قازاقستان • 27 قازان، 2021

ماشينا جاساۋ – ەكونوميكا تىرەگى

82 رەت كورسەتىلدى

ەل ۇكىمەتىنىڭ ماشينا جاساۋ سالاسىنا ماڭىز بەرە باستاعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. ءارى كەتسە ون جىلدىڭ اينالاسى شىعار. ودان كوپ ەمەس. بيلىك بۇل سالانى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ءبىر باعىتى رەتىندە قاراستىردى. البەتتە، ول كەزدە مۇنىڭ ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالارىنا كوپشىلىك سەنگەن جوق. سەنبەيتىن دە ءجونى بار ەدى. ويتكەنى كەڭەس وداعىنان مۇرا بولىپ قالعان كاسىپورىنداردىڭ كوبى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ، سالا مۇلدەم تۇرالاپ قالعان بولاتىن.

سالاداعى سەرپىلىس

بىراق بيلىكتىڭ سول كەزدەگى باس­تاماسى ءوزىن ءوزى اقتادى. ونىڭ جەمىسىن قازىر كورىپ وتىرمىز. مىسالدى دا الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكونوميكانىڭ بىرقاتار سەكتورىن «سۇلاتىپ» تۇسىرگەن پاندەميا كەزىندە كورسەتكىشىن كەمىتپەي، قايتا ءوسىمىن ارتتىرعان ساناۋلى عانا سالا بار. سونىڭ ءبىرى – ماشي­نا جاساۋ سالاسى. كۇردەلى كەزەڭ­دە كۇش العان سالا شىنىمەن دە ەكو­نوميكانىڭ تىرەگىنە اينال­دى. ەلباسىنىڭ ەرتەدە ايتقان «وتاندىق ماشينا جاساۋ – ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى» دەگەن ءسوزى دە شىندىققا اينالعانداي.

قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەيرام پىشەمباەۆ ايتقانداي، ماشينا جاساۋ – زاماناۋي ونەر­كا­سىپ­تىك ءوندىرىستىڭ بازا­لىق سالاسى. ويتكەنى بۇل عىلى­مي-تەح­نيكا­لىق پروگرەستىڭ دەڭ­گەيىن اي­قىن­دايدى ءارى ونەركا­سىپ­تىڭ بار­لىق سالاسىن قاجەتتى جاب­دىق­پەن قام­تاماسىز ەتەدى. وتاندىق ماشينا جاساۋشىلاردىڭ بيىلعى فورۋمىنا ارنايى قۇتتىقتاۋ حات جولداعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سالا­نىڭ كورسەتكىشتەرىنە كوڭىلى تولا­تىنىن جەتكىزگەن بولاتىن.

را­سىندا دا وتكەن جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا وسى جىلدىڭ قاڭ­تار-تامىزىندا ماشينا جاساۋ سا­لا­سىنداعى ءوندىرىس كولەمى 24 پا­­يىزعا وسكەن. جالپى، يندۋست­ريا­­لاندىرۋدىڭ العاشقى ون جى­لىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەكو­نو­ميكانىڭ دامۋىنا قوسقان اسەرى تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسىنىڭ ۇلەسىنەن اسىپ ءتۇستى. بۇل رەتتە، قازاقستاندىق ماشينا جاساۋشىلار قويىلعان مىندەتتەردى لايىقتى ورىنداۋدا. شىعارىلاتىن بۇيىمدار نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتىپ، جاڭا تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋدە. ەلدەگى ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە ۇيىتقى بولار كوشباسشىلاردىڭ قاتارىندا ماشينا جاساۋشىلار دا بار.

«بيىلعى جولداۋدا 2025 جىلعا قاراي وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەكسپورتىن 24 ملرد دوللارعا دەيىن جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن 30 پايىزعا ۇلعايتۋ مىندەتىن قويدىم. بۇل ءۇشىن مەملەكەت ونەركاسىپتىك سايا­سات تۋرالى زاڭ قابىلداپ، وتاندىق كاسىپ­ورىنداردى بارىنشا قولجەتىمدى شيكى­زاتپەن قامتاماسىز ەتۋ تەتىگىن بەكىتەدى. وتاندىق اگروونەركاسىپتىك جانە ونەر­كاسىپتىك ساياسات ۇشتاستىرىلادى. قازاق­ستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسى ەكو­نومي­كالىق ءوسىمنىڭ، جۇمىسپەن قامتۋ مەن ەكسپورتتىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالا­تىنىنا سەنىمدىمىن»، دەگەن ەدى پرەزي­دەنت سول جولعى قۇتتىقتاۋ حاتىندا.

قازاقستاندا ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2019-2024 جىلدارعا ارنالعان بەس جىلدىق جول كارتاسى بەكىتىلگەن. ستراتەگيالىق قۇجاتتاعى ءىس-شارالاردىڭ رەت-رەتىمەن ورىندالىپ كەلە جاتقانىنا دا ەكى جىلدان استى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى مارات قاراباەۆتىڭ ايتۋىنشا، جول كارتاسىندا كوزدەلگەن مىندەتتەردىڭ 48-ءى ورىندالعان. 9-ى ءالى ورىندالىپ جاتىر. جوسپارداعى نەگىزگى مىندەتتەرگە قول جەتكىزىلگەندىكتەن قازىر جول كارتاسىن قايتا وزەكتەندىرۋ جۇمى­سى قولعا الىنعان.

– ستراتەگيالىق قۇجاتتىڭ ءۇش نەگىزگى ناتيجەسىنە توقتالعىم كەلەدى. ءبىرىنشى ناتيجە – «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭ­نىڭ ازىرلەنۋى. سالاداعى بىرقاتار ماسە­لەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتاتىن زاڭ جوباسىن قازىر پارلامەنت پىسىقتاپ جاتىر. ەكىن­شى ناتيجە – ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى­نىڭ قۇرىلۋى. سونىڭ اياسىندا ۇزاق مەرزىم­دى ءارى ارزان كرەديت بەرۋ تەتىگى ىسكە قوسىل­دى. ءۇشىنشى ناتيجە – وتاندىق ماشينا جاساۋ­شىلاردى شيكىزاتپەن قامتۋ. مۇنىڭ دا تەتىگى ازىرلەنىپ، قاناتقاقتى جوبا رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇر، – دەيدى م.قاراباەۆ.

رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك، يندۋستريا­لاندىرۋ جىلدارىندا ەلىمىزدە 1،5 مىڭ­نان استام جوبا ىسكە قوسىلىپ، ەل ەكونو­ميكاسىنا 9 ترلن تەڭگەدەن استام ينۆەس­تيتسيا تارتىلعان. سونىڭ جالپى قۇنى 450 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 360 جوبا­سى ماشينا جاساۋ سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان.

– ادەتتە وڭدەۋ ونەركاسىبى ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 6-7 پايىزدىق ءوسىم كورسەتەدى. ال بىلتىر ماشينا جاساۋ سالاسىندا 16 پايىزدىق ءوسىم تىركەلدى. وسى جىلدىڭ سوڭعى سەگىز ايىنداعى كورسەتكىش تە جامان ەمەس. ءوسىم – 24 پايىز. دەمەك، ماشينا جاساۋ سالاسىن وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جىلدام دامۋشى باعىت دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى. بۇل رەتتە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ماشينا جاساۋدىڭ ۇلەسى 5 پايىزعا ۇلعايدى. ياعني 9 پايىزدان 14 پايىزعا كوتەرىلدى، – دەپ ناقتىلادى ۆيتسە-مينيستر.

شيكىزات ماسەلەسىندە شيكىلىك كوپ

بىردەن ايتايىق، قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسى جالىنان ۇستاتپاعان كۇيى جاھانعا جايىلىپ كەتتى دەۋدەن اۋلاق­پىز. اتقارىلعان ءىس اۋقىمدى بولعانى­مەن، كەمشىلىك ءالى دە كوپ. بۇلاي بولۋى زاڭدىلىق تا. اسىرەسە، ومىرگە پەسسيميستىك كوزقاراسپەن قارايتىندار قازاقستان­نىڭ ماشينا جاساۋ سالاسى اۆتوكولىك قۇراستىرۋمەن عانا شەكتەلەدى دەگەن پىكىردى العا تارتىپ ءجۇر. بىزدىڭشە، ولار قاتتى قاتەلەسەدى. ويتكەنى قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى اۆتوكولىك وندىرىسىنە قاجەتتى دۇنيەلەردى شىعارۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە اككۋمۋلياتور مەن دوڭگەلەك ديسكىلەرىن ءوزىمىز وندىرەتىن جاعدايعا جەتتىك. كولىككە قاجەتتى پلاستيكالىق بۇيىمدار مەن قۇرىلعىلار دا قازاقستاندا جاسالادى. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا قاجەتتى دەستەلەگىش پەن ءشومىش، سۋ جانە ماي سورعىلارى – تازا وتاندىق ونىمدەر. دەسە دە، سالاعا قاجەتتىنىڭ ءبارىن ەلىمىزدە وندىرۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن قيىندىقتار بار. سونىڭ ءبىرى – شيكىزاتتىڭ جايى.

قاراعاندى قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ باسشىسى جانىبەك باي­عابىلوۆتىڭ ايتۋىنشا، شيكىزات ماسەلە­سىندە شيكىلىك كوپ. سەبەبى ماشينا جاساۋ سالاسىنا قاجەتتى شيكىزاتتىڭ نەگىزگى بولىگى شەتەلدەن اكەلىنەدى. قىس­قاسى، وزگەگە كىرىپتارمىز. ال كىرىپتار­لىق وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسە­كەلەستىگىن جانداندىرا المايدى. بۇعان ەل پرەزيدەنتىنىڭ ماڭىز بەرۋى دە سوندىقتان. قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل­عى جولداۋىندا «ازىر­لەنىپ جاتقان «ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى» زاڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ الدىندا تۇر­عان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. سو­نىڭ ءبىرى – شيكىزاتقا قول جەتكىزۋدىڭ قيىن­دىعى. وتاندىق ونەركاسىپ ءۇشىن شيكىزات تاۋار­لارىنىڭ باعاسى قولجەتىمدى، ال كولەمى جەتكىلىكتى بولۋى كەرەك دەگەن قاراپايىم ەرەجەنى ەنگىزۋىمىز قاجەت» دەۋى تەگىن ەمەس.

– شيكىزات ماسەلەسىن شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – زاماناۋي قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىت­تارىن كوبەيتۋ كەرەك. ءبىز قارا­عان­دى مەن جەزقازعانداعى قول­دانىستاعى قۇيۋ-ما­شينا جاساۋ زاۋىتتارىن قايتا جاڭ­عىر­تۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل رەتتە ماس­كەۋدىڭ «زاماناۋي قۇيۋ تەحنولوگيالارى» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەمەك ويىمىز بار، – دەيدى ج.بايعابىلوۆ.

ەكسپورت ەسەلەنە ءتۇستى

ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى نەگىزگى ۇلەس اۆتوكولىك قۇراستىرۋ باعىتىنا تيەسىلى. بىلتىر وتاندىق اۆتووندىرۋشىلەر 75 مىڭ اۆتوكولىك شىعارعان ەكەن. بيىل 100 مىڭدىق مەجەنى باعىندىرۋ مىندەتى تۇر. سونداي-اق وتكەن جىلى ىشكى نارىقتا ساتىلعان 96 مىڭ اۆتوكولىكتىڭ 67 مىڭى وتاندىق وندىرىستەن شىققان. بۇل قازاقستاندا ساتىپ الىناتىن ءاربىر ءۇشىنشى كولىك وتاندىق ءونىم دەگەن ءسوز. ەكسپورت كورسەتكىشتەرى دە جاقسارىپ كەلەدى. بىلتىر شەتەلگە 8 مىڭنان استام جەڭىل كولىك ەكسپورتتالعان. بيىلعى مەجە – 15 مىڭ اۆتوكولىك. كەلەر جىلى 30 مىڭ اۆتوكولىكتى شەتەلگە جونەلتۋ جاعى قاراستىرىلۋدا.

ەكسپورت دەمەكشى، مۇندا دا رەتتەلۋگە ءتيىس ماسەلە جەتەرلىك. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى جانەل كۇشىكوۆانىڭ پىكىرىنشە، ماشينا جاساۋ عىلىمدى قاجەت ەتەتىن پروگرەسسيۆتى سالا بولىپ سانالادى. سوندىقتان بۇل سالاعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا دا قوماقتى.

– پاندەميا كەزىندە شەتەلدەن كەلە­تىن يمپورتتىق تاۋارلار شەكتەلدى. بۇل ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتكەنىمەن، وتان­دىق وندىرىسكە جاڭاشا سەرپىن بەردى. جەرگىلىكتى كاسىپورىندار ءۇشىن نارىقتا بوس كەڭىستىكتەر پايدا بولىپ، ولار سونى يگەرۋگە كىرىستى. پاندەميا يندۋستريانى، ونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ماڭىزدى رولگە يە ەكەنىن كورسەتتى. سونداي-اق سالاداعى تسيفرلى تەحنولوگيالار قولدانىلاتىن تاۋارلارعا قاتىستى ساۋدا-ساتتىق كولەمى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن، قازىر ەلەكتروندى قوزعالتقىشى بار تەحنيكالارعا سۇرانىس جوعارى، – دەيدى ج.كۇشىكوۆا.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، قازاق­ستاندا ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ەكسپورتى ۇلعايۋدا. 2019 جىلى 1،18 ملرد دوللاردىڭ ءونىمى شەتەلگە شىعارىلسا، بىلتىر كورسەتكىش 11،7 پايىزعا جاقسارعان. 2021 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ارالىعىنداعى ەكسپورت كولەمى 742 ملن دوللارعا تەڭ. جالپى الەمدىك ساۋدانىڭ 44 پايىزى ماشينا جاساۋ سالاسىنا تيەسىلى. بۇل دەگەنىمىز – 17 ترلن دوللار. دەمەك، قازاقستاننىڭ بۇل نارىقتان ورىن ىزدەۋى قۇپتارلىق قادام جانە بۇل قادامى ءساتسىز دە ەمەس.

وسى ورايدا ءبىزدىڭ ەل 2025 جىلعا قاراي ەكسپورت كولەمىن شامامەن 3 ترلن دوللارعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل دا قولدان كەلەتىن شارۋا. ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا وندىرىلەتىن مويىنتىرەكتىڭ 93 پايىزى ەكسپورتقا جونەلتىلەدى. نەگىزگى تۇتىنۋشى – رەسەي. كورشى مەملەكەت سىرتتان يمپورتتايتىن مويىنتىرەكتىڭ 45 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى. سول سەكىلدى وتاندىق ەلەكتروندى اككۋمۋلياتورلاردىڭ 72 پايىزى شەتەلگە ساتىلادى. ەلەكتروندى ترانسفورماتورلاردىڭ جارتىسىنان كوبى شەكارا اسىپ جاتىر.

ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ەكونومي­كاداعى مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى جوعارى. سوندىقتان بۇل سالاعا ارتىلعان سەنىم دە جوعارى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار