شەكسىز قۋات كوزىن عىلىمي تىلدە تەرمويادرولىق سينتەز دەيدى ەكەن. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, ميلليونداعان گرادۋس تەمپەراتۋرادا جۇزەگە اساتىن يادرولىق بىرىگۋ رەاكتسياسى. مۇنداي ادىسپەن وندىرىلگەن ەنەرگيا كوزى باسقادان الدەقايدا قۋاتتى بولماق. 1999 جىلى قولعا الىنعان «بەيبىت اتوم» بويىنشا جۇمىستار ءالى جالعاسىپ كەلەدى. سوعان قاراعاندا, «توكوماك» وتە كۇردەلى جوبا سەكىلدى. وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن ۆاكۋم ىشىندە پلازمانى قالىقتاتىپ قويىپ, الگىدەن قۋات الۋ قيال-عاجايىپ ەرتەگى سياقتى ەلەستەر ەدى. بۇگىن شە؟! سۋتەگىنەن ەنەرگيا وندىرۋگە الەم عالىمدارى ءبىر تابان عانا جەتپەي تۇر. ەگەر جۇزەگە اسسا, كومىر مەن گازدىڭ قۋاتىنان اناعۇرلىم جوعارى ەنەرگيا كوزىنىڭ تابىلعانى. تورتكۇل دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن عىلىمي جاڭالىق بولماق. قۋاتتى بولعان سوڭ دا سەمەيدىڭ سايىن دالاسىندا قىرىق جىل تەرمويادرولىق جارىلىستار جاسادى ەمەس پە؟!
كۋرچاتوۆ قالاسىنا بارعان ساپارىمىزدا «توكوماكقا» ارنايى سوققانبىز. الدىن الا حات جولداعانىمىزبەن, كۇزەتى مۇقيات تەكسەرىپ بارىپ عانا ەنگىزدى. ءبىزدى قارسى العان سىنامالى فيزيكا زەرتحاناسىنىڭ باسشىسى ءانۋار سادىقوۆ الىپ كاتۋشكا تۇرعان تسەحقا تۋرا الىپ باردى. ۇلكەن انگار سەكىلدى. ءىشى تولعان ءتۇرلى-ءتۇستى تەمىر-تەرسەك. نەنىڭ نە ەكەنى, قاراپايىم ادامنىڭ ميىنا كىرىپ شىقپايدى. سايدىڭ تاسىنداي قازاقتىڭ جىگىتتەرى الدەنەنى بۇراپ, ولشەپ, تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. ەندى بىرەۋلەرى ەكراندا جىبىرلاعان تسيفرلارعا تەسىلە قاراپ وتىر. قۋاندىق ىشتەي. قازاق جاستارىنىڭ مۇنداي كۇردەلى سالاعا بەت بۇرا باستاعانىنا قۋاندىق. بىلدەي ءبىر ءبولىمدى باسقارىپ وتىرعان ءانۋار سادىقوۆتىڭ ءوزى بۇل باعىتتا ون جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. جوبانىڭ ءار تەتىگىنە دەيىن مەڭگەرگەن. انگار ءىشىن ارالاپ ءجۇرىپ, كاتۋشكانىڭ جۇمىس ىستەۋ ءپرينتسيپىن قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىڭىزشى دەيمىز عوي. سويتسەك, الىپ اپپاراتتىڭ ىشىندە ۆاكۋم بار. سودان وتە جوعارى تەمپەراتۋرادا تەرمويادرولىق سينتەز ارقىلى ەنەرگيا ءوندىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇعان دەيىن سان مارتە سىناق وتكىزدى. 2017 جىلى شاعىن ءبىر سىناق وتكىزسە, 2019 جىلى 100 كيلو/امپەر ەنەرگيا العان. الايدا پلازما وتە نازىك دۇنيە بولعاندىقتان, ۆاكۋم ىشىندەگى ماگنيت ۇزاق ۇستاپ تۇرا الماعان.
– بىلايشا ايتقاندا, الەم عالىمدارى كۇننىڭ شاعىن نۇسقاسىن جاساۋدى كوزدەپ وتىر. جۇزەگە اسۋعا ءسال ۋاقىت قالدى. شەكسىز ەنەرگياعا ادامزاتتى جاقىنداتاتىن العاشقى قوندىرعى قازىرگى ۋاقىتتا فرانتسيانىڭ كاداراش قالاسىندا ىسكە اسىرىلاتىن ITER (International Thermonuclear Experimental Reactor) بولادى دەپ بولجانۋدا. تەرمويادرولىق سينتەز رەاكتسياسىن يگەرە وتىرىپ, ادامزات سارقىلمايتىن, ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا الادى, – دەيدى سىنامالى فيزيكا زەرتحاناسىنىڭ باسشىسى.
الدەبىر ۋاقىتتا سارقىلمايتىن ەنەرگيا الۋىن الدىق, ءتيىمدى دەلىك. الايدا پلازمانى وتە نازىك دۇنيە دەپ ەسكەرتتى. الدا-جالدا, اقاۋ شىعىپ, اپات بولسا, جەر-الەمدى جايراپ وتپەي مە دەگەن ۇرەيلى ساۋال ساناعا ساق ەتە قالدى. بىلمەگەن سوڭ «توكوماكتا» يادروشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ساعىنعالي جۇنىسبەكتەن سۇرادىق. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىر اپات بولعانىمەن تەرمويادرولىق رەاكتور الاڭىنان تىس جەردە ەكولوگيالىق جاعداي وزگەرمەيدى. تەرمويادرولىق رەاكتوردىڭ جۇمىس پروتسەسىندە ۇزاق ءومىر سۇرەتىن راديواكتيۆتى زاتتار تۇزىلمەيدى ەكەن. سۋتەگىنىڭ از مولشەرى عانا اۋاعا تارالۋى مۇمكىن. ياعني قورشاعان ورتاعا تيتتەي دە قاۋىپ جوق. يادروشى ماماننىڭ ءسوزىن ءانۋار سىدىقوۆ تا قوستادى.
– مىنە, وسى سۋىرما ارقىلى سىناۋعا ارنالعان زاتىمىزدى ۆاكۋمنىڭ ىشىنە وتكىزەمىز. بۇل زات ماگنيتتى قابىرعانىڭ كومەگىمەن اۋادا قالىقتاپ تۇرادى. ەگەر جارامسىز بولسا, الىپ تاستاپ باسقا ماتەريالدى كورەمىز. ال ۆاكۋمدى اشىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءبىر اپتا ۋاقىت كەرەك. سول ءۇشىن دە شاعىن سۋىرما سەكىلدى قۇرىلعىنى اشىپ, ۆولفرام سىندى ەلەمەنتتەردى سالىپ, مودەلدەۋ جۇمىستارى جاسالادى, – دەيدى ءا.سىدىقوۆ.
سارقىلمايتىن ەنەرگيا كوزىنە باستايتىن بۇل جوبا 1998 جىلى باستالعان-دى. سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلعان سوڭ اتومشىلار قالاشىعى اتالىپ كەتكەن كۋرچاتوۆتان جۇرت ۇدەرە كوشكەن. سوندا قولداعى تەحنيكالار مەن عالىمداردىڭ ءبىلىم-بىلىگىن ەگەمەن ەلدىڭ مۇددەسىنە پايدالانۋ ماقساتىنا 1992 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرۋدى تاپسىرعان ەدى. ال 1998 جىلى كۋرچاتوۆتا «توكوماك» رەاكتورىن سالۋ جونىندە قاۋلى قابىلداندى. قازىرگى ۋاقىتتا جاس عالىمدار الپاۋىت ەلدەرمەن ۇزەڭگىلەسىپ, شەكسىز قۋات كوزىن ىزدەستىرۋ بويىنشا ايتۋلى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. بۇل – تاۋەلسىزدىك جىلدارى جەتكەن ايتۋلى بەلەستەردىڭ ءبىرى. 2017 جىلى ەلوردادا وتكەن ەكسپو كورمەسىندە دە «توكوماك» رەاكتورى الەم حالقىنىڭ نازارىن اۋدارعانى بەلگىلى.
جوعارىدا ايتقانداي, ءبىلىمدى يادورشى-اتومشىلار, فيزيكتەر شەكسىز ەنەرگيا كوزىن ءوندىرۋدىڭ جولىن تاپتى. سىناق جۇمىستارى سان رەت جۇرگىزىلدى. جاقىن جىلدارى جەر-جاھانعا جار سالاتىن جاڭالىقتىڭ ءبىرى وسى بولماق.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۋرچاتوۆ قالاسى
