الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس ەڭ باي, قۋاتتى دەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن دا ءالى كۇنگە تەڭسەلتۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلعا جاسالعان ەكونوميكالىق بولجام ءبىرشاما وپتيميستىك نوتادا بولعانىمەن داعدارىستىڭ سالدارلارى ءالى دە كورىنىس تاۋىپ, ەكونوميكانىڭ وزىق سالالارىن اقساتىپ تۇر. داعدارىس دەگەننىڭ ءوزى جەتى باستى ايداھار تارىزدەس ەكەن, ءبىر باسىن كەسسە باسقا باستارى جالىن اتىپ, ىسقىرۋىن قويمايدى. سونىڭ ءبىرى قارجىلىق توپتاردىڭ قولدان قىساستىقتار جاساپ, داڭعازا شۋلار كوتەرىپ, قولدان داعدارىس تۋدىرۋى. جانە ولارىن باق-تاردى ورىندى پايدالانۋ ارقىلى الەمدىك داعدارىستىڭ لاڭىنا تەلۋگە دە يكەمدىلىگى جەتىپ تۇرادى. مۇنداي قارجىلىق توپتاردىڭ بارلىق ارەكەتتەرى تەك وزدەرىنە ءتيىمدى ءىس-شارالاردى جاساۋعا باعىتتالعان. ولار بۇل ءۇشىن حالىققا دا, وكىمەتكە دە زيان كەلىپ جاتقانىنا پىسقىرمايدى.
سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ۇلىبريتانيانىڭ للويدز بانكتەر توبىنىڭ سوڭعى كەزدەگى ارەكەتتەرىن اتاۋعا بولادى. شتاب-ءپاتەرى لوندوننىڭ وزىندە ورنالاسقان بۇل بانك كورولدىكتەگى اسا قۋاتتى قارجىلىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى سانالادى. اعىلشىنشا اتاۋى Lloyds Banking Group دەلىنەتىن بانك 2011 جىلى جولى بولعىشتىعى جاعىنان الەمدە 59-ورىن العان.
بىزدەگى سياقتى ۇلىبريتانيادا دا قارجى رىنوگىنىڭ داعدارىسىنا قارسى ارەكەتتەر جاسالىپ, بانكىلەردى بىرىكتىرۋ جانە ولاردىڭ اكتيۆتەرىن مەملەكەتتىڭ ساتىپ الۋ ۇدەرىسى كەڭىنەن جۇرگىزىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 2009 جىلى Lloyds TSB جانە HBOS بانكتەرى بىرىكتىرىلىپ, اتالمىش توپ ومىرگە كەلگەن. ونىڭ 41 پايىز اكتسياسى وكىمەتكە تيەسىلى ەدى. وڭالتۋ شارالارى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن, ءارى بيلىك قولداپ تۇرعان سوڭ بانكتىڭ ىستەرى ءبىرشاما تۇزەلىپ, تازا تابىس تابۋعا قول جەتكىزە باستادى. 2013 جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بانك 280 ملن. فۋنت ستەرلينگ (453 ملن. دوللار) تازا پايدا تاپتى. بۇل 2012 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تابىس بولاتىن, ويتكەنى, سول كەزەڭدە بانك 1,03 ملرد. فۋنت ستەرلينگ شىعىندا بولعان ەدى.
ەندى سول بانكتىڭ بەلگە سوققانداي بولىپ, ءبىر مىڭنان ارتىق قىزمەتكەرلەرىن قىسقارتاتىنىن, اكتيۆتەرىن ساتاتىنىن ايتىپ, اياق استىنان قيرالاڭداپ قالعانداي, جۇمىسكەرلەرى مەن ون مىڭداعان كليەنتتەرىنە ۇرەي مەن قىسپاق تۋدىرىپ شىعا كەلگەنى ءبىر قاراعاندا قىزىق سياقتى. ءبۇگىنگى كۇنى بانكتىڭ بىرنەشە بولىمشەلەرى, سونىڭ ىشىندە جەكە كليەنتتەرمەن جۇمىس ءىستەيتىن, تاۋەكەلدى باسقاراتىن جانە كوممەرتسيالىق وپەراتسيالاردى جۇرگىزەتىن بولىمشەلەرى قىسقارماقشى. سونداي-اق, 300-دەن ارتىق جۇمىس ورنى اۋتسورسينگكە اۋدارىلاتىن كورىنەدى. اۋتسورسينگ دەگەن الدىن-الا كەلىسىم بويىنشا, قىزمەتتىك فۋنكتسيالاردىڭ باسقا كومپانيالارعا بەرىلۋى.
بۇل اڭگىمە ۇلىبريتانيا وكىمەتىنىڭ للويدز بانكتەر توبىنداعى وزىنە تيەسىلى 33 پايىزدىق ۇلەسىن ساتۋعا قويماقشى بولعان نيەتىنەن كەيىن تۋدى. دەمەك, وكىمەت الداعى ۋاقىتتا وزىندەگى اۋىر جۇكتەن قۇتىلىپ, ونى جەكەشەگە وتكىزۋدى قالاپ وتىر. بۇعان دەيىن دە 3,3 ملرد. فۋنت ستەرلينگتى قۇرايتىن 8 پايىزدىق ۇلەستى وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ساتىپ جىبەرگەن.
للويدز بانكتىڭ رەسمي اقپاراتىنا قاراعاندا, قىسقارتۋ مەن اكتيۆتەردى ساتۋ شارالارى 2011 جىلى داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان وڭالتۋ جوسپارلارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالىپ وتىر ەكەن. ءسويتىپ, بانك ءوز ارەكەتىن ورىن العان داعدارىستىڭ سالدارلارىن جويۋعا باعىتتاپ وتىرمىز دەگەندى العا تارتادى. الايدا بۇعان سەنۋ قيىن. وتكەن جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسىندا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تاماشا تابىسقا جەتكەن بانك اياق استىنان نەگە تاعى دا «وڭتايلاندىرۋعا» بەت الۋى مۇمكىن. بۇعان كىم سەنەدى.
بانك وكىلى قىسقارتۋ شارالارى كاسىپوداق وكىلدەرىمەن كەلىسىلۋدە ەكەنىن جاريالادى. بۇل – مىندەتتى پروتسەدۋرا. ويتكەنى, بۇل ەلدەردە كاسىپوداقپەن كەلىسپەي بىردە-ءبىر ادامدى جۇمىستان قىسقارتا المايسىڭ. «ءبىز قىسقارتۋ پروتسەسىنىڭ تىنىش جانە ايعاي-شۋسىز وتكەنىن قالايمىز», دەپ مايموڭكەلەتتى ودان ءارى بانكتىڭ رەسمي وكىلى.
بىراق ءبىر مىڭنان ارتىق قىزمەتكەرلەر قىسقارتىلىپ جاتقان جەردە ءبارى دە تىپ-تىنىش بولۋى مۇمكىن ەمەس. كاسىپوداق بار, قىسقارتىلاتىن قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقى بار – ءبارى باق ارقىلى ءبىرشاما شۋ تۋدىراتىنى انىق. مۇنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە بانك اكتسياسىنىڭ باعاسىن تومەندەتەدى. وكىمەت وزىنە تيەسىلى 33 پايىزدى ساتقالى وتىرعاندا اكتسيانىڭ ارزانداۋى – ونى ساتىپ الۋدى كوزدەيتىن توپتار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. دەمەك... ولار بانك باسشىلىعىمەن استىرتىن كەلىسىمگە كەلىپ, قولدان وسىنداي شۋلار تۋعىزۋ ارقىلى بانكتىڭ اكتسياسىن ارزانداتۋدى كوزدەپ وتىرعان سياقتى. «پالەدەن ماشايىق قاشىپتى» دەگەندەي, شۋلى جەردىڭ اكتسياسىن ساتىپ الۋدى وزگە كومپانيالار قولاي كورمەيدى, ال قولدان جاسالعان شۋدى تۋدىرىپ جاتقانداردىڭ ءوزى مۇندايدا ارزانداتىلعان اكتسيانى قاقشىپ الادى. سوندىقتان مۇنداي شارالاردىڭ «ەرۋلىگە قارۋلى» ىستەر ەكەنى كورىنىپ تۇر جانە وندايلار اقشا بيلەگەن كاپيتاليستىك قوعامنىڭ اينىماس اتريبۋتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ەجەلدەن بەلگىلى. ال حالىققا ونى اتى جامان داعدارىستىڭ سالدارى دەپ ءتۇسىندىرۋ وڭاي.
وسىنداي, قولدان جاسالعان قىساستىقتارمەن قاتار بىلتىرعا جالعاسقان الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس ۇلىبريتانيانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن دا تولىعىمەن وڭالتۋعا مۇرسات بەرمەدى. جىل باسىنان بەرى (2013 جىلى) 500 مىڭنان ارتىق ادام «تاماق بانكىنە» كەلگەن كورىنەدى. «تاماق بانكى» دەگەن وكىمەتتىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان تابىسى جوق ۇيىمدار. ول تاماق وندىرۋشىلەر مەن ولاردى تاسىمالدايتىن كاسىپورىنداردان قولدانۋ مەرزىمى از عانا ۋاقىت قالعان تاعامداردى جيناپ الىپ, جاعدايلارى جوق, جۇمىس تابا الماعان نەمەسە تابىسى از الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا تەگىن تاراتادى. وسىنداي جۇمىستارمەن اينالىساتىن ارناۋلى ۆولونتەرلەر بار. ولار قايىرىمدىلىق جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ۇيىمدارىنا تىركەلەدى. ارينە, جالپى توقتىعى جاعىنان الەمدە جەتىنشى ورىن الاتىن ۇلىبريتانيا سەكىلدى مەملەكەتكە 500 مىڭنان ارتىق وسىنداي جانداردىڭ بولعانى ۇلكەن سىن. ءسويتىپ, الەمدەگى ەكونوميكاسى ەڭ قۋاتتى ەلدىڭ ءبىرى دە وزىندەگى داعدارىستى ءالى كۇنگە تولىق ەڭسەرە الماي وتىر.
سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ۇلىبريتانيانىڭ للويدز بانكتەر توبىنىڭ سوڭعى كەزدەگى ارەكەتتەرىن اتاۋعا بولادى. شتاب-ءپاتەرى لوندوننىڭ وزىندە ورنالاسقان بۇل بانك كورولدىكتەگى اسا قۋاتتى قارجىلىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى سانالادى. اعىلشىنشا اتاۋى Lloyds Banking Group دەلىنەتىن بانك 2011 جىلى جولى بولعىشتىعى جاعىنان الەمدە 59-ورىن العان.
بىزدەگى سياقتى ۇلىبريتانيادا دا قارجى رىنوگىنىڭ داعدارىسىنا قارسى ارەكەتتەر جاسالىپ, بانكىلەردى بىرىكتىرۋ جانە ولاردىڭ اكتيۆتەرىن مەملەكەتتىڭ ساتىپ الۋ ۇدەرىسى كەڭىنەن جۇرگىزىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 2009 جىلى Lloyds TSB جانە HBOS بانكتەرى بىرىكتىرىلىپ, اتالمىش توپ ومىرگە كەلگەن. ونىڭ 41 پايىز اكتسياسى وكىمەتكە تيەسىلى ەدى. وڭالتۋ شارالارى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن, ءارى بيلىك قولداپ تۇرعان سوڭ بانكتىڭ ىستەرى ءبىرشاما تۇزەلىپ, تازا تابىس تابۋعا قول جەتكىزە باستادى. 2013 جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بانك 280 ملن. فۋنت ستەرلينگ (453 ملن. دوللار) تازا پايدا تاپتى. بۇل 2012 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تابىس بولاتىن, ويتكەنى, سول كەزەڭدە بانك 1,03 ملرد. فۋنت ستەرلينگ شىعىندا بولعان ەدى.
ەندى سول بانكتىڭ بەلگە سوققانداي بولىپ, ءبىر مىڭنان ارتىق قىزمەتكەرلەرىن قىسقارتاتىنىن, اكتيۆتەرىن ساتاتىنىن ايتىپ, اياق استىنان قيرالاڭداپ قالعانداي, جۇمىسكەرلەرى مەن ون مىڭداعان كليەنتتەرىنە ۇرەي مەن قىسپاق تۋدىرىپ شىعا كەلگەنى ءبىر قاراعاندا قىزىق سياقتى. ءبۇگىنگى كۇنى بانكتىڭ بىرنەشە بولىمشەلەرى, سونىڭ ىشىندە جەكە كليەنتتەرمەن جۇمىس ءىستەيتىن, تاۋەكەلدى باسقاراتىن جانە كوممەرتسيالىق وپەراتسيالاردى جۇرگىزەتىن بولىمشەلەرى قىسقارماقشى. سونداي-اق, 300-دەن ارتىق جۇمىس ورنى اۋتسورسينگكە اۋدارىلاتىن كورىنەدى. اۋتسورسينگ دەگەن الدىن-الا كەلىسىم بويىنشا, قىزمەتتىك فۋنكتسيالاردىڭ باسقا كومپانيالارعا بەرىلۋى.
بۇل اڭگىمە ۇلىبريتانيا وكىمەتىنىڭ للويدز بانكتەر توبىنداعى وزىنە تيەسىلى 33 پايىزدىق ۇلەسىن ساتۋعا قويماقشى بولعان نيەتىنەن كەيىن تۋدى. دەمەك, وكىمەت الداعى ۋاقىتتا وزىندەگى اۋىر جۇكتەن قۇتىلىپ, ونى جەكەشەگە وتكىزۋدى قالاپ وتىر. بۇعان دەيىن دە 3,3 ملرد. فۋنت ستەرلينگتى قۇرايتىن 8 پايىزدىق ۇلەستى وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ساتىپ جىبەرگەن.
للويدز بانكتىڭ رەسمي اقپاراتىنا قاراعاندا, قىسقارتۋ مەن اكتيۆتەردى ساتۋ شارالارى 2011 جىلى داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان وڭالتۋ جوسپارلارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالىپ وتىر ەكەن. ءسويتىپ, بانك ءوز ارەكەتىن ورىن العان داعدارىستىڭ سالدارلارىن جويۋعا باعىتتاپ وتىرمىز دەگەندى العا تارتادى. الايدا بۇعان سەنۋ قيىن. وتكەن جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسىندا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تاماشا تابىسقا جەتكەن بانك اياق استىنان نەگە تاعى دا «وڭتايلاندىرۋعا» بەت الۋى مۇمكىن. بۇعان كىم سەنەدى.
بانك وكىلى قىسقارتۋ شارالارى كاسىپوداق وكىلدەرىمەن كەلىسىلۋدە ەكەنىن جاريالادى. بۇل – مىندەتتى پروتسەدۋرا. ويتكەنى, بۇل ەلدەردە كاسىپوداقپەن كەلىسپەي بىردە-ءبىر ادامدى جۇمىستان قىسقارتا المايسىڭ. «ءبىز قىسقارتۋ پروتسەسىنىڭ تىنىش جانە ايعاي-شۋسىز وتكەنىن قالايمىز», دەپ مايموڭكەلەتتى ودان ءارى بانكتىڭ رەسمي وكىلى.
بىراق ءبىر مىڭنان ارتىق قىزمەتكەرلەر قىسقارتىلىپ جاتقان جەردە ءبارى دە تىپ-تىنىش بولۋى مۇمكىن ەمەس. كاسىپوداق بار, قىسقارتىلاتىن قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقى بار – ءبارى باق ارقىلى ءبىرشاما شۋ تۋدىراتىنى انىق. مۇنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە بانك اكتسياسىنىڭ باعاسىن تومەندەتەدى. وكىمەت وزىنە تيەسىلى 33 پايىزدى ساتقالى وتىرعاندا اكتسيانىڭ ارزانداۋى – ونى ساتىپ الۋدى كوزدەيتىن توپتار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. دەمەك... ولار بانك باسشىلىعىمەن استىرتىن كەلىسىمگە كەلىپ, قولدان وسىنداي شۋلار تۋعىزۋ ارقىلى بانكتىڭ اكتسياسىن ارزانداتۋدى كوزدەپ وتىرعان سياقتى. «پالەدەن ماشايىق قاشىپتى» دەگەندەي, شۋلى جەردىڭ اكتسياسىن ساتىپ الۋدى وزگە كومپانيالار قولاي كورمەيدى, ال قولدان جاسالعان شۋدى تۋدىرىپ جاتقانداردىڭ ءوزى مۇندايدا ارزانداتىلعان اكتسيانى قاقشىپ الادى. سوندىقتان مۇنداي شارالاردىڭ «ەرۋلىگە قارۋلى» ىستەر ەكەنى كورىنىپ تۇر جانە وندايلار اقشا بيلەگەن كاپيتاليستىك قوعامنىڭ اينىماس اتريبۋتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ەجەلدەن بەلگىلى. ال حالىققا ونى اتى جامان داعدارىستىڭ سالدارى دەپ ءتۇسىندىرۋ وڭاي.
وسىنداي, قولدان جاسالعان قىساستىقتارمەن قاتار بىلتىرعا جالعاسقان الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس ۇلىبريتانيانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن دا تولىعىمەن وڭالتۋعا مۇرسات بەرمەدى. جىل باسىنان بەرى (2013 جىلى) 500 مىڭنان ارتىق ادام «تاماق بانكىنە» كەلگەن كورىنەدى. «تاماق بانكى» دەگەن وكىمەتتىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان تابىسى جوق ۇيىمدار. ول تاماق وندىرۋشىلەر مەن ولاردى تاسىمالدايتىن كاسىپورىنداردان قولدانۋ مەرزىمى از عانا ۋاقىت قالعان تاعامداردى جيناپ الىپ, جاعدايلارى جوق, جۇمىس تابا الماعان نەمەسە تابىسى از الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا تەگىن تاراتادى. وسىنداي جۇمىستارمەن اينالىساتىن ارناۋلى ۆولونتەرلەر بار. ولار قايىرىمدىلىق جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ۇيىمدارىنا تىركەلەدى. ارينە, جالپى توقتىعى جاعىنان الەمدە جەتىنشى ورىن الاتىن ۇلىبريتانيا سەكىلدى مەملەكەتكە 500 مىڭنان ارتىق وسىنداي جانداردىڭ بولعانى ۇلكەن سىن. ءسويتىپ, الەمدەگى ەكونوميكاسى ەڭ قۋاتتى ەلدىڭ ءبىرى دە وزىندەگى داعدارىستى ءالى كۇنگە تولىق ەڭسەرە الماي وتىر.
* * *
ۇلكەن داعدارىس امەريكا ەكونوميكاسىنا دا ءوزىنىڭ سالقىنىن تيگىزىپ, ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالالارىندا توقىراۋ بولدى. ەكونوميكالىق قىسپاقتى ءبىرشاما ەڭسەرىپ كەلە جاتقان بۇل ەلدە بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا كۇتپەگەن جەردەن «قولدان جاسالعان داعدارىس» بولىپ, ول دا ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا ءوز قىرسىعىن تيگىزدى. اقش-تا قارجى جىلى 1 قازاننان باستالاتىن. وسى كۇنى ەلدىڭ جاڭا جىلعا زاڭمەن بەكىتىلگەن بيۋدجەتى ىسكە كىرىسۋ كەرەك ەدى. ال بيۋدجەت مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى قارجىلىق قۇجاتى, وندا وكىمەتتىڭ بارلىق شىعىندارى جانە ولاردىڭ كولەمدەرى كورسەتىلەتىنى بەلگىلى. امەريكادان باسقا, تمد مەملەكەتتەرى بولسا بيۋدجەتتەرىن بەكىتپەي-اق ەڭبەك ەتە بەرەر ەدى, ال زاڭ ۇستەمدىك ەتەتىن اقش وندايعا بارا المايدى. زاڭمەن بەكىتىلگەن بيۋدجەت بولماسا امەريكا وكىمەتى ەشقانداي شىعىن جاساۋعا قاقىسى جوق. مىنە, سوندىقتان دا اقش-تىڭ وكىمەتى ءوز جۇمىسىن ءىشىنارا توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. 800 مىڭنان ارتىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر اقىسىز دەمالىسقا جىبەرىلدى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار جابىلىپ قالدى. ەلدىڭ استاناسى ۆاشينگتون قالاسىندا ءتىپتى, قوقىس تاسىلۋ دا توقتاتىلدى. ويتكەنى, قوقىس شىعاراتىن مەكەمە دە بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن جۇمىس ءىستەيتىن. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تاپسىرىس الىپ, ونىمدەرىن شىعاراتىن مىڭداعان جەكە مەنشىك كاسىپورىندار, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى دە ءوز جۇمىستارىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. قىسقاسى, وسى كەزدەن باستاپ بۇل ەلدە تەك جۇمىستارىنىڭ توقتاتىلۋى مۇمكىن ەمەس الەۋەتتىك كۇشتەر: اسكەر, پوليتسيا, شەكارالىق جانە كەدەندىك كۇزەتتەر, تۇرمە جانە ت.س.س. عانا جۇمىس ءىستەپ تۇردى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە بويلايتىن بولساق, بۇل داعدارىس تا تازا قولدان جاسالعان قىساستىق ەدى. بار ماسەلە بيۋدجەتتى بەكىتۋ تۋرالى زاڭدى تالقىلاۋعا سالعاندا سەنات پەن وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ءوزارا كەرىسكە ءتۇسىپ, كەلىسە الماۋشىلىعىندا بولدى. اقش پارلامەنتى, ياعني كونگرەسى وسى ەكى پالاتادان تۇرادى. سەناتتا ءاربىر شتاتتان ەكى ادامنان وتىرادى. وسى سەناتورلاردىڭ كوبىسى دەموكراتيالىق پارتيانىڭ وكىلدەرى. بۇلار پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ جاقتاستارى. ال وكىلدەر پالاتاسىندا رەسپۋبليكاشىلدار پارتياسى كوپشىلىك داۋىسقا يە. وسىلار ب.وبامانى سۇرىندىرمەك بولىپ, جاڭا بيۋدجەتتى بەكىتپەي قويدى. سونداعى تاپقان ىلىكتەرى – بيۋدجەتتىڭ دەفيتسيتتىك جاعدايدا قابىلدانباعى. ارينە, بيۋدجەتتىڭ ءىجو-ءنىڭ بەس پايىزىنىڭ كولەمىندەگى دەفيتسيتى اقش ءۇشىن ۇلكەن دۇنيە بولۋى مۇمكىن. ۇكىمەت ونى مەملەكەتتىك شىعىنداردى ءبىركەلكى ازايتا وتىرىپ جانە سالىقتى ازداپ كوبەيتۋ ارقىلى ەڭسەرەمىز دەگەن-ءتىن. ءارينە, ەستىر قۇلاق بولسا بۇلار ورىندى قادامدار. بىراق ىلىك ىزدەگەندەر بۇعان قۇلاق اسقان جوق, كەرىسىنشە, ايعايشىل حالىققا جاعاتىن جولعا شاپ بەرىپ, «سالىقتى كوبەيتۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىمىز» دەپ شۋلاتىپ-اق باقتى. رەسپۋبليكاشىلداردىڭ «حالىقشىلدىعى» ءوز ناتيجەسىن دە بەرىپ جاتتى. سول كەزدەگى الەۋمەتتىك ساۋالدارعا قاراعاندا, ونى جاقتايتىندار سانى ءبىرشاما ارتتى. رەسپۋبليكاشىلداردىڭ سۇعىن قاداعان تاعى ءبىر ماسەلەسى – ب.وبامانىڭ الەۋمەتتىك باعدارلامالار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى رەفورماسى ەدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل قادامدارى حالىققا جاعۋدىڭ امالدارى دەپ ساناعان رەسپۋبليكاشىلدار وعان دا قارسى بولدى. «Obamacare» (وبامانىڭ قامقورلىعى) دەگەن اتاۋ العان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى رەفورما بارلىق اقش ازاماتتارىن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا تارتۋدى كوزدەيدى. ولاردا مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ دەگەن جوق, سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 45 ميلليونداي امەريكالىق مۇنداي ساقتاندىرۋدى كەرەك قىلماپتى. وباما وكىمەتى وسى ساندى ازايتۋ ءۇشىن ونى بيۋدجەتتەن سۋبسيديالاۋ قاجەت دەپ تاۋىپ وتىر. سوندا حالىق ونىڭ تيىمدىلىگىن كوزىمەن كورىپ, ساقتاندىرۋعا ءوز ەرىكتەرىمەن كەلەدى دەگەندى ءۇمىت ەتەدى. ءسويتىپ, ساقتاندىرۋدى كەرەك قىلماعان ادامدار سانىن ازايتۋدى نەگىزگى ماقسات ەتىپ وتىر. رەفورمانىڭ ءمانىسى وسىندا. ەرىكتى ءىس بولىپ تابىلاتىن ساقتاندىرۋعا بيۋدجەتتەن سۋبسيديا ءبولىنۋىن ارتىق شىعىن دەپ ساناعان رەسپۋبليكاشىلدار وسىعان دا قاتتى شۇيلىكتى. ونىڭ ۇستىنە, سول كەزدە مەملەكەتتىڭ جالپى قارىزى ءىجو-دەن اسىپ تۇردى. بۇل دا وبامانىڭ قارسىلاستارى ءۇشىن بايلانىسۋعا تاپتىرمايتىن سەبەپ بولاتىن. ءسويتىپ, اقش تاريحىندا سيرەك بولاتىن قولدان جاسالعان ۇلكەن ساياسي جانە ەكونوميكالىق داعدارىس بولدى. بۇعان بيلىك ءۇشىن ۇنەمى تالاساتىن ەكى باسەكەلەس پارتيانىڭ ارەكەتى عانا كىنالى ەدى. وسى ەكى پارتيا دا 2013 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا-اق بيۋدجەتتىك زاڭ بويىنشا ءوز جوبالارىن جاساپ, تالقىلاۋعا ۇسىنعان. وندا ەكى جاق تا وزدەرىنە ءتيىمدى ماسەلەلەردى قاراستىرعان-تىن, سوندىقتان رەسپۋبليكاشىلداردىڭ بيۋدجەتىن سەنات, دەموكراتيالىق پارتيانىڭ جوباسىن وكىلدەر پالاتاسى تەرىستەپ شىعارعان. بۇل باسەكەلەستىك اقىرى, 1 قازانعا, ياعني قارجىلىق جىل باستالعانشا بيۋدجەتتىڭ قابىلدانباۋىنا اكەلىپ سوقتى. سونىڭ سالدارىنان, «ەكى تۇيە سۇيكەنسە اراسىندا شىبىن ولەدى» دەگەندەي, قانشاما الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ىسكە اسپاي, بيۋدجەتتىڭ قابىلدانۋىن كۇتىپ قالىپ, قاراپايىم حالىق سورلادى. مىنە, كۇشتىلەردىڭ ايقاسى, ءوزارا باسەكەلەستىگى, بيلىك ءۇشىن كۇرەسى دە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا ەش قاتىسى بولماسا دا وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردى ءجيى تۋدىرادى. سوندىقتان بيلىكتەگى پارتيانىڭ ءوز ارەكەتىن الاڭسىز ىسكە اسىرا الاتىن, مىقتى بولعاندىعى دا دۇرىس. سايىپ كەلگەندە, حالىق بارلىق نارسەنىڭ جاۋابىن بيلىكتە وتىرعان پارتيادان عانا سۇرايدى. ال ول باسەكەلەسىمەن كۇرەسكە, ونىمەن كەلىسۋ جولدارىنا قاتتى الاڭداپ, كەيبىر ماڭىزدى پوزيتسيالارىنان كەرى شەگىنىپ, كونگىشتىك تانىتىپ وتىرسا, ىستە جاقسى ناتيجەگە جەتە الماي قالارى حاق. اقش بيۋدجەتى تەك ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا ءبىر-اق بەكىتىلدى. ارينە, بيۋدجەتتى بەكىتەتىن زاڭعا قاراپ, مەملەكەت ءۇش اي بويى جۇمىسىن تۇبەگەيلى توقتاتىن بولسا, داعدارىستىڭ كوكەسى سوندا بولاتىن ەدى. بىراق قانشا جەردەن زاڭسىز قادام جاسامايمىز دەسە تولىق توقىراۋدان امان شىعۋدىڭ جولىن الىپ مەملەكەت تاپقان. سوندىقتان كەيبىر توقتاتىلۋى مۇمكىن ەمەس بيۋدجەتتىك شىعىندار پارلامەنتتىڭ ۋاقىتشا قارارلارىمەن بوساتىلىپ تۇردى. سونىڭ ىشىندە, جوعارىدا ايتقان, قورعانىس, قاۋىپسىزدىك, قۇقىق قورعاۋ سالالارىنىڭ شىعىستارى بار. بيۋدجەتتى بەكىتەتىن زاڭنىڭ قابىلدانۋىندا باراك وبامانىڭ ۇكىمەتى قارسىلاستارىنىڭ ەش تالابىن مويىنداماي, بەرىك پوزيتسيا ۇستانا ءبىلدى. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكاشىلداردىڭ ىڭعايىنداعى عانا ەمەس, جالپى ەلدىڭ بارلىق اقپارات قۇرالدارى اق ءۇيدى اياۋسىز سوگىپ, سىن تەزىنە سالعان. مۇنداي جەردە «حالىقتىڭ قامى», «ەلدىڭ مۇددەسى» دەيتىن قايدا سالساڭ وزىپ شىعاتىن ۇعىمداردى دا شەبەر پايدالانعان قارسىلاستار پرەزيدەنت ولاردى دا ەسكەرمەي, ءوزىنىڭ پوزيتسياسى ءۇشىن عانا وپپوزيتسيامەن كەلىسىمگە كەلە الماعانىن جىرلاۋداي-اق جىرلادى. وسىنداي پرەسسينگتەرگە توتەپ بەرۋ دە وڭاي ەمەس ەدى. الايدا ۇكىمەت شىداپ باقتى. اقىرىندا ب.وبامانىڭ ۇسىنىسى جەڭىسكە جەتكەندە سول باق-تار پرەزيدەنتتىڭ ءوز پوزيتسياسىن بەرىك ۇستاعانىن, ەشقانداي قوقان-لوققىعا كونبەي, قيتۇرقى قىسىمعا توتەپ بەرە العانىن ماقتاپ, شاتتانا جازىپ جاتىر... بيلىك «ۇستارانىڭ جۇزىندەي» لىپىلداعان جايدا بولادى دەگەن سول, انە. ءبىر جاعىنا اۋناساڭ بولدى, قيىپ تۇسىرەدى. الەۋمەتتىك ساۋالدامالار دا قازىر ەلدىڭ رەسپۋبليكالىق پارتيادان اۋناپ ءتۇسىپ, باراك وبامانىڭ جاعىنا قۇلاپ جاتقانىن كورسەتۋدە. پرەزيدەنتتىڭ ءوز پارتياسى ىشىندەگى پوزيتسياسى دا نىعايا ءتۇستى. مىنە, مۇنداي تارتىستار دا كاپيتاليستىك قوعامنان ەشقاشان قالمايتىن, ۇنەمى قوسارلانىپ جۇرەتىن جاعدايلار. ونىڭ قىرسىعى حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە قارسى كەلىپ جاتسا دا ونى دەر كەزىندە توقتاتا قويۋ وڭاي ەمەس. مۇمكىن وسىندايلار دا قاجەت شىعار, تارتىس پەن تالاستان ىعىسقان ۇكىمەت ەش قالعىماي, ارقاشاندا سەرگەك بولادى ەمەس پە؟ جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».
