ەت ەكسپورتىنىڭ جاعدايى قانداي؟

كەشە پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق رەجىمدەگى وتىرىسى ءوتتى. وندا «2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ءىرى قارا مال ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» كەشەندى باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى ءسوز بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ بايانداما جاسادى. وتىرىستى اشقان پرەمەر-مينيستر مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا جانە جا­قىن­دا وتكەن كەڭەيتىلگەن ۇكىمەت وتىرىسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءما­سەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدار­عانىنا توقتالدى. ءسويتىپ, ۇكىمەت الدىندا قازاقستاندى ايماقتىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى بويىنشا ءىرى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ مىندەتى تۇرعانىن ايتتى. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوبا-جوسپارى تۋرالى بايانداما جاساۋ ءۇشىن سالا ءمينيسترى ا.مامىتبەكوۆكە ءسوز بەردى. راسىن ايتقاندا, قازىرگى تاڭ­دا اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءوز كاسىبىن اشامىن دەۋشىلەرگە ۇكىمەت تارا­پىنان ۇلكەن قولداۋ مەن كومەك كورسەتىلىپ جاتقانى ءمالىم. تەك قارجىلىق جاردەممەن عانا شەكتەلمەي, ءىس قىلامىن دەگەن اۋىل ادامدارىن ارنايى كۋرستار­دا وقىتىپ, بيزنەس جوسپارىن ساپالى ىستەۋىنە قولۇشىن بەرىپ, نە­سيەگە العان قارجىسىن قالاي جۇم­ساۋ كەرەكتىگىنە دەيىن كەڭەس بەرە­تىن مەكەمەلەردى اشىپ وتىر­عانى دا بەلگىلى. وسىنشالىق ءمۇم­كىن­دىكتى دۇرىس پايدالانباي وتىر­عان اۋىلداعى اعايىنداردىڭ كەي­بى­رىنىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگىنە قارى­نىمىز اشاتىنى جاسىرىن ەمەس. ال ەندى نەگىزگى تاقىرىبىمىزعا قايتا ورالساق. مينيستر كەلتىرگەن مالىمەتكە قاراعاندا, سوڭعى 2 جىلدا اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپ­ورىن­دارىنداعى ءىرى قارا مالدىڭ ءوسۋ قارقىنى – 15, سيىر 19,4 پاي­ىز­عا دەيىن ءوسىپتى. فەرمەرلىك شارۋا­شىلىقتاردا ول تيىسىنشە 20 جانە 26,1 پايىزعا دەيىن ارتىپ­تى. بىلتىر ءىرى قارانىڭ ۇلەسى ۇيىم­داسقان شارۋاشىلىقتاردا – 31, جەكە قوسالقى شارۋا­شى­لىق­تاردا 69 پايىزدى قۇراپ­تى. ۆەدومستۆو باسشىسى سون­داي-اق مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى تۋرالى دا تاراتىپ ايتتى. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن بيىلدان باستاپ ءىرى قارانىڭ ءاربىر انالىق باسىنا 18 مىڭ تەڭگەگە دەيىن سۋبسيديا نور­ماتيۆتەرى ۇلعايتىلىپتى. بۇدان باسقا, وتاندىق سەلەكتسيا­دان شىققان اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانى ساتىپ الۋعا سۋبسيديا كولەمى 118 مىڭ تەڭگەدەن 154 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. «وسىلايشا, ىنتالاندىرۋ­شى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەسەبىنەن جوبانىڭ بارلىق تەحنو­لوگيالىق تىزبەگىنىڭ ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلى ءۇشىن نەگىز قۇرىلدى. پرەميۋم ساناتتى جوعارى ساپالى سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋ باستالدى. 2013 جىلى 4 مىڭ توننادان استام, ونىڭ ىشىندە, پرەميۋم ساناتتاعى 340 تونناعا جۋىق سيىر ەتى بار ەت پەن ەت ونىمدەرى ەكسپورتتالدى», دەدى مينيستر. ۇكىمەت باسشىسى بايانداماشىنى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ىركىپ, تۇسىنىكتەمە تالاپ ەتتى. ا.مامىتبەكوۆ فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردىڭ انالىق مالىن اسىل تۇقىمداندىرۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى بويىنشا ەلىمىزدە 10 ۇزدىك جانە 10 ناشار اۋدان بار ەكەنىنە توقتالدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇزدىك 10 اۋداندا اسىل تۇقىمداندىرۋعا 21-دەن 34 پايىزعا دەيىن, كورسەتكىشى تومەن اۋدانداردا 2 پايىزعا دەيىن عانا مال تارتىلىپتى. وسى ارادا ۇكىمەت باسشىسى كورسەتكىشتەرى تومەن 10 اكىمدى جۇمىسىنان بوساتۋ تۋرالى ماسەلەنى وبلىس اكىمدەرىنىڭ الدىنا توتەسىنەن قويدى. «ءبىز وتكەن جىلى مينيسترلىكتىڭ القا ماجىلىسىنە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن بارلىق اۋدان اكىمدەرىن شاقىرعان ەدىك. ولاردىڭ الدىنا ەكسپورتتىق الەۋەتتى دامىتۋ ماسەلەسى قويىلعان بولاتىن. وسى ەكى جىلدا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا ساپالى ىلگەرىلەۋ ماقساتى جۇكتەلدى. نەلىكتەن وتكەن 2 جىلدا كورسەتكىشى ناشار 10 اۋداندا ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلماعان؟», دەدى س. احمەتوۆ. نەگە ءسىز مينيستر رەتىندە وسى ماسەلەنى كوتەرمەيسىز؟ بۇل تۋرالى وبلىس اكىمدەرىنەن دە سۇرايمىن. نەگىزگى جۇمىسىمەن, ياعني مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋمەن اينالىسپاعان اۋىلدىق, اۋداندىق اكىمدەر نەگە قىزمەتىنەن بوساتىلماعان!؟ ساۋلىق مال باسىن جاقسارتۋ نەگىزگى ماسەلە. بۇل شارۋا تىكەلەي مەملەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋىندا ەكەنى دە بەلگىلى. ال مىناداي ناتيجەمەن سىزدەر مينيسترلىك رەتىندە ماقساتتى ورىنداي المايسىزدار عوي. سوندىقتان, وبلىس اكىمدەرى كورسەتكىشى تومەن اۋدان اكىمدەرىن قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى شەشىم شىعارۋى ءتيىس, دەپ قايىردى ءسوزىن پرەمەر-مينيستر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترىنەن كەيىن «قازاگرو» ۇبح» اق-تىڭ باسشىسى د.ايتجانوۆقا ءسوز بەرىلدى. ول ەتتى قارا مال شارۋاشىلىعىن ەلىمىزدە دامىتۋ ماسەلەلەرى مەن ەت ءونىمىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ەكسپورتتاۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. سالانىڭ ەركىن دامۋىنا كەلىپ جاتقان كەدەرگىلەردى اتاپ, ولاردى رەتىمەن شەشۋ جولدارىن دا اڭگىمەلەدى. سويتە كەلىپ, 18 ملن. تۇتىنۋشىسى بار ماسكەۋ بازارىنىڭ ەت سورەلەرى تۋرالى دا بايانداپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىرگى تاڭدا سول بازارعا ەت جەتكىزۋ شارالارى قولعا الىنعان. ناتيجەسى ايتارلىقتاي ءتاۋىر كورىنەدى. ماسكەۋدىڭ ازىق-ت ۇلىك ساۋدا پالاتالارى قازاقتىڭ قارا مالى مەن اسىل تۇقىمدى قويىنىڭ, سونداي-اق, كۇركەتاۋىعىنىڭ ەتىن الۋعا پەيىلدى ەكەن. سەبەبى, قازاقتىڭ ەت ونىمدەرى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا بولۋمەن قاتار, حالىقارالىق تالاپتارعا ساي. ءوز كەزەگىندە پرەمەر-مينيستر «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگiنە ءىرى قارا مال ەتiنiڭ ەكسپورتتىق الەۋ­ەتiن ارتتىرۋ ماقساتىندا جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. «سالاعا قار­جى تارتىڭىزدار, سۋبسيديالاۋ ماسەلەسiن شەشتiك. بiزدە قارجى دا جەتكىلىكتى. باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار دا قاراجاتسىز ەمەس. ءبىزدىڭ بولجام بويىنشا, بۇگiنگi كۇنi اگروبيزنەس 80 پايىزعا دەيiن سۋبسيديالاۋعا دايىن. مال بار. وعان قاجەت قۇرىلعىلار مەن جەم-ءشوپ ليزينگiسىن, بۇقالاردى ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن سۋبسيديالاپ جاتىرمىز. بارلىق جاعىنان العاندا سۋبسيديالار جاسالىپ وتىر», دەدi س.احمەتوۆ. وسىنداي يگىلىكتى پايدالانباي وتىرعان ادامداردىڭ نەمكەتتىلىگىنە كەيىگەن ۇكىمەت باسشىسى, «قۇلقى جوقتار عانا ءىرى قارا مال ەتiنiڭ وندiرiسiمەن اينالىسپايدى. اكiمدەردiڭ بۇل جۇمىسپەن نەلiكتەن شىنداپ شۇعىلدانباي وتىرعانى بەلگiسiز», دەدى. مۇنىمەن بىرگە, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتiك جوسپارلاۋ مينيسترلiكتەرىنە, «قازاگرو» حولدينگىمەن بiرلەسىپ, مال ەتىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ەنگiزۋدi تاپسىردى. ۇكىمەت وتىرىسىندا اق باس تۇقىمدى ءىرى قارا مال رەسپۋب­ليكالىق پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى قابىل يسابەك ۇلىنا دا ءسوز بەرىلدى. ول قارا مالدىڭ جەرگىلىكتى اسىل تۇقىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ونىڭ سوزىنە نازار سالساق, مالدىڭ بۇل تۇقىمىنىڭ ەتى مول بولۋمەن قاتار, وتە ءدامدى كورىنەدى. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ءوڭىرىنىڭ تابيعاتىنا تەز بەيىمدەلەتىن قاسيەتىن دە ايتىپ ءوتتى. پرەمەر-مينيستر جەرگىلىكتى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا جونىندەگى باياندامانى تىڭداي كەلىپ, وزىمىزدە وسىنداي جاقسى تۇقىمدى مال تۇرعاندا شەتەلدەردەن نەسىنە مال تاسىپ اۋرە بولامىز دەگەندى ايتتى. اق باس تۇقىمدى مالدى كوبەيتىپ, بۇكىل رەسپۋبليكاعا تاراتۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان قانداي كومەك بولسا دا قىمسىنباي سۇراۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. وتىرىس قورىتىندىسىندا ۇكىمەت باسشىسى كەشەندى جوس­پاردىڭ ويداعىداي ورىندالۋى كوبىنە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ايتتى. ءسويتىپ, بىرقاتار وبلىس باسشىلارىنىڭ الدىنا وسى باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا ءتيىستى, بىراق قاداعالامايتىن اۋىل اكىمدەرىنىڭ اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمىنا لايىقتىلىعى تۋرالى ماسەلە قويدى. مۇنىمەن قاتار, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا كەشەندى جوسپاردى ورىنداۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا باسقا دا بىرقاتار تاپسىرمالار بەردى. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».