كۇشتى, قۋاتتى مەملەكەتتەر عانا ۇزاق مەرزىمدىك جوسپارلاۋمەن, تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىممەن اينالىسادى.
ن.نازارباەۆ.
جاڭا ءداۋىر كەلبەتى
XXI عاسىردىڭ باسىندا الەم مەملەكەتتەرىنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە قىزۋشىلىعى وتە زور بولىپ تۇر. بولاشاق مەملەكەتتەردى عانا ەمەس, ۇلتتاردى دا, ءار وتباسىلارىن دا ويلاندىرادى. ال بولاشاق جايلى عىلىم – فۋتۋرولوگيانىڭ نەگىزىن سالعان نەمىس الەۋمەتتانۋشىسى و.فلەحتگەيمنىڭ ەڭبەگى 1943 جىلى جاريالاندى. حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا عانا كوپتەگەن فۋتۋرولوگيالىق ورتالىقتار پايدا بولىپ, ولار الەمدە شۋ تۋعىزدى. كوممۋنيزمنەن باسقا بولاشاقتى مويىندامايتىن كوممۋنيستەر وعان اسا قۇلاق اسپادى. كوممۋنيستەر عانا ەمەس, كوپتەگەن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر, مەملەكەت باسشىلارى دا قارسى بولدى. سەبەبى, بولجاۋلار مەملەكەتتەردىڭ باعدارلامالارىمەن ۇيلەسپەدى. قالاي بولعاندا دا, بۇگىن فۋتۋرولوگتار ءححى عاسىردى تاريحشىلارعا قاراعاندا تەرەڭ بىلەدى. بولجامدىق اقپاراتتار بولاشاقتا بەلگىلى ءبىر ۋاقيعانىڭ قاشان, قاي جەردە, كىمنىڭ جاسايتىنىن ايتپايدى, بىراق قانداي پروبلەمالاردىڭ العا شىعاتىنىن بولجايدى. ول دەموگرافيالىق, اسكەري-ساياسي, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر, ينتەرنەت جانە اقپارات ىقپالى, تاعى باسقا دا پروبلەمالار. ادامزاتتىڭ باستى ماقساتى – قاۋىپ-قاتەردەن امان قالۋ. «بۇگىن باسقارا ءبىلۋ – بولجاي ءبىلۋ» دەگەن قاعيدا ءوزىن مويىنداتىپ كەلەدى. پلاتون بولجامدى «اقىلدىڭ كوزىمەن بولاشاققا ءۇڭىلۋ» دەگەن. ءار مەملەكەتتىڭ ويلاناتىن تۇستارى دا از ەمەس. سوندىقتان بولاشاقتى بولجاۋ قاشاندا وپتيميستىك تە, پەسسيميستىك تە سيپاتتا بولىپ كەلەدى. بىرقاتار مەملەكەتتەر سوندىقتان بولاشاق جوبالارىنىڭ وپتيميستىك تە, پەسسيميستىك تە ستسەناريلەرىن جاسايدى. وپتيميستەر بولاشاق بۇگىنگىدەن جاقسىراق بولادى, ۋاقىت بولاشاققا قىزمەت جاسايدى دەسە, پەسسيميستەر بولاشاق ءبارىن ءوز ورنىنا قويادى, بولاشاق جۇمباق دەسەدى. دەگەنمەن, وپتيميستەر بۇگىن باسىم, ولار وتكەننەن ساباق العاندا عانا بولاشاق جارقىن بولادى دەپ سەنەدى. ءدىني عالىمدار بۇيىرعانى بولادى دەپ تۇيەدى. وسى كەزگە دەيىن دە بولاشاقتىڭ ءارتۇرلى جورامالدارى ۇسىنىلدى. جاھاندانۋ يدەولوگتارىنىڭ بىرقاتارى كازىرگى زاماندا ۇلتتىق مادەنيەتتەر قۇنسىزدانا باستايدى دا, ولاردىڭ ورنىن گيبريدتى, جاساندى, «ءۇشىنشى» ءبىر مادەنيەتتەر باساتىنىنا نازار اۋدارادى. ءتىپتى ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ دە زامانى وتەدى, ولار ساياسي ساحنادان جويىلۋعا تاياپ قالدى دەلىنەدى. ولاردىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتىن ترانسۇلتتىق كومپانيالار جۇتىپ الىپ, دارمەنسىز ەتىپ وتىر دەگەن سياقتى پىكىرلەر ايتىلۋدا. بىرتە-بىرتە وسىلاي مەملەكەت كوسموپوليتتىك مەملەكەتكە ۇلاسادى. «ونى كىم جاسايدى؟» – دەگەن ساۋالعا, ۇلتىنىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, تاريحىن بىلمەيتىن كوسموپوليتتىك ەليتا جاسايدى دەپ بولجايدى. ول بولجام دا نەگىزسىز ەمەس. سونداي-اق, كەڭەس زامانىندا «بارلىق بيلىك سوۆەتتەرگە» دەگەندەي, «بارلىق بيلىك نارىققا» دەگەن دە ۇراندار تاستالدى, اقشا العا شىقتى. ەشقانداي قۇندىلىقتى قابىلدامايتىن تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگيا اقشانى – ءسوزسىز باس يەتىن, تابىناتىن كيەلى زاتقا, دىنگە, سەنىمگە اينالدىردى. ادام تىرشىلىگىنىڭ بۇرىنعى باستاۋلارى, تىرەگى بۇزىلا باستادى. ەندى بۇگىن ادامنىڭ ادامدىق, كىسىلىك قاسيەتتەرى توڭىرەگىندە ويلانا باستادىق. مىنا جاڭا زاماندا ادام بولۋ دەگەندى قالاي تۇسىنەمىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋدەمىز. دەگەنمەن, ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن وزەكتى وي, ءبىر يدەياعا سۇرانىستىڭ بارلىعى دا بەلگىلى ەدى. ادام ءومىرىنىڭ قۇندىلىعى تەڭگە مەن دوللاردىڭ ايىرباس باعاسىمەن ولشەنبەيتىنىن, قۇندى باعىت- باعداردىڭ قاجەتتىلىگىن ەل ءتۇسىنىپ كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ قوعامنىڭ رۋحاني ساۋىعا باستاعانىن بىلدىرەتىن نىشانى دەپ قابىلدايىق. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ناقتىلاي كەلە, «مەن قوعامدا «قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ساۋال ءجيى تالقىعا تۇسەتىنىن كورىپ ءجۇرمىن. ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. ول – ماڭگىلىك ەل يدەياسى» – دەدى. وتكەن 22 جىلدا قازاقستان دامۋدىڭ وزىندىك جولىن قالىپتاستىردى, تولىپ جاتقان ءىس تىندىرىلدى, ەلدىڭ ەرتەڭىنە, بولاشاعىنا سەنىم ورنادى. ەندى پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت, عالىمدار, كاسىبي ماماندار بۇگىنگى زاماننىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىن, جاھاندانۋدىڭ قايشىلىقتارى مەن وڭتايلى تۇستارىن, جاڭاشا گەوساياسي جاعدايدىڭ ناقتى ىقپالىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ەلگە قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الاتىن بولاشاقتىڭ جوباسىن ۇسىنىپ وتىر.ۇلت جانە ۇلتتىق يدەيا
ماڭگىلىك ەل – جالپى قازاقستاندىق ورتاق شاڭىراعىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەياسى. ن.نازارباەۆ. بۇل تۇستا «ۇلت» ءسوزىنىڭ مازمۇنىن انىقتاعان ءجون. بۇگىنگى الەۋمەتتىك عىلىمدا «ۇلت» ۇعىمى ءاردايىم ەكى جاقتى ماعىنادا پايدالانىلادى: ا) ۇلت – ءتىلى, ءدىنى, اتا-مەكەنى, مادەنيەتى, ءداستۇرى, ەرەكشە مىنەز-قۇلقى بار قاۋىمداستىق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, «ۇلت» پەن «ەتنوس» ۇعىمدارىنىڭ مازمۇنى ءبىر. ب) ساياسي ماعىناسىندا ۇلت مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ بىرلىگى رەتىندە قولدانىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ۇلت كاتەگورياسىن ەتنيكالىق مانىندە تارقاتادى. مىسالى, 14-باپتىڭ ەكىنشى تارماعىندا «تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمدىق جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن جاعداياتتار بويىنشا ەشكىمدى ەشقانداي كەمسىتۋگە بولمايدى» – دەلىنگەن. سونداي-اق, 19-باپتىڭ, 1 تارماعىندا «اركىم ءوزىنىڭ قاي ۇلتقا, قاي پارتياعا جانە قاي دىنگە جاتاتىنىن ءوزى انىقتاۋعا جانە ونى كورسەتۋ-كورسەتپەۋگە حاقىلى» دەپ تۇيەدى. 20-باپتا ۇلتتىق استامشىلىقتى ۇگىتتەۋگە جول بەرىلمەيتىندىگى ەسكەرتىلەدى. ال قازاقستان حالقى, قازاقستاندىقتار تۋرالى ءسوز بولسا ۇلت ۇعىمىنا مەملەكەتتىك ءمان بەرەمىز. وسىدان كەلىپ «ۇلتتىق تابىس», «ۇلتتىق ەكونوميكا», «ۇلتتىق كومپانيا», «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك», «ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت» دەگەندە ءبىز ۇلتتىق دەپ ەتنيكالىق ماعىنادا ەمەس, مەملەكەتتىك ءمانىن ايتامىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتى ۇلت كوشباسشىسى دەگەنىمىزدە قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, قازاقستاندىقتاردىڭ ليدەرى دەپ قابىلدايمىز. الەمدىك قاۋىمداستىقتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دەپ اتايدى. سوندىقتان «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى – ەتنيكالىق, تەك قازاق ۇلتىنا قاتىستى ەمەس, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن يدەيا. ارينە, مەملەكەت قۇراۋشى, مادەنيەت قۇراۋشى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ يەسى قازاقتاردىڭ ورنى بولەك. تاعى دا ءبىر ماسەلەنى اينالىپ وتۋگە بولماس. كەڭەستىك يدەولوگيادا تاربيەلەنگەن ۇرپاق «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن ۇيرەنشىكتى مەملەكەتتىك يدەولوگيا دەپ تە قابىلداپ قالار. سەبەبى, ءبىز ءبىر نىسانالىق باعىت ۇستانعان مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ ىقپالىندا بولىپ, ونىڭ بەدەلى ءارتۇرلى جولدارمەن, ءتىپتى زورلىق-زومبىلىقپەن كۇشەيتىلدى. ول يدەولوگياعا قارسى تۇرۋ تۇگىل, ونىڭ ىعىندا جۇرمەۋدىڭ ءوزى ۇرەي تۋعىزاتىنداي ەدى. يدەولوگيا مەن قوعامدىق ءومىردىڭ الشاقتىعى اينالىپ كەلگەندە كەڭەستىك قوعامدى السىرەتتى. ءبىز بۇگىن وي-پىكىرلەر باسەكەلەستىگى قوعامىندا ءومىر سۇرەمىز, يدەولوگيالىق پليۋراليزم ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدا بەكىتىلگەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ قوعام ەشقانداي يدەولوگيانى مىندەتتەمەيدى. يدەولوگيالىق ءمونيزمدى, ۇلتتىق, ءدىني مەنسىنبەۋشىلىكتى, يدەولوگيالىق باس بۇلتارتپايتىن قاتاڭ ءبىر تاپقا, پارتياعا باعىندىرۋدى ءبىز بىلمەيمىز. بىراق ءارتۇرلى قاۋىمداستىقتاردىڭ (ۇلت, دياسپورالار, ءدىني بىرلەستىكتەر, ت. ب.) سانا-سەزىمىن بىلدىرەتىن, مۇددەسىن قورعايتىن بىزدە يدەولوگيا جوق دەۋگە بولمايدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ قوعام تۇتاستاي يدەولوگياسىز دا, يدەولوگيالانعان دا قوعام ەمەس. سونىمەن بىرگە, پارتيالىق, ۇلتتىق, ءدىني, تاپتىق, توپتىق, باسقا دا مۇددەلەرمەن ۇيلەسىپ جاتقان, ولاردان جوعارى تۇراتىن ەرەكشە قۇندىلىقتار دا بار. ولار «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىندا تولىق كورىنىس الىپ وتىر. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى جەتى قۇندىلىقتى اتاپ كورسەتتى. «بىرىنشىدەن, بۇل – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە استاناسى. ەكىنشىدەن, بۇل – قوعامىمىزداعى ۇلتتىق بىرلىك, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم. ۇشىنشىدەن, بۇل – زايىرلى قوعام جانە جوعارى رۋحانيات. تورتىنشىدەن, بۇل – يندۋستريالاندىرۋ مەن يننوۆاتسيالارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسىم. بەسىنشىدەن, بۇل – جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى. التىنشىدان, بۇل – تاريحتىڭ, مادەنيەت پەن ءتىلدىڭ ورتاقتىعى. جەتىنشىدەن, بۇل – ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى جانە بۇكىلالەمدىك, وڭىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە جاھاندىق تۇرعىدان قاتىسۋى».«ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ تاريحي تامىرى
ماڭگىلىك ەل – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى. ن.نازارباەۆ. ەشكىمگە تاۋەلسىز, ەركىن ءومىر سۇرگەن, ەلىن جاۋدان ازات ەتكەن كۇللى كونە تۇركى ەلىنىڭ ارمانى دا ماڭگىلىك ەل يدەياسى بولعان. ەلىن تاۋەلسىز ەتكەن كۇلتەگىن باتىر حالىقتى بايلىققا كەنەلتكەن: «جالاڭاش حالىقتى توندى, كەدەي حالىقتى باي قىلدىم. از حالىقتى كوپ قىلدىم. تاتۋ ەلگە جاقسىلىق قىلدىم», – دەپ ماقتانىش سەزىممەن بايانداعان. جوڭعار شاپقىنشىلىعى جانە اقتابان-شۇبىرىندى الماعايىپ زاماندا قازاق ۇلتتىق يدەياسىنىڭ باعىت-باعدارى ايقىندالىپ, وتانشىلدىق, پاتريوتتىق سارىنى وزەكتى ويلارعا ارقاۋ بولادى. قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانى ۇلتتىق يدەيانىڭ نەگىزىنە اينالدى. ءيا, «اقتابان-شۇبىرىندى, القا كول سۇلاما» زامانى التى الاشقا سىن بولدى. كورشى ەكى ەل, قىتاي مەن رەسەي, قالماققا قارۋ بەرىپ, قازاققا ايداپ سالدى. التى الاشتىڭ ۇلدارى قىسىلتاياڭ كەزەڭدە سىرت دۇشپانعا الدانىپ, رەسەي مەن قىتايدىڭ ايتقانىنا ەرىپ, ءبىر-بىرىنە جاردەم بەرە المادى. قازاققا كۇنگەي بەتتەن تۇرىكپەندەر سوقتىقتى, باشقۇرتتار تاتارلاردى شاپتى. نوعايدان باسقالارى قازاققا بولىسپادى. ءسويتىپ, قانداستار جات بولدى. ەكىنشى ماسەلە قازاقتىڭ ىشكى بىرلىگى. ن.نازارباەۆ «رۋ مەن تايپاعا ءبولىنۋ – ۇلتتىق تۇتاستىقتان ايىرىلۋدىڭ وتە قاۋىپتى ءتۇرى» دەپ ورىندى ايتقان. سونىمەن, ەلىم-اي ەلدىك پسيحولوگياسى – ەلدى تۇتاستىراتىن, ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوساتىن, كوسەم, شەشەن بي سايلايتىن, كورشىمەن جاۋلاسۋ ءۇشىن ەمەس, تاتۋلاسۋ, ءتىل تابىستىراتىن يدەيا. قازاق ۇيىمداسىپ, تىزە قوسىپ, توپتاسىپ, اسكەر قۇرىپ, ەسىن جيىپ, جاۋدى قازاق ۇلتتىق يدەياسى ءتۇبى جەڭدى. «ءار پەندە ءوز حالقىنا سەنەدى ەكەن, تىرشىلىكتە ەر ەل-جۇرتىن كورەدى ەكەن» دەي كەلە, قوجابەرگەن جىراۋ «قازاققا ۇيىمشىلدىق جاراسىپ تۇر» دەيدى.ادام الەۋەتىنىڭ دامۋى
ءبىزدىڭ بولاشاققا بارار جولىمىز قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋەتىن اشاتىن جاڭا مۇمكىندىكتەر جاساۋعا بايلانىستى. ن.نازارباەۆ. دەنى ساۋ دا ءبىلىمدى, جىگەرلى دە نامىستى ازاماتتاردان تۇراتىن قوعام ءسوزسىز ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاڭا ىلگەرى جولدارىنا باستاپ تابىسقا جەتكىزەدى. اسا كورنەكتى الەۋمەتتانۋشى, ۆ. ي. لەنينمەن پىكىر تالاستىرىپ, سوتسياليزم يدەياسىنا ۇلكەن كۇمان تۋعىزعانى ءۇشىن اقش-قا جەر اۋدارىلعان پيتيريم سوروكين 1920 جىلى بىلاي دەگەن: «قاي قوعامنىڭ دا تاعدىرى ەڭ الدىمەن, ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىنە تاۋەلدى. وڭكەي اقىماقتار مەن قابىلەتسىز ادامداردان تۇراتىن قوعام ەشۋاقىتتا تابىسقا جەتپەيدى. ءبىر توپ شايتانعا تاماشا كونستيتۋتسيا بەرسەڭىز دە ونىمەن ءبارىبىر جاقسى قوعام جاساي المايسىز. كەرىسىنشە, دارىندى جانە جىگەرلى ادامداردان تۇراتىن قوعام ىلگەرى دامىعان ەلگە ءسوزسىز قول جەتكىزەدى». ءبىلىم مەن پاراساتقا ەمەس, ۇستەمدىك پەن كۇشكە سۇيەنگەن ەلدىڭ كۇيرەيتىنىن بولجاعان عالىم 89 جاسىندا 1968 جىلى دۇنيەدەن وزدى. ماڭگى ەل بولۋ ازاماتتاردىڭ بويىنداعى ءبىلىمى, دەنساۋلىعى, كىسىلىگى جانە كاسىبي تاجىريبەسىنە بايلانىستى. سول ادامدىق قاسيەتتەر ەلدى ورگە سۇيرەيدى. بىلىكتى, وزىنە ءوزى سەنەتىن ادام كوپتەگەن جاعدايدا قوعامدى دۇنيەقوڭىزدىقتان, جەمقورلىقتان قورعايدى. ءبىلىمدى, پاراساتتى ادام جەكە ادامعا, تانىس-تامىرىنا, اعايىن-تۋىسىنا ەمەس, ءوز بويىنداعى قاسيەتكە سەنەدى. سوڭعى جىلدارى ادام اۋلەتىنىڭ دامۋ يندەكسىنىڭ ءۇش ولشەمنەن تۇراتىن جۇيەسى قالىپتاستى. ءبىرىنشى – ءومىر سۇرۋ ۇزاقتىعى, ەكىنشى كورسەتكىش – ەرەسەكتەردىڭ ساۋاتتىلىعى جانە بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرمەن جانە مەكتەپپەن قامتىلۋى, ءۇشىنشى – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى ۇلەسى. 2012 جىلدىڭ اياعى مەن 2013 جىلدىڭ باسىندا بۇۇ-نىڭ ادام الەۋەتى دامۋ يندەكسى بويىنشا قازاقستان 187 ەلدىڭ ىشىندە 69-ورىندا. بۇل ساۋاتتىلىق, ءبىلىم, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جانە تۇرمىس دەڭگەيلەردىڭ جيناقتالعان كورسەتكىشى. ادام دامۋى يندەكسى بويىنشا كوپتەگەن مەملەكەتتەر, بۇرىنعى وداق رەسپۋبليكالارى, «جوعارى دەڭگەيدەگى» ەلدەرگە جاتادى. بۇل ەستونيا (33 ورىن), ليتۆا (41), لاتۆيا (44), بەلورۋسسيا (50), رف (55), قازاقستان (69), گرۋزيا (72), ۋكراينا (78), ازەربايجان (82), ارمەنيا (87). «ورتاشا» دەڭگەيدەگى ەلدەر تۇرىكمەنستان (102), مولدوۆا (113), وزبەكستان (114), سونداي-اق قىرعىزستان مەن تاجىكستان 125 ورىندى بولىسەدى. 2050 جىلعى قازاقستاندا ىشكى جالپى ءونىم كولەمىن جان باسىنا شاققاندا 13 مىڭ دوللاردان 60 مىڭ دوللارعا دەيىن ءوسىرۋ كوزدەلۋدە. ال ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 69 جاستان 80 جاسقا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. بۇگىن سونىمەن ءبىلىمدى, دەنى ساۋ, زاڭعا, ادىلدىككە سەنەتىن ازامات تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ وتىر. دەنىڭ ساۋ, ءبىلىمدى مامان بولعانىڭمەن, قوعامدا ادىلەتتىلىك ورناماي, زاڭ ۇستەمدىك ەتپەسە, بويىڭداعى قاسيەتتەرىڭدى ىسكە اسىرا المايسىڭ.قازاقتى نامىسى قامشىلاسىن
«ماڭگىلىك ەل» بولۋ ءبىزدىڭ ءوز قولىمىزدا. بۇل ءۇشىن ءوزىمىزدى ۇنەمى قامشىلاپ, ۇدايى ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ن.نازارباەۆ. 2013 جىلى, رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, قازاقتار ەلىمىزدە 65 %-دان استى دەپ ن.ءا.نازارباەۆ جاريالادى. بۇۇ ولشەمى بويىنشا, بۇل مەملەكەتىمىز ۇلتتىق سيپات الدى دەگەندى بىلدىرەدى. بىراق قازاق ۇلت بولىپ ۇيىستى دەگەندى بىلدىرمەيدى. پرەزيدەنت ەڭ باستىسى, قازاق ۇلتىنىڭ تۇتاستىعىن, ءتىل بىرلىگىن العا تارتتى. تاريحي اتامەكەنى بار, سول جەردە تۇرىپ جاتقان حالىقتى ءالى ۇلت دەۋگە بولمايدى. ميلليونداعان قازاقتار بار, ءبىرازىمىز شەتتە, جەر جاعىنان توعىزىنشى ورىندامىز, بىراق ءتىلىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ, ءدىنىمىزدىڭ, ءداستۇرىمىزدىڭ تولىق يەسى ەمەسپىز. قازاقتىڭ ستاتيستيكالىق سانى مەن ساپاسىنىڭ اراسى الشاق. «ماڭگىلىك ەل» – ۇلتتىق يدەياسى قازاقتى جاھاندانۋ زامانىندا, ءبىر جاعىنان, ءوز مۇراسىن ساقتاپ, ءوز تاريحىنىڭ يەسى بولۋعا يتەرمەلەسە, ەكىنشى جاعىنان, قازاق جاڭارۋعا, باسقادان ۇيرەنۋگە بەيىمدى بولۋ كەرەك. وسى ەكى ءۇردىستى ۇشتاستىرۋ وڭاي ەمەس. «جاپونيا رۋحى, باتىس تەحنولوگياسى» («ياپونسكي دۋح», «زاپادنايا تەحنولوگيا») قاعيداسىن جۇزەگە اسىرىپ, جاپوندىقتار ءوز مادەنيەتىن ساقتاپ دامىتۋدا. بۇل قاعيدانى باسقا دا وڭتۇستىك ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلىققا الۋدا. ولاردىڭ ۇستانىمى: «ويىڭ ءار جاقتى, ارەكەتىڭ ءدال, ناقتى بولسىن» («دۋماي گلوبالنو, دەيستۆۋي لوكالنو»). دامىعان ەلدەر قازاق سياقتى حالىقتى بەلگىلى ءبىر ساناۋلى وندىرىسكە عانا بەيىمدەپ, الەم ەلدەرىن دامىعان جانە دامىماعان دەپ جىككە ءبولىپ, سوڭعىلارىن تاۋەلدى ەتىپ قويىپ, تاۋار وندىرە المايتىن كەمشىن ۇلتتاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ – كونەدەن كەلە جاتقان ساياسات. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىنىڭ وزىق حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ دەڭگەيىنە شىعۋىن باستى ماقسات ەتىپ قويىپ وتىر. سەبەبى, ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى تەرەڭ دە كۇردەلى وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقانىمەن, ەكونوميكالىق سالاداعى كەلبەتىمىزدى انىقتاپ, دامىعان ەلدەردىڭ ورتاسىنان ءوز ورنىمىزدى الۋعا ەندى باعىت ۇستاندىق. جاھاندانۋ تۇسىندا تاۋارلار, اقشا شەكسىز الماسقان تۇستا ۇلت تۋرالى كوزقاراس تا وزگەرۋدە, جاڭا تەوريالار پايدا بولۋدا. ۇلت دەگەنىمىز بۇگىن تىلدىك, مادەني, ءدىني قاۋىمداستىق قانا ەمەس, ول برەند, ونىڭ باسەكەلەستىككە ساي ءوندىرەتىن تاۋارى. ۇلتتىق مەملەكەت سول تاۋاردى وندىرەتىن كورپوراتسيا عانا. بۇل تەوريا مەن كەلىسەيىك نە كەلىسپەيىك, ماسەلە وندا ەمەس, ۇلتتىڭ بەدەلى, جاقسى اتى ء(يميدجى) ونىڭ وندىرەتىن تاۋارلارىمەن دە ولشەنەتىنى انىق, ال ول ولشەم ۇلتتىڭ حالىقتار اراسىنداعى ورنىن, بەدەلىن انىقتايتىنى اقيقات. برەند تاۋار شىعارعان مەملەكەتتىڭ تاۋارىمەن بىرگە ونىڭ تاريحى, ءداستۇرى, ۇلتتىق مادەنيەتى بىرگە تارايدى. “مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى” دەيتىن قازاققا اقشا, ءدۇنيە اسا قۇندىلىق بولماعان. سوتسياليستىك يدەولوگيا دا بايلىقتى قولدامادى. ءبىزدىڭ حالىق تىم قاناعاتشىل, جاماننان جوعارى, جاقسىدان تومەندەۋ دەگەندەي ومىرگە بەيىمدەلگەن. اسىرەسە, اۋىل حالقى. كەدەي بولسا دا نەنىڭ جەتىسپەيتىنىنەن گورى, قولدا بارعا ريزا. قاراپايىم قازاقتىڭ بىرقاتارى بايلىققا دا, بايلارعا دا ۇلكەن كۇدىكپەن قارايدى. بايلىققا تەك ۇرلىقپەن, تالان-تاراجبەن قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ودان قالسا پارا الىپ, جەمقورلىق جولمەن, باسقا دا ۇرلىق جولدارمەن جەتۋگە بولادى دەپ ويلايدى. ولاردى ەڭبەكقور, ىزدەنگىش, دارىندى, كەيدە جولى بولعىش بايلار دا بار دەپ سەندىرۋ قيىن. جاھاندانۋ زامانىندا قازاقتىق ءداستۇرىمىزدى ساقتاي ءبىلىپ, باتىستىڭ كەيبىر قاعيدالارىنان ۇيرەنۋگە تۋرا كەلەدى. قازاقتى داراقى مىنەزدەن ارىلتۋ, قايتا تاربيەلەۋ مىندەتى تۇر. بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ كەيبىرەۋلەرى ءوز ەڭبەگىمەن تابىس تابۋعا, ىسكەرلىككە بەيىمدەلۋدە. اقشانى ماقساتقا سايكەس ورىندى جۇمساۋ, دۇنيە-م ۇلىكتىڭ قادىرىن ءتۇسىنۋ, ەڭبەكتى قاسيەت تۇتاتىندار ەندى كوبەيۋدە. زامان قازاقتىڭ پسيحولوگياسىن, ومىرگە كوزقاراسىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى, جالپاقشەشەيلىكتى كوتەرمەيدى. سەبەبى, جاھاندانۋ تۇسىندا باسەكەلەستىك ءورشي تۇسەدى, ارپالىس, تالاس, مەملەكەتتەر ءتىپتى جاۋلاسۋعا دەيىن بارىپ جاتىر. ۋاقىت ىسكە جان-تانىمەن بەرىلۋدى, تياناقتىلىقتى تالاپ ەتىپ وتىر. نە نارسەنى بولسا دا ۇقىپتى پايدالانۋ, شىعىندى ازايتۋ, اقشانى ءتيىمدى جۇمساۋ, مەملەكەت ەكونوميكاسىندا, ءۇي تىرشىلىگىندە دە ىسىراپقا جول بەرمەۋ, ءتيىمسىز, پايداسىز ىسكە ءۇيىر بولماۋ عانا يگىلىككە جەتكىزەدى. قازىر «ارتىق بايلىق نە كەرەك, دەنساۋ بولسا بولدى» دەپ اندەتۋ نارىق زامانىنا ۇيلەسپەيدى. بايلىق, قارجى – دەنساۋلىقتىڭ كوزى, اقشالى ادام سۇيگەن اسىن ىشەدى, قالاعان جەرىندە دەمالادى, تاڭداعان جەرىنە بارىپ ەمدەلەدى. سونداي-اق, دەنساۋلىقتىڭ ءوزى دە بايلىق, دەنى ساۋ ادام عانا تابىس تابادى, كرەديتىن تولەيدى. داۋلەتتى دە جانە دەنىمىز دە ساۋ ۇلت بولۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق ماماندار دايىنداۋ – قاسيەتتى ءىس. «كادرى رەشايۋت ۆسە» دەپ تەگىن ايتىلماعان. كادرلار – ءبىزدىڭ ەرتەڭىمىز. ءاربىر جوعارى وقۋ ورنى – ۇلتتىق كادرلار دايىندايتىن ۇستاحانا. باسقالاردىڭ قولىنان كەلگەن ءىس قازاقتاردىڭ دا قولىنان كەلەدى. باسقالاردىڭ بىلگەنىن ءبىز دە بىلە الامىز. ءبىز ءوزىمىزدىڭ باعامىزدى ءبىلۋىمىز كەرەك. ماسەلە كادرلار ساباقتاستىعىندا. قاي زاماندا دا اعا ۇرپاق تاريحي ساحنادان كەتكەندە, ولاردىڭ ورنىنا دايىندىعى مىقتى, تاربيە جاعىنان شىنىققان نيەتى ءبىر جاستار كەلەدى. سوندىقتان بۇگىن باسقارۋ سالاسىنداعى ازاماتتاردى ىرىكتەۋ, دايىنداۋ, زەرەك مامانداردى قولداۋ قاجەت. جاستار ءالى جەتىلگەن جوق دەپ, جوعارى بيلىكتەن شەتتەتۋگە دۇرىس بولماس, جەتىلمەگەن تۇستارىن ءومىردىڭ ءوزى ءپىسىپ جەتىلدىرەدى. قازاقتىڭ ءبىر-ءبىرىن قولداۋى ۇلتتىق مەنمەنشىلدىك ەمەس. ەگەر تامىر-تانىستىق قازاققا پايدا كەلتىرەتىن ءبىلىمدى, ىسكەر, لايىقتى ادامداردى قولدايتىن بولسا, ول دۇرىس, ودان قازاق ۇتىلمايدى. ءبىزدىڭ ۇلتشىلدىعىمىز – پاتريوتيزم, قازاقتىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ. ءوزىن سىيلاماعان ۇلت باسقانى دا قۇرمەتتەي المايدى. ءوز جانىنا ءبىلىمدى قازاقتاردى تارتۋ, تەگى ءبىر, ءتىلى ءبىر ادامي ورتا جاساۋ بىزگە ءتيىمدى. باسقا ۇلت وكىلدەرىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋ دۇرىس, ولاردى ەلىمىزدىڭ قامىن ويلايتىن ازاماتتار ەتىپ تاربيەلەۋ, قازاقتىڭ ءتىلىن ۇيرەتۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز. قازاقتى مەنسىنبەيتىن كەيبىر ۇلىدەرجاۆالىق تاكاپپار جەرلەستەرىمىزگە ولاردى قارسى قويىپ, نيگيليستەرمەن كۇرەستى قازاقتار جۇرگىزۋى كەرەك. بۇل الەمدىك تاجىريبە, ونى ءبىزدىڭ ورالماندار جاقسى بىلەدى. اقپارات قۇرالدارى, ءباسپاسوز, راديو, تەلەديدار, كينو – قازاق ۇلتىنا قىزمەت جاساۋعا ءتيىستى. ءاربىر ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە قازاق ۇلتىنا پايدالى قوعامدىق پىكىر تۋعىزىپ وتىرۋ كەرەك. قازاق ماسەلەسىن ءجيى كوتەرىپ, اسىرەسە, باسقا ۇلت وكىلدەرىنە قازاقتىڭ وتارلاۋعا, قۋعىن-سۇرگىنگە, كەمسىتۋشىلىككە ۇشىراعاندىعىن, ازاپتى كوپ شەككەندىگىن, بۇگىن سونىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىساتىنىن ايتۋىمىز دۇرىس. دياسپورالاردىڭ تاعدىرى تاريحي وتاندارىندا شەشىلىپ جاتقاندىعىن باسا ايتايىق. قازاقتاردىڭ كوبى ءالى دە اۋىلدىق جەردە دالاداعى اجەتحاناعا بارىپ, كومىر, تەزەك جاعىپ كۇن كورىپ وتىرعانىن دياسپورا وكىلدەرى ءبىلسىن. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدەگى دياسپورالاردىڭ ءىس-ارەكەتىنەن, نيەتىنەن, قوعام حاباردار بولىپ وتىرۋعا ءتيىستى. تاريحىمىزدى ءبىلۋ پارىز. تاريحىن بىلمەگەن حالىق تاستاندى بالا سياقتى: تالاي حالىقتار ماقۇرىم بولىپ تاريحىنان, داستۇرىنەن, تىلىنەن ايىرىلدى. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدەگى دياسپورالاردى قازاق تاريحىن بىلۋگە, بىرتە-بىرتە ءوز تىلىمىزگە, ءوز ورتامىزعا سىڭىرۋگە ەڭبەك ەتكەن ءجون. ولار تۇبىندە نە ەلىنە ورالادى, نە ءسىڭىسىپ كەتەدى. باسقا تىلگە اۋىسقان, باسقا دىنگە وتكەن, ءارتۇرلى پارتياعا, رۋعا, جۇزگە بولىنگەن, بىراق تەگى ءبىر, قانى ءبىر قازاقتاردىڭ باسىن, قازاق ءتىلى, قازاق مادەنيەتى, مۇسىلمان ءدىنى نەگىزىندە بىرىگۋ قاجەتتىگى تۋىپ وتىر. قازاقتىڭ بىرلىگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز, سونىمەن بىرگە ول ماڭگى ەل ماقساتىنا جەتۋدىڭ جولى. ءار ۇلت ءوز باقىتىن ءوز قولىمەن جاسايدى. سوندىقتان قازاقتىڭ ەرتەڭىن ەڭ الدىمەن, قازاق قانا ويلاۋى كەرەك. اقشالى, جوعارى ەڭبەك اقى تولەنەتىن جۇمىستارعا قازاقتاردىڭ ۇمتىلۋى دۇرىس. اينالىپ كەلگەندە بۇل ۇلتتىڭ تابىسى, قارجىلىلاردى دا كۇندەمەيىك. بىراق تابىس ادال ەڭبەكپەن, تەرمەن كەلەتىن بولسىن. تەر – ەڭ قىمبات جانارماي. ماڭگىلىك ەل جولىندا جەڭىس ءار ۋاقىتتا قولعا تيە بەرمەس, كۇتە ءبىلۋ, توزىمدىلىك تانىتۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي, «ەشبىر سەكىرىسكە, ءجونسىز سىناق پەن اۆانتيۋريزمگە جول بەرۋگە بولمايدى». ءبىز بىردەن ولجاعا, مولشىلىققا جەتە المايمىز, مىسىقتابانداپ, جىلدان-جىلعا اقىرىن باسىپ العا ۇمتىلامىز, ءاربىر يگىلىكتى ءىس ول دا ىلگەرى قادام, ول دا جەڭىس. بىزگە دورەكىلىك, انايى تۋراشىلدىق جاراسپايدى, يكەمدىلىك, سابىرلىق ءتيىمدى. تۇرمىس جاقسارعان سايىن قازاقتار اراسىندا توعىشارلىق پسيحولوگيا, ۇلتتىق سەلقوستىق, نەمكەتتىلىك بەلەڭ الىپ كەلەدى, سونىمەن بىرگە كەيبىر جەرلەستەرىمىزدىڭ اراسىندا كەڭەس زامانىنان قانعا سىڭگەن ۇلىدەرجاۆالىق ۇلتتىق امبيتسيا, مەنمەندىك تە كورىنىس الا باستادى. ولارعا قازاق ماسەلەسى ۋاقىتشا ناۋقاندىق ماسەلە بولىپ كورىنەدى. بۇگىن ءبىز كەڭەستىك ءۇردىسكە ورالعاندايمىز. ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ قازاقستاندىق مودەلىن, ۇلگىسىن تاپتىق دەپ, ماسەلەنى ءۇزىلدى-كەسىلدى شەشىلگەندەي كورەمىز. وسى جاعدايدا ەكىنشى ءۇردىس – قورعانىش ءۇردىسى دە كۇشەيىپ, پاتريوتتىق, ۇلتتىق توپتار اراسىندا نيگيليزمگە, استامشىلىققا, توعىشارلىققا زاڭدى قارسىلىق تۋىپ, ۇلتتىق ەنەرگيا شوعىرلانىپ, كۇش جينادى. ءبىزدىڭ ۇلى مەرەكەمىز – تاۋەلسىزدىكتىڭ دە جاڭا جىلدىڭ كولەڭكەسىندە قالعانى قازاق حالقىن بۇگىن ويلاندىرىپ وتىر. قازاقستان مەرەكە كۇندەرى كوپ ەلدەردىڭ قاتارىندا. مۇمكىن ەكى جاڭا جىلدى تويلاۋ بىزگە ارتىق تا بولار. روجدەستۆونى تويلاۋمەن شەكتەلسەك تە بولار ەدى. ۇلتتىق نەمكەتتىلىك, مەنمەندىك پەن ۇلتتىق پاتريوتيزمنىڭ ۇردىستەرىن وركەنيەتتىك ارناعا يكەمدەپ, «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىمەن ۇيلەسىم تابۋ, الاۋىزدىقتان ساقتاپ, قازاقستان جولىن بەرەكەلى ەتەدى. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ءبىزدى شىندىققا تۋرا قاراۋعا, قايسارلىققا, تاباندىلىققا, قازاقتى ءاربىر ىستە كوشباسشى بولۋعا, ار-ابىروي ساقتاپ, ەل نامىسىن قورعاۋعا جەتەلەيدى. امانگەلدى ايتالى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
