۇقىعى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ سانا-سەزىمىندە, ءىس-ارەكەتىندە ارقاشان ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى قاجەت. سەبەبى ادام قۇقىعى قاشاننان ەڭ بيىك قۇندىلىق بولىپ قالا بەرەدى.
