قازىرگى جاعداي تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-ساياسي رەفورمالارعا بايلانىستى ساقتالاتىن قۇجاتتاما كولەمىنىڭ قارقىندى وسۋىمەن سيپاتتالادى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك ۇيىمداردى قايتا ۇيىمداستىرۋ جانە تاراتۋ پروتسەسى ايتارلىقتاي اۋقىمدى قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك مۇراعاتتارعا مەرزىمىنەن بۇرىن بەرۋگە الىپ كەلدى. تەك 1991 جىلدان باستاپ ۇلتتىق ارحيۆ قورى ءارتۇرلى تاسىمالداۋشىلارداعى (باسقارۋ, كينوفوتو جانە دىبىس جازبالارى, عىلىمي-تەحنيكالىق, باسقا دا ارنايى قۇجاتتاما) 7,9-دان 15,1 ملن. ىسكە دەيىن ۇلعايدى [1].
قۇجاتتار قىزمەت باعىتى مەن ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىنا قاراماستان كەز كەلگەن ۇيىمدا باسقارۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ تابىلادى. اقپارات وعان ۇيىمدىق ءپىشىن بەرەتىن جانە ۋاقىت پەن كەڭىستىكتە قوزعالاتىن قۇجاتتاردا جازىلادى. باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ نەگىزىندە قۇجاتتار مەن قۇجاتتىق اقپاراتتار جاتىر. قۇجاتتاردى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى, وسىلايشا, ۇيىمدى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن انىقتايدى.
مەكەمەنىڭ قىزمەتى قانشالىقتى ءار ءتۇرلى بولسا دا, ول قانداي ناقتى جۇمىس اتقارسا دا, قاعاز دايىنداۋ جانە باسقا دا ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ وندا ماڭىزدى ورىن الادى. دۇرىس كەڭسە جۇمىسى مەكەمەنىڭ بارلىق وپەراتسيالارىن ءدال بەلگىلەۋى كەرەك. قۇجاتتاردى ساقتاۋ كەز-كەلگەن انىقتاما ەڭ جىلدام جاسالۋى ءۇشىن وسىنداي جۇيە بويىنشا جۇرگىزىلۋى كەرەك. سونىمەن, ىشكى قۇجاتتاما جۇيەسى جىلدام باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك [2, 57-61 بب.].
كاسىپورىندا دەربەس قۇرىلىمدىق بولىمشە (كەڭسە, جالپى ءبولىم, حاتشىلىق), سونداي-اق جەكەلەگەن قىزمەتكەرلەرگە (حاتشى-رەفەرەنت) ۇسىنىلۋى مۇمكىن باسقارۋدى قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتى زاڭدى كۇشى بار جانە تولىق جيىنتىقتاعى دۇرىس رەسىمدەلگەن قۇجاتتاردى عانا وڭدەۋگە قابىلداۋى ءتيىس. ايتپەسە, قۇجاتتار ماڭىزدىلىعىن جوعالتادى جانە الدىن-الا تاعايىندالعان ءرولدى ورىنداي المايدى, بۇل كەيدە بەلگىلى ءبىر كاسىپورىننىڭ جۇمىسىن قيىنداتادى.
نورماتيۆتىك جانە قۇقىقتىق اكتىلەرگە سايكەس قۇجاتتارمەن جۇمىستى ەنگىزۋ. ءبىلىم بەرۋدىڭ باسىنان باستاپ كەيىنگى جۇمىسقا دەيىنگى كەڭسە جۇمىسىنىڭ نەگىزى نورماتيۆتىك-ادىستەمەلىك بازا بولىپ تابىلادى.
نورماتيۆتىك بازا قۇجاتتارمەن بايلانىستى بارلىق جۇمىس پروتسەستەرىن رەتتەيدى. سوندىقتان پروتسەستە تۋىندايتىن قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى بارلىق ماسەلەلەر قر زاڭدارىمەن, جىكتەۋىشتەرمەن, بەلگىلى ءبىر ۇيىمنىڭ ءىس جۇرگىزۋ نۇسقاۋلارىمەن رەتتەلەدى [3].
«ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى 1998 جىلعى 22 جەلتوقساندا قابىلداندى [4].
ەل تاريحىنداعى العاشقى ارحيۆ زاڭىنىڭ تۇجىرىمدامالىق قۇرامداس بولىگى تاياۋ جانە الىس شەت مەملەكەتتەردە ارحيۆ ءىسىن دامىتۋ تاجىريبەسىنە نەگىزدەلەدى جانە مىناداي ءۇش بىردەي مىندەتتى شەشۋگە باعىتتالعان: قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ قۇجاتتارىن مەملەكەتتىك ساقتاۋعا قابىلداۋ; ولاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ; مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىندە پايدالانۋ.
قر ارحيۆتەرى نەگىزگە الىپ كەلگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر:
- 2000 جىلعى 17 ساۋىردە قابىلدانعان «ۇيىمداستىرۋشىلىق-وكىمدىك قۇجاتتاردى رەسىمدەۋگە قويىلاتىن ۋاقىتشا تالاپتار»;
- 2003 جىلعى 29 ساۋىردەگى № 33 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن (مەملەكەتتىك تىركەۋ № 2331 2003 جىلعى 2 ماۋسىمداعى) «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ۇيىمدارىندا قۇجاتتاۋ مەن قۇجاتتامانى باسقارۋدىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارى»;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت, اقپارات جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ 2005 جىلعى 18 شىلدەدەگى № 203 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن ساقتاۋ مەرزىمدەرى;
- 2000 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى № 83 بۇيرىعىمەن (مەملەكەتتىك تىركەۋ ءنومىرى 2001 جىلعى 10 قاڭتارداعى № 1355) بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارىن مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ ۆەدومستۆولىق مۇراعاتتارىندا ۋاقىتشا ۆەدومستۆولىق ساقتاۋدىڭ ءتارتىبى مەن مەرزىمدەرى تۋرالى نۇسقاۋلىق»;
- «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2001 جىلعى 16 ناۋرىزداعى № 573 جارلىعى;
- «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى» قالىپتاستىرۋدىڭ 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2004 جىلعى 10 قاراشاداعى № 1471 جارلىعى;
- «ەلەكتروندىق قۇجات جانە ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبا تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى, ت.ب.
قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ايتىلعان «ارحيۆ 2025» باعدارلاماسى اياسىندا قر ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى قۇجاتتاردى ەلەكتروندى تىزىمگە ەنگىزۋ, ىزدەستىرۋدىڭ جاڭارتىلعان جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, كونە جازبالاردى سانيتارلىق نورمالارعا ساي ساقتاۋ, تۇپنۇسقالاردى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋ باعىتىندا جاساعان «ارحيۆ – 2025» بەس جىلدىق جوسپارى بويىنشا قازىر وتاندىق ارحيۆتەر جۇمىس جاساپ جاتىر [5]. سونىمەن قاتار, «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا ارحيۆ قورىنداعى 1,5 ميلليون قۇجاتتى ساندىق فورماتقا اۋىستىرۋ پروتسەسى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلۋدە. اتالعان باعىتتاردا جۇمىستاردى جۇرگىزەتىن مامانداردىڭ بىلىكتەرىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردە تاجىريبەلەرىن ارتتىرىپ وتىرادى.
ابىت باعجان وڭالبايقىزى
ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى. ارحيۆتىك قۇجاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ ءبولىمىنىڭ IT ءارحيۆيستى
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:
- قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ» رمم رەسمي سايتى. http://www.cga.kz/index.php?module=Start
- مالكوۆ ي.ا. اناليز ي سوۆەرشەنستۆوۆانيە سيستەمى دوكۋمەنتاتسيوننوگو وبەسپەچەنيا ۋپراۆلەنيا ۆ ووو «بيۋرو وتسەنكي, ەكسپەرتيزى ي ستراحوۆانيا. – چەليابينسك: يۋرگۋ, ەۋ-465, 13 يل., 6 تاب., 124س.
- ادەلگۋجين ا. نورماتيۆنو-پراۆوۆايا بازا پو دوكۋمەنتيروۆانيۋ ي ارحيۆنومۋ دەلۋ. http://www.cga.kz/index.php?module=publications&do=View&id=2&page=5
- ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1998 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى N 326-I زاڭى. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z980000326_
- ارحيۆ – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ» رمم ديرەكتورى ا. قارىمساقوۆپەن سۇحبات. https://egemen.kz/article/264767-arkhiv-%E2%80%93-rukhani-dganhghyrudynh-bastauy
