وسى ايدىڭ ورتا شەنىندە پارلامەنت دەپۋتاتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە بولىپ قايتتى. كەزدەسۋلەردە جولداۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن قاتار, بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەرگە بايلانىستى ۇسىنىس-پىكىرلەر, ءوتىنىش-تىلەكتەر دە ايتىلاتىنى انىق. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سەرىكباي نۇرعيساەۆپەن جۇرگىزىلگەن سۇحباتتا سول ماسەلەلەر دە ءسوز بولادى.
– سەرىكباي ورىكباي ۇلى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن جەتىسۋ وڭىرىنە بارىپ قايتتىڭىز. ونداعى ەل-جۇرتتىڭ كوڭىل-كۇيى قالاي ەكەن؟
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرۋ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن الماتى وبلىسىنىڭ تالعار, جامبىل, پانفيلوۆ, ەڭبەكشىقازاق, رايىمبەك, ۇيعىر اۋداندارىندا جانە قاپشاعاي قالاسىندا حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىك, اكتيۆ جيىندارىنا قاتىستىق. شالعايدا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردە دە بولدىق. جالپىلاي العاندا, وبلىس اۋماعىندا ءار اۋداننىڭ, ءار اۋىلدىڭ پروبلەمالارى نەگىزىنەن ءبىر-بىرىنە ۇقساس. بىراق, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى دە بار.
كەزدەسۋلەر مەن جيىنداردا حالىق ەلباسىنىڭ جولداۋىن ەرەكشە ريزاشىلىقپەن جاقسى قابىلداعانى بىردەن كورىنىپ تۇردى. ءسوز الىپ, پىكىرلەر ايتقان قاراپايىم اۋىل ادامدارى جولداۋدا كورسەتىلگەن ماسەلەلەردى ورتاعا سالا وتىرىپ, وزدەرىنىڭ بولاشاقتان زور ءۇمىت كۇتەتىندەرىن, ەلباسىنىڭ الدىمىزعا قويعان تاپسىرمالارى مەن مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىگىنشە ۇلەس قوساتىندارىن ءبىلدىردى. سولاردىڭ بارلىعى تولىقتاي ورىندالسا ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن دە جەتكىزدى.
«ۇزاعىراق ءومىر ءسۇرۋدى جازسا ەكەن»
– جيىندار مەن كەزدەسۋلەردە كوپشىلىك تاراپىنان ۇسىنىستار مەن وتىنىشتەر دە ايتىلعان شىعار.
– الدىمەن مىنا ماسەلەگە توقتالسام دەيمىن. بۇگىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى 70 جاستى قۇراپ وتىر. بۇل تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر جاقسارعانىن كورسەتەدى. سونداي-اق, بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدى مەكەندەرگە مەملەكەت تاراپىنان ويداعىداي قولداۋ-كومەكتەر جاسالىپ جاتقانىن بىلدىرەدى. ال ءوتىنىش-ءتىلەكتەرگە كەلسەك, ءوزىمىز قاتىسقان كەزدەسۋلەر بارىسىندا اۋىل-سەلو تۇرعىندارى, ونىڭ ىشىندە قاريالار «اللا تاعالا بىزگە ۇزاعىراق ءومىر ءسۇرۋدى جازسا ەكەن» دەگەن ماعىنادا وي قوزعاپ, قايران قالدىرعاندارى بار.
– قىزىق ەكەن. سوندا قالاي؟
– ءبىز ولىمنەن قورقىپ تۇرعانىمىز جوق, دەيدى قاريالار. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, نارىقتىق ەكونوميكا بويىنشا ەڭبەك ەتە باستاعاننان بەرگى كەزەڭدەردەگى بالالارىمىزدىڭ تىرشىلىگىنە قىزىعا قارايمىز. باسىندا ۇيلەرى, استىندا جەڭىل اۆتوماشينالارى بار. قولدارىنا ۇيالى تەلەفوندار ۇستاپ ءجۇر. ءبىزدىڭ بۇرىنعى كەزدەگى تۇرمىسىمىز بەن ولاردىڭ قازىرگى تۇرمىس جاعدايلارى اراسىنداعى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. وسىلاردى كورىپ ريزا بولاسىڭ, تاۋبە ەتەسىڭ. ۇرپاعىمىزدىڭ وسىنداي تىرشىلىكتەرىنە ءارى قاراي دا كۋا بولىپ جۇرە بەرسەك دەيمىز, دەيدى كوپتى كورگەن قاريالار.
ەندى ەلباسىمىز قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن 80 جاسقا جەتكىزۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. الەمدىك تالداۋلارعا قاراعاندا, ادامنىڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋى سول ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قاجەتتى قۇرالدارمەن جابدىقتالۋىنا, سونداي-اق, بۇقارالىق سپورت تۇرلەرىنىڭ كەڭ قانات جايۋىنا بايلانىستى بولادى ەكەن.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسى ماسەلەلەر ءتيىستى باعدارلامالار بويىنشا رەت-رەتىمەن شەشىلىپ جاتىر. بارلىق وڭىرلەردە جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, ەمحانالار مەن اۋرۋحانالار, سپورت كەشەندەرى مەن الاڭدار كوپتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى, الداعى ۋاقىتتا دا بوي كوتەرە بەرمەك. مىنە, حالىق ءۇشىن جاسالعان وسىنداي يگىلىكتى ىستەر قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋعا تىكەلەي ىقپال ەتتى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
«جەتپەي تۇرعانى – ينتەراكتيۆتى تاقتا»
– بۇدان ونشاقتى جىلداي بۇرىن دەپۋتاتتار ايماقتارعا بارىپ, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزگەندە, نەگىزىنەن ولار جەكە وزدەرىنىڭ پروبلەمالارىن العا تارتۋشى ەدى. سولاردى شەشۋگە كومەكتەسۋدى وتىنەتىن. ال قازىر شە؟
– راس, ەرتەرەكتە جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋلەردە تۇرعىندار جەكە وزدەرىنە قاتىستى ماسەلەلەردى كوپ كوتەرەتىن. قازىر باسقاشا, كوپشىلىككە ورتاق ماسەلەلەردى جەتكىزۋگە ىنتا تانىتا باستاعان. وسىعان قاتىستى ءبىر مىسال ايتايىن. ۇيعىر اۋدانىنىڭ بودەتى اۋىلىنداعى مەكتەپتە كوپشىلىكپەن كەزدەسۋ ءوتىپ جاتقان. الدىڭعى قاتاردا وتىرعان جاسى سەكسەندەردەگى اجەي ءسوز سۇراپ, ورنىنان تۇردى. العاشىندا ءبىز ول كىسى جەكە وزىنە بايلانىستى ماسەلەنى ايتىپ, سوعان كومەكتەسۋىمىزدى وتىنەتىن شىعار دەپ ويلاعان ەدىك. ءبارى باسقاشا بولىپ شىقتى. ول وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن اۋىلدا جاڭا ۇلگىدەگى مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە, قاجەتتى جيھازدارمەن, كومپيۋتەرلەرمەن, باسقا دا قۇرالدارمەن تولىق جابدىقتالعانىنا توقتالا كەلىپ: «وسى مەكتەپتىڭ سالىنۋى ەلباسىمىزدىڭ شاكىرتتەردىڭ ويداعىداي ءبىلىم الۋىنا جاساعان ەرەكشە قامقورلىعى دەپ بىلەمىز. سونىڭ ارقاسىندا بالالارىمىز كەڭ ءارى جارىق مەكتەپتە وقۋعا مۇمكىندىك الدى. ەندى استانادان كەلگەن دەپۋتاتتار, سىزدەرگە ايتاتىن ءبىر ءوتىنىشىمىز بار. بۇل مەكتەپكە ەندى جەتپەي تۇرعانى – ينتەراكتيۆتى تاقتا. سوعان كومەكتەسسەڭىزدەر», دەدى.
ءبارىمىز تاڭعالدىق, ريزا بولدىق. بايقاپ قاراساڭىز, اجەي بۇل ءوتىنىشتى جايدان-جاي ءبىلدىرىپ وتىرعان جوق. ونىڭ تۇپكى ءمانى شالعايدا ورنالاسقان اۋىل مەكتەپتەرى دە وزىق ۇلگىدەگى وقۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلسە, اۋىل بالالارى دا قالاداعى وقۋشىلار سياقتى ينتەراكتيۆتى تاقتالاردى پايدالانسا دەگەن ارمان-نيەتتە جاتىر. ءبىزدىڭ بالالارىمىز دا زامان تالابىنا ساي تولىققاندى ءبىلىم السا, ءوزى قالاعان ماماندىققا قول جەتكىزسە, سول ارقىلى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەستەرىن قوسسا دەگەن وي جاتىر.
«ءبىز دە قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسىمىز»
– سەرىكباي ورىكباي ۇلى, مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, ولارعا قامقورلىق جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن ەدى. جەتىسۋ وڭىرىندە دە سونداي ازاماتتار جوق دەپ ايتا الماساق كەرەك.
– ەلباسىمىز ءوز جولداۋىندا «ءبىز ولاردى بەلسەندى ومىرگە تارتامىز, ولار تەك جاردەماقى الىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە, وزدەرىن قوعامنىڭ مۇشەسى, پايدالى ەڭبەككەر رەتىندە سەزىنەتىن بولادى», دەپ اتاپ كورسەتۋى, سونداي-اق, ولارعا قاتىستى باسقا دا ايتقاندارى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردى ەرەكشە قاناتتاندىرعانىنا قاپشاعاي قالاسىنداعى قارتتار مەن مۇگەدەكتەردىڭ ينتەرنات ۇيىنە بارعانىمىزدا كۋا بولدىق. بارلىق جاعداي جاسالعان, ينتەرنەتتى دە پايدالانادى.
ال ونداعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار قانداي ءوتىنىش ءبىلدىردى دەگەنگە كەلسەك, ولار مەملەكەتكە ماسىل بولماي, جۇمىس ىستەپ, ءوزىمىزدى-ءوزىمىز اسىراساق دەگەن وي ايتتى. سونىمەن قاتار, مۇگەدەكتەر قوعامدارىن مۇگەدەكتەردىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن قوعامى ەتىپ قۇرسا دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى. وسىلايشا, سول قوعام بىزدەردى ناقتى جۇمىستارعا بەيىمدەسە, دەيدى ولار. ويتكەنى, ولار ينتەرنەت جۇيەسى ارقىلى تمد ەلدەرىندەگى مۇگەدەكتەر قوعامدارىنداعى جاڭالىقتاردى ءبىلىپ وتىرادى ەكەن. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارمەن دە حات-حابار الىسىپ تۇراتىن كورىنەدى. ولار ايتادى, ءبىز دە قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسىمىز عوي, ءبىزدىڭ دە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقىمىز كەلەدى دەپ.
ءار وتباسىعا 100 قوي, 18 ءىرى قارادان
– اشىعىن ايتىڭىزشى, ۇيعىر اۋدانىنىڭ قازىرگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى قانداي؟
– «قازروس-برويلەر» قۇس فابريكاسى ىسكە قوسىلعاننان بەرى ۇيعىر اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسى ءبىرشاما جاقساردى. وندا 1,5 مىڭداي ادام جۇمىس ىستەيدى. فابريكادا كۇنىنە 70 تونناداي قۇس ەتى وندىرىلەدى. سونىمەن بىرگە, اۋدان جۇگەرى ءدانىن دە وتكىزەدى. بۇلار اۋدان ەكونوميكاسىنا ەداۋىر كومەگىن تيگىزىپ وتىر. ۇيعىر اۋدانىن پانفيلوۆ اۋدانىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ويتكەنى, پانفيلوۆ اۋدانىندا ساۋدا-ساتتىق جاقسى دامىعان. ال ونىمدىلىگى قۋاتتى قۇس فابريكاسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ۇيعىر اۋدانىندا ۇلكەندى-كىشىلى ءوندىرىس ورىندارىن سالۋدىڭ لوكوموتيۆى بولادى دەگەن ويدامىن.
جالپى, اۋداندا مال سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ەسەپتەپ كوردىك, ءار وتباسىعا شاققاندا 100 قويدان جانە 18 ءىرى قارادان كەلدى. بۇل, ارينە, جاقسى. بىراق, سول مالدى نارىقتىق ەكونوميكاعا سايكەس ءوز باعاسىنا ساتۋ نەمەسە وتكىزۋ ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارى ءۇشىن وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تۇرعان جايى بار. وسى ماسەلە شەشىلەتىن بولسا, مال وسىرۋشىلەردىڭ دە, اۋىلداردىڭ دا جاعدايى ەداۋىر جاقساراتىن ەدى. اتاپ وتەيىن, كەڭ دالادا, كوك شالعىن جايلاۋدا ءوز اياعىمەن جايىلعان ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ەتى دە, ءسۇتى دە ەكولوگيالىق جاعىنان تازا بولىپ كەلەدى.
اۋداندا شەشىمىن كۇتكەن پروبلەمالار دا بارشىلىق. مىسالى, ۇلكەن ديقان اۋىلىنداعى كەزدەسۋدە قاتىسۋشىلار كىشى ديقان مەن ۇلكەن ديقان اۋىلدارى اراسىنداعى اۆتوكولىك جولىنىڭ ماسەلەسىن كوتەردى. التى شاقىرىمداي بولاتىن ول جولمەن ءوزىمىز دە ءجۇرىپ كوردىك. راسىندا دا, ول جولمەن ءارى-بەرى قاتىناۋ قيىن ەكەن. تۇرعىندار, سونداي-اق, اۋىزسۋ, مەديتسينالىق پۋنكت, پوشتا جايىنان دا حاباردار ەتتى. بۇلار – اۋدانداعى تاۋ بوكتەرلەرىنە جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ كوپشىلىگىنە ورتاق پروبلەمالار. ولاردى مۇمكىندىگىنە قاراي شەشۋگە بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
