نەمەسە قايرات كەلىمبەتوۆكە حات
قۇرمەتتى قايرات!
وسى ءبىر حاتتى جازارىمدى دا, جازباسىمدى دا بىلمەي ۇزاق ويلاندىم. اۋەلدە جازايىن دەپ قولىما قالام دا العان ەدىم. كەيىن بۇل ويىمنان اينىپ تا قالعانىم بولدى. ويتكەنى, لاۋازىمدى ازاماتقا جازعان بۇل حاتىم قالاي قابىلدانار ەكەن دەپ ءبىر باستاعان حاتىمدى اياقتاماي تاستاپ تا كەتىپ, سونان سوڭ ەكى-ءۇش مارتە قايرا جالعاستىرۋعا وتىرعانىم دا بولدى. ەندى نە دە بولسا, وسى حاتىمدى اياقتاۋعا بەكىندىم.
ءسىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى (21 جەلتوقسان, 2013 جىل) «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى گەورگي پرياحينمەن «اكەم دۇرىس ايتقان ەكەن...» اتتى سۇحباتىڭىزداعى «ءبىز كەيدە پىكىر تالاستىرعان ماسەلەلەردىڭ بارىندە اكەم دۇرىس ايتقان ەكەن... ودان كەشىرىم سۇرايمىن...» دەپ ايتقانىڭىز, بالكىم, جالعىز مەنىڭ عانا ەمەس, مەنەن باسقا تاعى دا ءبىراز جانداردىڭ اكەگە دەگەن جۇرەك سەزىمدەرىن ءدىر ەتكىزگەن شىعار دەپ ويلايمىن.
مەن ءسىزدىڭ اكەڭىز نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ەسىمىن ەرتەرەك ەستىگەن ەدىم. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ۇرپاق كىتاپتى بايلىق دەپ بىلگەن, تەك قانا كىتاپ وقىپ, سول كىتاپتى وقۋ ءۇشىن كىتاپحانالاردى, كىتاپ جيناۋ ءۇشىن كىتاپ دۇكەندەرىن عانا جاعالاپ وستىك قوي. قۇدايعا ءشۇكىر, بۇگىنگىنىڭ زامانى مەن ادامىنىڭ ولشەمىمەن سالىستىرار بولساق, دۇنيە-مۇلكىمىزبەن ءبۇگىنگى وسى زامانعا تاقىرلاۋ كەلسەك تە, ءوزىمىزدىڭ جان دۇنيەمىزدىڭ بايلىعىنا ماساتتانىپ, سوعان تويىپ, سونىمەن ەشبىر الاڭسىز راحات كۇي كەشىپ جاتىرمىز.
انە ءبىر جىلدارى اكەڭىزدىڭ « ۇلىما حات» دەگەن ۇلكەن ءبىر جۇرەكتىڭ سەزىمىمەن جازىلعان جان سىرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنەن وقىپ, تەبىرەنىستى ءساتتى باستان كەشىرگەن ەدىم. اۋەلدە بۇل باياعى بەلگىلى پەداگوگ ۆاسيلي سۋحوملينسكيدىڭ «پيسما ك سىنۋ», ودان كەيىن حالقىمىزدىڭ ازاعاسى اتانعان ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ « ۇلىما حات» ۇلگىسىندە جازىلعان دۇنيە شىعار, كوز جۇگىرتىپ قانا قويا سالارمىن دەپ ەدىم, مىنا حات دۇنيەدەن وزىپ كەتكەن تاپ مەنىڭ ءوز اكەمنىڭ ماعان ارناپ جازىپ كەتكەن حاتىنداي سەزىلىپ جۇرە بەرگەنى بولدى. باس الماي وقىدىم دا, مەنىڭ دە اكەمنىڭ وسيەتى مەن ءوز ۇرپاقتارىنا دەگەن ماحابباتى مەن تىلەۋقور نيەتى مەن جۇرەگى دە وسىنداي بولار دەپ جانىما تۇيگەن ەدىم.
قۇداي بىلەدى, ءسىزدىڭ اكەڭىزدىڭ سول حاتىن جالعىز مەن عانا ەمەس شىعارمىن, كوكىرەگى وياۋ تالايلاردىڭ ءوز اكەسىنىڭ حاتىنداي يەلەنىپ العاندارى دا بار بولار. وسى ءبىر ويىمدى ءسىزدىڭ «قارتتىقتىڭ ارتىقشىلىعى جاستىق شاقتا بولمايتىن دانالىق پەن ومىرلىك تاجىريبە. وسى دانالىق ءدارىستەرىن اكەم ماعان عانا ەمەس, جالپى, جاس بۋىنعا جەتكىزگىسى كەلدى» دەپ ايتىپ وتىرعان تاماشا ويىڭىزبەن ورايلاستىرا كەتكەندى ءجون سانادىم.
ءسىزدىڭ اكەڭىزدىڭ سول « ۇلىما حاتى» ءومىر كورگەن, تەك سول ءومىردى كورىپ قانا قويماي, سول ءومىردىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن تەرەڭىنەن تۇسىنە بىلگەن, ءومىردىڭ نە ەكەندىگىن بار جان دۇنيەسىمەن تاني بىلگەن ادامنىڭ ايتارى ەدى دە, مىنا ءومىردىڭ بار بايلىعى دا, تامىرى دا ءوز كىندىگىمەن جالعاسار ۇرپاعى ەكەندىگىن, بىلايشا ايتقاندا, ءومىر دەگەنىڭىز, ءوز سوڭىمىزدا قالار ۇرپاق ەكەندىگىن تاماشا تۇيگەن دە بولاتىن.
«اكەم دۇرىس ايتقان ەكەن...», – دەگەن ءبىراۋىز سوزىڭىزبەن جان دۇنيەمنىڭ وزىمە عانا بەيمالىم تۇپكىرىندە جاتقان مۇڭىمدى قوزعادىڭىز دا, سول مۇڭ كەلىپ مەنىڭ دە ءوز اكەمە دەگەن ساعىنىشىمنىڭ شوعىن قايرا ءبىر ۇرلەپ, وي-سانامنىڭ الەم-تاپىرىعىن شىعارعانى بار. ءارينە, ءسىز دە, ءبىز دە ءوز اكەمىزدەن كەشىرىم سۇرايتىنداي جاي ءبىر بالالىعىمىز بولماسا, سونشالىقتى ءبىر باسبۇزارلىق پەن بەيباستاقتىق جاساي دا قويعان جوق شىعارمىز. الايدا, ءبالكىم سول بالالىعىمىز ءۇشىن دە كەشىرىم سۇراعانىمىز دا ابزال بولار! دەگەنمەن, ءسىزدىڭ «اكەمنەن كەشىرىم سۇرايمىن» دەگەن ءسوزىڭىزدىڭ ءتۇپ-توركىنىندە اكەگە دەگەن پەرزەنتتىك ىزگى قۇرمەت, اكەگە دەگەن پەرزەنتتىك ماڭگىلىك ساعىنىش, اكەگە دەگەن ءوز ۇرپاعىنىڭ ماڭگىلىك تاعزىمى جاتقاندىعىن اڭدادىم. شىركىن, ءار بالا, ءار پەرزەنت اتاۋلى ءوز اكەسىنىڭ الدىنداعى مەيلى ول ەرتە بولا ما, مەيلى ول كەش بولا ما, كىناسى بولدى ما, بولعان جوق پا, ايتەۋىر, وسىلايشا ءوز كەشىرىمىن ءبىر سۇراپ تۇرسا عوي! ءسىز مەنى وسى ءبىر ويلارعا الىپ كەلدىڭىز. سونان كەيىن قايران دا قايران ءوز اكەمنەن مەن دە كەشىرىم سۇرادىم!
قايران ءبىزدىڭ اكەلەر! نە كورمەدى؟ قانداي ازاپتى تارتپادى دەيسىز؟ بەينەتپەن وتكەن اكە ومىرىنە ەندى كەلىپ زەر سالعاندايمىز. اۋىر جۇمىس, اۋىر تۇرمىس. مەنىڭ اكەم ءوزىنىڭ ەكى بىردەي تۋعان اعاسىمەن, ەكى بىردەي تۋعان ىنىلەرىمەن سوعىسقا اتتانىپ, تەك قانا قارا شاڭىراققا ءبىر ءوزىنىڭ عانا امان ورالعاندىعىن ويلاسام, وسى كۇندەرى كوكىرەگىمدى مۇڭ باسادى. قايران اكەم ءۇشىن قاندى مايدان دالاسىنداعى قىرعىننان ورالماعان ءوزiنiڭ ءتورت بiردەي تۋعان باۋىرى – ەكى اعاسى مەن ەكى ءىنىسىنىڭ قايعىسى مەن قاسiرەتiن كوتەرۋ, ارينە, وڭاي بولماعانى انىق. ول دا ەشنارسە ەمەس قوي, ونىڭ ۇستىنە كەشەگى بايدىڭ, قاجىنىڭ بالاسى دەگەن قارا تاڭبالاپ تاستاعان كەڭەستىك قوعامنىڭ سەنىمسىزدىگى مەن اڭدۋى ازاپتىڭ ازابى بولعان ەدى.
جەڭiس كۇنi جۇرت توي تويلاپ جاتقاندا اكەم ەشقايدا شىقپاي جاتىپ قالاتىن. اياعىن باسىپ جۇرە العانىمەن اكەمنىڭ جۇرەگى سال بولىپ, ساعىنىشپەن سارعايىپ جاتىپ الاتىن. اكەم ەگىلەتىن جانە دە اۋىر-اۋىر كۇرسىنەتىن ەدى. اكەمiزبەن بiرگە بiز دە ەگiلەتiنبiز, بiز دە كۇرسىنەتىنبىز.
– بارىپ دۇعا قىلايىن دەسەم, قابىرى جوق, وقيىن دەسەم, حاتى جوق باۋىرلارىمنىڭ, – دەپ ەگiلەتiن قايران اكەم.
كەي-كەيدە «ولار تiرi, كەلiپ قالادى. مەن ءولىپ قالىپ, ولار ۇيگە كەلىپ قالسا, سەندەر تانىماي قالىپ جۇرەر مە ەكەنسىڭدەر؟!» – دەپ اكەم اۋىر كۇرسىنىپ, بىزگە وسىنى ايتاتىن دا, ەكى اعاسى مەن ەكى ءىنىسىنىڭ ءتۇر-ءتۇسىن, ءبىزدىڭ قايسىمىزدىڭ سولاردىڭ قايسىسىنا ۇقسايتىندىعىمىزدى كوزi جۇمىلعانشا سانامىزعا سىڭىرۋمەن بولدى. ءوز باۋىرلارىن تiرiلەر قاتارىندا ساناپ, جىل سايىن تورتەۋiنە تيەسiلi پiتiر ساداقاسىن دا ءوزi بەرiپ جۇرەتiن. ەندى ويلاپ وتىرسام, اكەم ءوز باۋىرلارىن مايدان دالاسىندا قازا تاپتى دەپ ويلاماعان دا بولار, باۋىرلارى ءوزى جوقتا كەلىپ قالسا, ءبىز تانىماي قالا ما دەپ الاڭداعان ەكەن-اۋ!
اكەمنىڭ وسى ءبىر جان كۇيزەلىسى جانىما باتاتىن. مايدان دالاسىنان ورالماي جۇرگەن, اكەمدى زارىقتىرىپ قويعان اعالارىم جايلى ناقتىلى بiر دەرەكتەر بار بولار دەگەن ويمەن سول كەزدەگى كەڭەستەر وداعىنىڭ قورعانىس مينيسترلiگiنiڭ ورتالىق ارحيۆiنە سۇراۋ سالىپ حات جازۋىما دا تۋرا كەلدi. ولاردان اكەمنىڭ باۋىرلارىنىڭ قاي جىلى, قاي كۇنى حابارسىز كەتكەندىكتەرى جايلى ايتىلعان جاۋاپ حات كەلدى. اكەمنىڭ ەكى اعاسى دا, ەكى ءىنىسى دە مايدان دالاسىنان حابارسىز كەتكەن ەكەن.
مىنە, ءبىر ءۇيدىڭ ءتورت بىردەي ازاماتىنىڭ, اكەمنىڭ ءتورت ءبىردەي باۋىرىنىڭ, مەنىڭ اعالارىمنىڭ تاعدىرلارى وسىلاي بولعان ەكەن. الايدا, قورعانىس مينيسترلiگiنەن الىنعان وسى بiر جان سىزداتار قارالى حاباردى اكەمە ايتا المادىم. بۇل جايىندا اكەم مۇلدەم بiلمەي ءوتتi دۇنيەدەن. اكەمنiڭ «ولار تiرi, كەلەدi ءالi, مەن جوقتا كەلiپ قالسا, تانىماي دا قالاسىڭدار-اۋ» دەپ وتىرار سوڭعى بiر ءتاتتi ءۇمiتiن ۇزگiم كەلمەدi. ءومiردiڭ ءتۇرلi-ءتۇرلi قاسiرەتiنەن ونسىز دا مۇقالىپ جۇرگەن, ءارi ءوزiنiڭ ءتورت بiردەي تۋعان باۋىرلارىن زارىعا توسقان اكە جانى كۇيزەلمەسە ەكەن دەدiم..
سوعىستان قايتپاي جۇرگەن اعالارىمنىڭ تۋعان ەلدەگi, تۋعان توپىراقتاعى iزدەرi وشپەسiن دەگەن نيەتپەن اكە قابىرىنىڭ باسىنا ورناتقان قۇلپىتاسقا دا ءتورت اعالارىمنىڭ اتتارىن, قورعانىس مينيسترلiگiنiڭ ارحيۆiنەن الدىرعان انىقتاما بويىنشا تۋعان جانە سوعىستا حابارسىز كەتكەن جىلدارىن تاسقا قاشاپ, جازعىزىپ قويدىم. مىنە, بۇل مەنىڭ اكەمنىڭ قاسىرەتى مەن جان كۇيزەلىسى بولاتىن. ءوز تىرشىلىگىندە ەت جۇرەگىمەن كوتەرىپ وتكەن اكەمنىڭ وسى ءبىر اۋىر قاسىرەتىن ەندى تۋعان جەرىمدەگى اكە قابىرىنىڭ باسىنداعى سول ءبىر قۇلپىتاستىڭ قارا تاسى قاسقايىپ كوتەرىپ تۇر.
مەنىڭ دە اكەم وسىلايشا بۇل دۇنيەدەن ءوز ءۇمىتىن ۇزبەي ءوتكەن جانداردىڭ ءبىرى ەدى. ءۇمىتتەر ۇزىلمەسە ەكەن! ادام بالاسىنىڭ ءۇمىتى دەگەنىڭىز كەيدە ازىراق قاتالداۋ بولسا دا, كەيدە كۇرسىنىسى كوپ بولسا دا, مىنا عاجاپ تا تاماشا ءومىردىڭ نازىك ءبىر كوڭىل قىلى عوي. سول ءبىر نازىك كوڭىل قىلىنا ادام تاعدىرى ءىلىنىپ تۇرعاندىعىن سەزىنە ءبىلۋ كەرەك تە شىعار. سونى سەزىنە الار بولساق, ادام بالاسى اۋەلى... ءيا, اۋەلى سول ادام بالاسىنىڭ ءوزىن جىلاتپاس تا, قۇلاتپاس تا ەدى. جىلاپ تۇرعان جانە دە جىلاپ جاتقان ادام بالاسىنىڭ كوز جاسى دەگەنىڭىز سول ادام بالاسىنىڭ ءۇزىلىپ ءتۇسىپ, ءۇزىلىپ ءتۇسىپ جاتقان, ءتىپتى مۇلدەم ۇزىلگەلى تۇرعان سوڭعى ءبىر ۇمىتتەرى ەكەندىگىن ويلايمىن دا, ادامنىڭ كوز جاسىنان قورقاتىنىم جانە دە بار.
ادام بالاسىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ماحابباتى مەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمدەرى نەگە سەمىپ بارادى؟ دۇنيە نەگە قاتىگەزدەنىپ بارادى؟ ادام بالاسىنىڭ سول ادام بالاسىنا دەگەن, جالپى, مىنا تىرشىلىككە دەگەن وشپەندىلىگى نەگە ءورشىپ بارادى؟ مەنى وسى ءبىر جايلار كۇيزەلتەدى, جانىمدى قۇلازىتادى. ەگەر دە ءار ادام بالاسى ۇرپاعىنىڭ جان دۇنيەسى مەن وي الەمى, ساناسى مەن سەزىمى اكە نەمات پەن بالا قايراتتىڭ جان دۇنيەسىندەي بولىپ ماڭگى بايلانىسىپ جاتسا, وندا مىنا دۇنيە ءدال بۇگىنگىدەي سەزىمسىز قالماس تا ەدى. ويتكەنى, اكە مەن بالا, جالپى, اتا-انا مەن ۇرپاق اراسىنداعى جۇرەك سەزىمىنىڭ جان مەن رۋح بايلانىسىندا ماحاببات پەن ماڭگىلىك ءومىر جاتىر!
ءسىز ءوز اكەڭىز نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ سوڭىندا قالعان باي مۇراسىن جيناقتاپ, كىتاپتارىن باسپا جۇزىنەن شىعارتىپ قانا جاتقان جوقسىز, ءسىز ءوز اكەڭىزبەن وسى ءبىر رۋحاني جان بايلانىسىڭىز ارقىلى ءوز اكەڭىزگە ماڭگىلىك ءومىر سىيلاي ءبىلدىڭىز. جانە دە ماڭگىلىك ءومىر سىيلاپ جاتىرسىز! سول اكەڭىزدىڭ ماڭگىلىك ءومىرى بۇگىن ءوز ۇرپاعى سىزبەن ماڭگىلىككە ۇلاسىپ, ماڭگىلىككە جالعاسىپ بارا جاتسا نەمات اكەنىڭ وسى ءبىر ماڭگىلىك عۇمىرىن ودان كەيىنگى ۇرپاقتارى دا ماڭگىلىك ەتەر دەپ ۇعىنامىن. «رۋحاني كۇش-جىگەرى ارقىلى قيىنشىلىقتارعا مويىماي جەڭە بىلگەن ادامدار ءومىرى ۇلگى الۋعا تۇرارلىق», – دەگەندى ايتا وتىرىپ, ءسىز مەنى اكەلەرىمىز ءبىزدى ءوز قاسىرەتتەرىمەن ءۇنسىز عانا تاربيەلەپ جانە دە ءبىزدىڭ بويىمىزعا سول ءوز قاسىرەتتەرىنىڭ قوس جانارلارىنداعى وزىنەن باسقالارعا مالىمسىزدەۋ مۇڭدارىمەن-اق ادامي قاسيەتتەردى سىڭىرگەن شىعار دەگەن ءبىر ويعا الىپ كەلدىڭىز. ءبىز دە سول ءوز اكەلەرىمىزدىڭ جانارلارىنداعى ءومىر مۇڭىن ايتپاي-اق, قاباقتارىنان ءۇنسىز اڭداپ, ءۇنسىز تانۋعا داعدىلاندىق. بالكىم, اكەلەر قاباعىنداعى سول مۇڭ اتاۋلىلار ءبىزدى اينالاداعى مۇڭ مەن مۇڭدىلاۋ جاندارعا سەرگەك قاراۋعا ۇيرەتكەن دە بولار. بالكىم, «رۋحاني كۇش-جىگەرى ارقىلى قيىنشىلىقتارعا مويىماي» سونى جەڭە بىلگەن ءبىزدىڭ اكەلەر ءومىرى ەڭ اۋەلى ءوزىمىزگە ماڭگى ۇلگى بولىپ قالا دا بەرەرى بار. بالكىم اكەلەر ماڭگىلىگى دەگەنىڭىز دە وسى بولار؟!
قايرات باۋىر! «اكەم دۇرىس ايتقان ەكەن...», – دەيتىن ءسىز ايتقان وسى ءبىراۋىز ءسوزدى كەيىن... ءيا, كەيىن... سوڭىمىزدان ايتا جۇرەر سانالى ۇرپاق بەرسىن بارشا ادام بالاسىنا!
ءبىزدى اكەلەر كەشىرەر دەپ ويلايمىن! مەن وسىعان سەنىمدىمىن! ويتكەنى, اكەلەردىڭ ءۇمىتى ءبىز ەدىك قوي!
قۇرمەتپەن,
جابال ەرعاليەۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
استانا.
