بىرنەشە جىل بويعى قۋاڭشىلىق مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىلداعى اعايىندى ابدەن سارى ۋايىمعا سالدى. بايىرعى وزەن – باعىرلايدى جاعالاپ, وزەگى تالىپ كورمەگەن شارۋالار سوڭعى ءۇش جىلدا مالىنا بەرەر سۋ تابا الماي قينالۋدا. شىدامنىڭ دا شەگى بار. ءحالى ابدەن مۇشكىلدەنگەن وزەنگە تۇسەر تامشى سۋ سۇراپ, شارۋالار دابىل قاقتى. تايپاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بايان مۇحامبەتوۆا حابارلاسىپ, باعىرلايدىڭ جايىن ءوز كوزىمەن كورىپ, بيلىككە ەل-جۇرتتىڭ جانايقايىن جەتكىزۋى ءۇشىن تىلشىلەردى شاقىردى.
«باعىرلاي قۇرىپ كەتەدى دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاساق, تۇسىمىزگە كىرمەيتىن. بىراق قازىرگى جاعداي وسى. قاڭسىپ, ايتاقىرعا اينالدى. سوڭعى جىلدارى اۋا رايى دا مۇسىركەپ تۇرعان جوق, قىستا قار, جازدا جاڭبىر از. مال سۋاراتىن سۋات تابا الماي, دالا كەزىپ تەنتىرەپ ءجۇرمىز», دەيدى وزەنگە اراشا سۇراعان شارۋالار.
راسىندا دا, باتىس قازاقستان وبلىسىمەن كورشىلەس اتىراۋ وبلىسىنىڭ يندەر اۋدانى شەكاراسىنداعى باعىرلاي-4 سۋ قويماسى ابدەن كەۋىپ قالعان, جۇرەكتى اۋىرتادى. ءبىر كەزدەرى بالىعى تۋلاپ, قامىسى شۋلاعان وزەننىڭ جاعدايى قىنجىلتادى.
ۇزىندىعى 80 شاقىرىمعا سوزىلاتىن باعىرلاي وزەنى بىرنەشە جەردەن ءبولىنىپ, اياق جاعىنداعى 27 شاقىرىمداي ارناسىنا سۋ كەلمەگەن. الايدا يندەرمەن شەكتەسكەن تۇستاعى كوپىرگە قاقپا قويىلىپتى, وزەن ارناسىنىڭ اتىراۋلىق بولىگىندە سۋ تولىپ تۇر. ونىڭ سەبەبىن سۇراعانىمىزدا, اتىراۋلىقتار جايىقتان كىشى وزەنگە ناسوسپەن سۋ ايداپ جاتقانىن بىلدىك. ال ارنانىڭ وزدەرىنە تيەسىلى بولىگى كەۋىپ قالعانىن كورگەن تايپاقتىق شارۋالار وسىنداي وڭ ارەكەتتىڭ ەرتەرەك قولعا الىنباعانىنا كۇيىنەدى.
«ازامات» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ناسىپقالي بيسەنوۆتىڭ دە بيلىك باسىنداعىلارعا سۋدان بولەك ايتار بازىناسى بار. «وسى ماڭدى مەكەن ەتكەنىمە 15 جىلدان استى. سۋدىڭ جوقتىعى ءوز الدىنا, يندەرلىك قوجالىق يەلەرى ءوز جەرىنىڭ شۇرايىن ساقتاپ, مالىن ءبىزدىڭ ايماققا ايداپ جىبەرەدى. جايىلىس جوق. كوز شالاتىن جەردىڭ ءبارى تەرى سۇيرەتكەندەي. كورشى شارۋالارعا بىرنەشە رەت ەسكەرتتىم, شەتىنەن وندىردەي جاس جىگىتتەر. كەرى شاۋىپ, قوقان-لوقى كورسەتىپ كەتەدى». اقساقالدى بالاعاتتاپ, ۇركىتىپ قورقىتقان باسبۇزارلارعا توقتا دەيتىن جان كەرەك.
تايپاق اۋىلدىق وكرۋگى اكىمدىگىنىڭ دەرەگىنشە, باعىرلاي وزەنىن جاعالاي 22 شارۋا قوجالىعى جايلايدى. بۇلاردا 833 ءىرى قارا, 4 729 ۋاق جاندىق, 965 جىلقى, 20 تۇيە تىركەلگەن. وسى وكرۋگتەگى شابدارجاپ پەن تومپاق اۋىلىنىڭ وندىرىستىك كووپەراتيۆىنە تيەسىلى 439 باس ءىرى قارا دا وسى القاپتا جايىلادى.
قوس كووپەراتيۆتىڭ ءبىرىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان بولات عابدۋاليەۆ بىرنەشە جىلدان بەرى قوردالانعان ماسەلەنىڭ ەگجەي-تەگجەيىن تارقاتىپ بەردى: «وسىعان دەيىن ارنانىڭ تۇبىندە قالعان تام-تۇم سۋدى مالعا تالعاجاۋ ەتىپ, ولمەستىڭ كۇنىن كەشسەك, بيىل جاعداي مۇلدەم كۇردەلەنە ءتۇستى. شابدارجاپ پەن تومپاقتىڭ مالىنا ىشەر سۋ جوق. اۋىلعا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «اقبۇلاق» باعدارلاماسىمەن اۋىز سۋ قۇبىرى جەتكىزىلگەن بولاتىن. امال نەشىك, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جايىلىپ كەلەتىن قوي-ەشكىسىنە اۋىل تۇرعىندارى وسى سۋدى بەرەدى. ال باعىمداعى سيىردى سۋارۋ ءۇشىن «ورال-اتىراۋ» كۇرە جولىن كۇنىنە ءتورت مارتە كەسۋگە تۋرا كەلەدى. تاڭمەن جولدىڭ ارعى جاعىنداعى جايىلىمعا شىعاتىن تابىندى تۇستەن كەيىن جايىققا ايدايمىز. ودان ءشولىن قاندىرىپ بولعان سوڭ, كەرى قايتارۋ تاعى كەرەك. سويتكەندە جەرىمىزدىڭ بايلىعى – وزەن بويىنداعى ەن توعايىمىزدى دا قۇرتىپ بىتىرۋگە جاقىندادىق. مالدىڭ اۋزىن بىتەپ قويمايمىز عوي, جۇرگەن جولىنداعى تەرەك-بۇتالاردى جايپاپ بارادى جەتكەنشە».
ونىڭ ايتۋىنشا, وسىنداي قولايسىزدىقتارعا بايلانىستى باعىمداعى مالعا قارايتىن جان تابۋ دا قيىنعا تۇسۋدە. سەبەبى جولدان ءارلى-بەرلى وتكەن ت ۇلىككە كولىك سوقتىعىسىپ, مال يەلەرى مەن باقتاشىنى سوتقا سۇيرەپ الەك. بيىل وسىنداي ەكى وقيعا بولعان. العاشىندا كولىك يەسى كووپەراتيۆتەن 4 ملن 200 مىڭ تەڭگە ءوندىرىپ الۋعا نيەتتەنگەن كورىنەدى, ابىروي بولعاندا, سوتتا بۇلاردىڭ كىناسىز ەكەنى دالەلدەنگەن. ءبىر-ەكى كۇندە ب.عابدۋاليەۆ تاعى دا سوتتىڭ الدىنا بارماق. ەندى كولىك يەسى كەلتىرىلگەن شىعىننىڭ ەسەبىنە 1 ملن تەڭگە تالاپ ەتىپ وتىر ەكەن.
«وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, وزەننىڭ اتىراۋعا تيەسىلى بولىگىنە كورشىلەر ناسوسپەن سۋ ايداپ وتىر. سولارمەن كەلىسىپ, قاراجاتىن تولەپ بولسا دا, كوپىر قاقپاسىن اشتىرتسا, يگى بولار ەدى. سۋسىز قالعانىمىزعا بىرنەشە جىل بولدى. مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل ءۇشىن ەڭ قيىنى وسى-داعى. «قۇدىق قازىپ, سۋ شىعارىڭدار» دەيدى. بىزدە بيىل 7 قۇدىق قازىلىپ, ونىڭ 5-ەۋى بىتەلىپ قالدى. جىل سايىن جاڭا قۇدىق قازا بەرەتىندەي شارۋالاردىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس», دەپ اشىندى تايپاق اۋىلىندا وتكەن سۋلاندىرۋ جۇيەسىنە جاۋاپتى مەكەمە باسشىلارىمەن جۇزدەسۋدە ب.مۇحامبەتوۆا.
وسى ورايدا شارۋالارمەن باسقوسۋعا ارنايى كەلگەن «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى وكىلدەرىنىڭ دە ءۋاجىن تىڭدادىق. ولاردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ءۇش جىلدا بولعان قۋاڭشىلىق تەك اقجايىق اۋدانىنا ەمەس, بۇكىل باتىس قازاقستان وبلىسىنا قيىندىق تۋدىرعان. ايتالىق, 2019 جىلى جايىقتىڭ دەڭگەيى 2,4 مەتر بولسا, بىلتىر 3,07, ال بيىل 3,58 مەترگە كوتەرىلگەن. ال وسى وزەننەن باستاۋ الاتىن كىشى وزەندەردىڭ ارناسى تولۋى ءۇشىن سۋدىڭ دەڭگەيى كەم دەگەندە 6 مەترگە دەيىن كوتەرىلۋى كەرەك. جايىقتان نەگىزىنەن 600 ملن تەكشە مەتر سۋ الۋعا رۇقسات بار, بىراق بيىل سونىڭ تەك 250 ملن تەكشە مەترى عانا جايىق-كوشىم سۋارۋ-سۋلاندىرۋ جۇيەسىنە جىبەرىلىپتى. سەبەپ جالعىز – وزەندە سۋ جوق. الىنعان سۋ كولەمىنىڭ 30 پايىزى, ياعني 74 ملن تەكشە مەترى بۇگىن ماسەلە باسىنا كوتەرىلگەن باعىرلايعا جان بىتىرەتىن تايپاق ماگيسترالدى كانالىنا ءبولىندى. ايتسە دە بۇل سۋدىڭ تايپاققا جەتەتىن ءتۇرى جوق. سەبەبى جولشىباي 199 بەكەتتەن سۋ الىنادى. قالعانى باۋ-باقشاعا قۇيىلسا, كوكتەمدە ازىن-اۋلاق كولتاباندارعا سۋ العاندار دا بار.
– باعىرلاي-4 قويماسىنا سۋ بەرەيىك دەسەك, جايىقتان ءتۇسىپ جاتقان سۋ كولەمى – سەكۋندىنا تەك 1 عانا تەكشە مەتر. ال جان-جاققا تاراتىپ وتىرعان سۋ – 6 تەكشە مەتر. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, سۋ ورتاشا دەڭگەيدە بولعاندا, جايىقتان سەكۋندىنا 10-15 تەكشە مەتر كىرۋشى ەدى. ياعني كولەمى 10-15 ەسە ازايدى. جايىق-كوشىم سۋلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ بويىندا 4 سۋ قويماسى بار, باعىرلاي سولاردىڭ ءبىرى – دوڭگەلەكتەن ءنار الادى. ال مۇندا سۋدىڭ 30 پايىزى عانا قالدى. وسى قويمانى سۋمەن تولتىرار بىتىكتىڭ دە تابانى كورىنۋگە جاقىن. ونىڭ سىيىمدىلىعى 106 ملن تەكشە مەتر بولسا, قازىر 9 ملن تەكشە مەتر سۋ بار. بۇل بۇعان دەيىن بولىپ كورمەگەن كورسەتكىش, – دەيدى «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالىنىڭ ينجەنەرى شىمبولات بەكماعامبەتوۆ.
جوعارىدا ايتىلعانداي, جايىقتان رۇقسات ەتىلگەن سۋ كولەمىن تۇگەل المايىنشا, وبلىستىڭ ەڭ شەتكى ايماعى – تايپاققا سۋدىڭ كەلۋى نەعايبىل. «كەلەر جەرىن كەڭ قىلسىن» دەپ, قارا سۋدىڭ ءوزىن پۇلسىز بەرمەيتىن كورشى ەلدىڭ مەيىرىمىنە دە, راقىمىنا دا سەنىپ قاجەتى جوق سياقتى. سوندا تىعىرىقتان شىعار جول قايدا؟
«جايىقگيدروگەولوگيا» جشس ماماندارىنىڭ پايىمىنشا, تايپاق وڭىرىندە سۋدىڭ دەنى اششى. بىراق ۇسىنىس تۇسسە, تۇششى سۋدىڭ قورىن ىزدەۋگە دايىن. وسى جۇزدەسۋدە مەكەمە وكىلدەرى شاحتالىق قۇدىق قازۋ, ونىڭ باعاسى جونىندە ءبىراز تۇسىنىك بەرىپ ءوتتى. نەسى بار, سۋ كەلگەنشە, امالداي تۇرۋعا بولاتىن بۇل دا ءبىر ارەكەت.
شارۋالارمەن جۇزدەسىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تۇسىندىرۋگە كەلگەن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسقار ابۋعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, جايىققا سۋ مول كەلگەندە, اتامەكەن اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى ەسكى ارنامەن باعىرلايعا ەش كەدەرگىسىز قۇيىلادى. ال قازىر كىشى وزەندى تەك تايپاق كانالى عانا سۋلاندىرىپ وتىر, ونىڭ ءوزى دە ماردىمسىز.
– ءبىز باعىرلايدىڭ جايىنا ابدەن قانىقپىز. ءبارىمىزدى دە كەۋىپ قالعان وزەننىڭ ءحالى قاتتى الاڭداتادى. 2019 جىلى وزدەرىڭىز بىلەسىز, جايىقتا سۋ سوڭعى 100 جىلدا بولماعان دەڭگەيگە تومەندەدى. وعان دەيىن كىشى وزەندەرگە سۋ مولىنان قۇيىلاتىن. ءارى قىستا توڭ تۇرماي, جازدا جاڭبىردىڭ دا از جاۋىنىڭ سالدارىنان باعىرلاي قۇرعاپ قالدى. ودان كەيىن كەلگەن سۋدىڭ دا دەڭگەيى كوڭىل كونشىتپەيدى. الپىس كۇن تاسىعان سۋدىڭ التى كۇندە قايتارىن مىقتاپ ۇعىندىق. سۋ تاپشىلىعى ەڭ الدىمەن مالعا, ەكىنشىدەن جانعا اۋىر سەزىلۋدە. وسىعان دەيىن تومپاق اۋىلىنىڭ تۇسىنان جايىقتان باعىرلايعا تىكەلەي قۇبىر تارتامىز دەپ جوبا جاساۋعا نيەت ەتكەنبىز. بىراق مۇنىڭ رەتى شىقپادى, ەكى ورتادا كوسىلىپ جاتقان جول بار ءارى سول جولدىڭ بويىمەن ەلەكتر جەلىلەرى, گاز قۇبىرلارى تارتىلعان. سولاردى باسقارىپ وتىرعان مەكەمەلەردەن سۋعا ارنالعان قۇبىردى توسەۋ ءۇشىن رۇقسات الۋعا ءتيىسپىز ءارى بۇل وتە قىمباتقا شىقپاق. سونىمەن اينالىسىپ جۇرگەندە, ۋاقىت وسىلاي تەككە ءوتىپ كەتكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ەندىگى جول – اتامەكەن اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى ەسكى ارناعا جايىقتان سۋ ايداۋ ءۇشىن قۋاتى مول, قالقىمالى ناسوس ستانساسىن ورناتۋ. ارينە, بۇل دا قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. ءبىر اۋداننىڭ بيۋدجەتى مۇنداي ءىرى جوبانى كوتەرە الماسى انىق. سوندىقتان وبلىس اكىمدىگىنەن قولداۋ سۇراپ وتىرمىز. قازىرگى تاڭدا اتامەكەن اۋىلىنان جايىق وزەنىنە دەيىن 5 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار جاساقتالۋدا. ەلەكتر جەلىسى 2022 جىلى جەتكىزىلۋى كەرەك. قۇرىلعىنىڭ ورناتىلۋى, قوسىمشا جابدىقتاردى قوسپاعاندا, قالقىمالى ناسوستىڭ وزىنە 100 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات قاجەت, – دەيدى ا.باتىرحان ۇلى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, باعىرلايدى مەكەندەگەن شارۋالاردىڭ بار ءۇمىتى – جايىقتىڭ تاسۋى مەن تايپاق كانالىنان تۇسكەن سۋدا ەمەس, وسى ناسوستا. «ىرگەمىزدەن اققان وزەننىڭ پايداسىن كورە الماي وتىرمىز عوي» دەپ ءبىر جۇتىم سۋعا زار بولىپ, شامدانعان مالشى اعايىننىڭ جانايقايىنا وبلىستاعى اتقامىنەرلەر قۇلاق ءتۇرىپ, ماسەلەنى تەزىرەك شەشسە يگى. ۇزىنساقالدى كەيبىر جوبالار سىندى بىرنەشە جىلدىڭ توڭىرەگىنە سوزىلسا, ابدەن قاڭسىعان وزەننىڭ ەرتەڭگى جايى, سول سۋعا مۇقتاج اۋىلدىڭ ءحالى نە بولماق؟ باعىرلايدىڭ باعى تايسا, شابدارجاپ پەن تومپاقتاعى ەل-جۇرت كۇنكورىس كوزى – مالىنان ايىرىلادى. اعايىننىڭ وسى مال ءۇشىن عانا اۋىلدا وتىرعانى ايان, باسقا جۇمىس كوزى جوق. بەتىن ارمەن قىلسىن, 1-2 جىلدا مالعا بەرەتىن سۋ كەلمەسە, اۋىلدان ادامداردىڭ جاپپاي قونىس اۋدارارى دا اقيقات. قاراپ وتىرساڭىز, وسى اۋىلدارعا گاز دا, سۋ دا تارتىلعان, شابدارجاپتا ەڭسەلى ءبىلىم ورداسى بوي كوتەرگەنىنە 3-4 جىلدىڭ شاماسى بولدى. بيلىك باسىنداعىلار ادام اۋىلدان ۇدەرە قاشسا, وسى يگىلىكتەردىڭ تۇككە دە قاجەتى بولماي قالاتىنىن ويلاسا يگى ەدى. ەل ەرتەڭى اۋىل ەكەنىن ۇمىتپالىق.
ء اليا شاراپيەۆا
باتىس قازاقستان وبلىسى
