القالى جيىنعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى شاحرات نۇرىشەۆ, ازەربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, تۇركيا ەلدەرىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, حالىقارالىق ۇيىم باسشىلارى, سونىمەن قاتار ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى, تانىمال تۇركولوگتەر قاتىستى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا جارىق كورگەن عىلىمي ەڭبەكتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – مۇندا قازاق حالقىنىڭ دارا ەتنوس رەتىندەگى بەت-بەينەسى, قان جۇيەسى, ءتىس قۇرىلىسى, سەزىمى, تەرى بەدەرلەرى مەن قاڭقا سۇيەكتەرىنە ۇزاق جىل جۇرگىزىلگەن كەشەندى سالىستىرمالى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى توپتاستىرىلعان. ياعني بۇل كىتاپتا – قازاق حالقى ەۋرازيا قۇرلىعىندا بىرگە تۇرىپ جاتقان ەتنيكالىق توپتارمەن سالىستىرىلىپ تولىق زەرتتەلگەن. ناتيجەسىندە, قازاق ەتنوسى ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءبىتىم-بولمىسى, باسقالاردا كەزدەسپەيتىن مورفوفيزيولوگيالىق انىقتامالارى مەن انتروپولوگيالىق مارتەبەسى بار دارا ەتنوس رەتىندە وسىدان 50 عاسىر بۇرىن تولىق قالىپتاسقاندىعى عىلىمي نەگىزدە دالەل-دايەكتەر ارقىلى ناقتىلانىپ وتىر.
وسى ورايدا, قۇندى تۋىندىنىڭ العىسوزىن جازعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «بۇل – قازاقتىڭ ءتول تاريحىن تۇگەندەپ, ونىڭ ۇلى دالا توسىندە تىم كونە زاماننان تامىر جايعان باعزى حالىق ەكەنىن دالەلدەيتىن ەڭبەك. مۇندا ارعى بابالارىمىزدىڭ وسى جەردى بەس مىڭ جىل بۇرىن قۇتتى قونىس ەتكەنى جونىندە العاش رەت عىلىمي قورىتىندى جاسالعان. شىن مانىندە, بىزگە التايدان اتىراۋعا دەيىنگى كەڭ بايتاق جەردى سىرتتان ەشكىم سىيعا تارتقان جوق. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى اۋماعى – باتىر بابالاردان ۇرپاققا ميراس بولعان ەڭ قاستەرلى قۇندىلىق» دەگەنى اتالعان ەڭبەكتىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزىنا بەرىلگەن باعا ىسپەتتى.
سول سياقتى مارتەبەلى باسقوسۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ وزەكجاردى پىكىرىن بىلدىرگەن مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ: «ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى بۇگىندەرى تۇركى حالىقتارىنىڭ بەكەم باۋىرلاستىعىنا سەرپىن بەرەتىن, رۋحاني بايلانىستارعا ىقپال ەتەتىن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – قازاق عىلىمىنىڭ قارا نارى, ۇعا اكادەميگى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورازاق سماعۇلوۆ اعامىزدىڭ «قازاق حالقى مەن ونىڭ اتاتەگىنە وراي انتروپولوگيالىق وچەركتەر» اتتى كىتابىنىڭ ءتورت تىلدە جارىق كورۋى. عۇلاما عالىم بۇرىنعى ەڭبەكتەرىندە حالقىمىزدىڭ ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحىن تۇگەندەسە, بۇگىنگى جاريالانىپ وتىرعان جاڭا عىلىمي تۋىندىسى ارقىلى جۇرتىمىزدىڭ بەس مىڭ جىلدىق ناسىلدىك تەگىنىڭ ۇلانعايىر اتاجۇرتىمىزبەن تىعىز ساباقتاستىقتا ەكەندىگىن دالەلدى عىلىمي نىسانعا اينالدىردى. بۇل ەڭبەك ەل شەجىرەسى مەن جەر شەجىرەسىنىڭ ۇندەستىگىن ايشىقتاۋىمەن, قاسيەتتى جەرىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى ەل-جۇرتىمىزبەن كىندىكتەس ەكەنىن ايعاقتاۋىمەن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز بەن مەملەكەتتىك مۇددەمىزگە رۋحاني قورعان قىزمەتىن اتقارۋىمەن اسا قۇندى. قازاق حالقى قاسيەتتى اتامەكەنىمىزدى بايىرعى زاماننان كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەكەندەگەنىن, مەملەكەتتىك ءداستۇرى ساباقتاسىپ جاتقانىن, اتاجۇرتىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مىزعىماي ساقتالعانىن ءتۇيىندى دەرەكتەرمەن دايەكتەگەن كىتاپ ءتورت تىلدە جارىق كوردى. قاجىرلى عىلىم قايراتكەرىنىڭ ەلۋ جىل بويى الەمدىك عىلىمنىڭ وزىق تاسىلدەرىمەن ۇشتاستىرىپ جاساعان وسىناۋ ەرەن ەڭبەگى الدەكىمدەردىڭ داۋرىقپا دالەلدەرىن تۇبەگەيلى تەرىسكە شىعارىپ تۇر» دەدى. ال ءسوزىنىڭ سوڭىندا, قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى كوپشىلىككە بۇل ەڭبەكتىڭ مەملەكەت باسشىسى جاريا ەتكەن «ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسىنا تيگىزەر ىقپالى مول ەكەنىن ەسكەرتىپ, سونداي-اق جاڭا عيماراتقا قونىستانعان اكادەميا ۇجىمىن جايلى قونىسىمەن قۇتتىقتادى.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنى تيگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: «اتا-بابامىز سان عاسىرلار بويى مەكەن ەتكەن ءاپايتوس دالاعا سىرتتان كەلىپ, مەملەكەت قۇرعان ەشكىم جوق, سويتە تۇرا ۇلى دالادان كەتىپ باسقا جەرگە بارىپ جەكە ۇلىس قۇرعان مىسالدار كوپ. وسى ورايدا اكادەميك اعامىزدىڭ مىنا ەڭبەگى اتاجۇرتىندا تابان اۋدارماي ءومىر ءسۇرىپ, ەلۋ عاسىر بۇرىن دارا ەتنوس رەتىندە انتروپولوگيالىق ءمۇسىن-سيپاتى قالىپتاسقان حالقىمىزدىڭ دەرەك-دايەگىن دالەلدەپ وتىر. بۇل بۇگىنگى ءبىز, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن زور ماقتانىش» دەسە, ودان كەيىن ماڭىزدى شارانىڭ مارتەبەسى جايلى تولىمدى پايىمىن ورتاعا سالعان مادەنەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا: «ۇلكەن وقىمىستى, ۇلتتىق انتروپولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ قولا داۋىردەن قازىرگى كەزەڭگە دەيىن قۇندى دەرەكتەر جيناپ, عىلىمعا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن «مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا», «بولشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالارى ارقىلى تاريحي سانانى جاڭعىرۋعا زور قادام جاسالدى. سول سياقتى بۇل ءۇردىس مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا دا اتاپ كورسەتىلدى. ءبىزدىڭ مينيسترلىك «ارحيۆ-2025» جوباسى اياسىندا جان-جاقتى جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. وسى ىستەردىڭ باسىندا اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ اعامىزدىڭ بولۋى ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش. ال مىنا ەڭبەك بايتاق دالا تۇرعىنى – قازاق حالقىنىڭ 50 عاسىرلىق شەجىرەسى ءھام بۇلتارتپاس ايعاقتارعا ءارى كەلەر ۇرپاقتىڭ اسىل قازىناسىنا اينالارى حاق» دەدى.
ودان كەيىن تولعامدى وي ايتقان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءادىل احمەتوۆ, انتروپولوگ ەڭبەگىن ۇلكەن ەرلىككە تاتيتىن شىعارما ەكەنىن ايتىپ: «قازاق حالقىنىڭ انتروپولوگياسى مەن گەنەتيكاسى عىلىمي بەس تۇجىرىم بويىنشا زەرتتەپ-زەردەلەنىپ, ءتورت تىلدە جارىق كورۋى ۇلكەن جاقسىلىق» دەسە, عالىمنىڭ شاكىرتتەرى اتىنان ءسوز العان كورنەكتى ارحەولوگ جاكەن تايماعامبەتوۆ: «مىنا كىتاپ تاريح عىلىمىنداعى زور جەتىستىك, سونىمەن قاتار ۇستازىمنىڭ 60 جىلدان استام اينالىسقان زەرتتەۋ ەڭبەگىنىڭ ءتۇيىنى ىسپەتتەس. ويتكەنى مۇندا ەۋرازيا دالاسىندا ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ بەت-بەينەسى, قان جۇيەسى, ءتىس قۇرىلىسى, سەزىمى, تەرى بەدەرلەرى مەن قاڭقا سۇيەكتەرىنە ۇزاق ۋاقىت جۇرگىزىلگەن كەشەندى سالىستىرمالى زەرتتەۋدىڭ ءتۇيىنى توپتاستىرىلعان. ناتيجەسىندە, ەۋرازيانىڭ ءاپايتوس جازيراسىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ بۇزىلماي-سىزىلماي, ب ۇلىنبەي-جارىلماي ساقتالعان ەلۋ عاسىرلىق تاريحى بارى انىقتالىپ وتىر», دەدى.
كىتاپتىڭ تانىستىرۋ راسىمىندە ءسوز سويلەگەن تۋىندى اۆتورى ورازاق سماعۇلوۆ: «بۇل كىتاپتى وقىعان ادام قازاق حالقىن كونەدەن كەلە جاتقان ەتنوس رەتىندە تانىپ, ونىڭ بۇزىلماي-سىزىلماي ساقتالعان ەلۋ عاسىرلىق تاريحى بارىن عىلىمي دالەلدەر نەگىزىندە تۇسىنە الادى. بۇل تۇجىرىم – جاراتىلىستانۋ عىلىمى بويىنشا ەمەس, بيولوگيالىق تۇرعىدان انىقتالىپ وتىر. مەنىڭ عۇمىرىمنىڭ 70 جىلى تەك وسى ەڭبەككە ارنالدى. بۇل كىتاپتا قازاقتىڭ ءبۇتىن ەتنوس رەتىندە بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار حالىق ەكەنى تولىق دالەلدەندى. مۇنداي ۇزاق تاريحى بار حالىق الەمدە وتە از. ونىڭ وزىندە ولاردىڭ تاريحى تەولوگيالىق ءدىني كونتسەپتسياعا نەگىزدەلىپ دالەلدەنگەن. بۇل ناقتى عىلىمي تاسىلگە جاتپايدى. ال قازاقتار شە, انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىگى جاعىنان ەۋرازيادا تۇرىپ جاتقان حالىقتاردىڭ بىردە بىرەۋىنە قوسىلمايتىن جەكە-دارا ەتنوس. بۇنداي ەرەكشەلىكپەن جاراتىلعان حالىق الەمدە كەمدە-كەم. ويتكەنى ءبىزدىڭ اتا بابالارىمىز ەشكىمگە ۇقسامايتىن كەرەمەت دامۋ ساتىلارىن بىلگەن. مىنا كىتاپتا سول باياندالادى» دەگەن تۇجىرىمىن كوپشىلىكپەن بولىسە وتىرىپ, زەرتتەۋ نىساناسىنا تەك اۋىل تۇرعىندارى قامتىلعانىن, ءارى وسى ءىستى قولعا الۋىنا اكادەميك قانىش ساتباەۆ ءوزى مۇرىندىق بولعانىن, بۇل كىتاپ امان تۇرعاندا قازاق حالقىنىڭ تۇتاستىعى مەن گەنەتيكالىق تەگىنە ەشكىم كۇدىك كەلتىرە المايتىنىن جەتكىزدى.
راسىندا, بۇل شىعارما جاراتىلىستانۋ جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار, سونداي-اق تۋعان حالقىنىڭ تاريحىنا قىزىعاتىن كوزى قاراقتى وقىرمان ءۇشىن ۇلكەن ولجا كەرەمەت جوبا ەكەنى انىق. ونىڭ سىرتىندا كىتاپتا – «ۇشولشەمدى» مورفوفيزولوگيالىق كورسەتكىشتەر, يلليۋستراتسيالار, ۇلى دالانىڭ قازىرگى جانە بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ سكۋلپتۋرالىق بيۋستەرى, ونىڭ سىرتىندا كوپولشەمدى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر توپتاماسى – بولاشاق زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دايىن ءونىم.
ءراسىم سوڭىندا شارانى ۇيىمداستىرۋشى تاراپ حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, جوبا اۆتورى دارحان قىدىرالى: «بۇل ىرگەلى ەڭبەكتە عۇلاما عالىم قازاق حالقىنىڭ ۇلى دالانى ەلۋ عاسىردان بەرى ۇزدىكسىز مەكەن ەتكەن اۆتوحتوندى جۇرت ەكەنىن بۇلتارتپايتىن عىلىمي ايعاقتارمەن دالەلدەپ بەردى. قازىردىڭ وزىندە بىرەگەي باسىلىمعا ارقاۋ بولعان انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى الەمگە تانىمال عالىمدار تاراپىنان جوعارى باعالانىپ وتىر. اۆتوردىڭ سوزىمەن ايتساق, الەمنىڭ ەشبىر ۇلتىنىڭ تامىرىن 5000 جىلدىق تەرەڭنەن تارتاتىن تۇتاس انتروپولوگيالىق تاريحى عىلىمي نەگىزدە ايقىندالماعان ەكەن. سوندىقتان اتالعان تۋىندى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى ايتۋلى جاڭالىق بولىپ سانالادى», دەپ جيىندى تۇيىندەدى.
