سالاداعى سەرپىلىس
بىراق بيلىكتىڭ سول كەزدەگى باستاماسى ءوزىن ءوزى اقتادى. ونىڭ جەمىسىن قازىر كورىپ وتىرمىز. مىسالدى دا الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكونوميكانىڭ بىرقاتار سەكتورىن «سۇلاتىپ» تۇسىرگەن پاندەميا كەزىندە كورسەتكىشىن كەمىتپەي, قايتا ءوسىمىن ارتتىرعان ساناۋلى عانا سالا بار. سونىڭ ءبىرى – ماشينا جاساۋ سالاسى. كۇردەلى كەزەڭدە كۇش العان سالا شىنىمەن دە ەكونوميكانىڭ تىرەگىنە اينالدى. ەلباسىنىڭ ەرتەدە ايتقان «وتاندىق ماشينا جاساۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى» دەگەن ءسوزى دە شىندىققا اينالعانداي.
قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەيرام پىشەمباەۆ ايتقانداي, ماشينا جاساۋ – زاماناۋي ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ بازالىق سالاسى. ويتكەنى بۇل عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ دەڭگەيىن ايقىندايدى ءارى ونەركاسىپتىڭ بارلىق سالاسىن قاجەتتى جابدىقپەن قامتاماسىز ەتەدى. وتاندىق ماشينا جاساۋشىلاردىڭ بيىلعى فورۋمىنا ارنايى قۇتتىقتاۋ حات جولداعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سالانىڭ كورسەتكىشتەرىنە كوڭىلى تولاتىنىن جەتكىزگەن بولاتىن.
راسىندا دا وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا وسى جىلدىڭ قاڭتار-تامىزىندا ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءوندىرىس كولەمى 24 پايىزعا وسكەن. جالپى, يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى ون جىلىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قوسقان اسەرى تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسىنىڭ ۇلەسىنەن اسىپ ءتۇستى. بۇل رەتتە, قازاقستاندىق ماشينا جاساۋشىلار قويىلعان مىندەتتەردى لايىقتى ورىنداۋدا. شىعارىلاتىن بۇيىمدار نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتىپ, جاڭا تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋدە. ەلدەگى ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە ۇيىتقى بولار كوشباسشىلاردىڭ قاتارىندا ماشينا جاساۋشىلار دا بار.
«بيىلعى جولداۋدا 2025 جىلعا قاراي وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەكسپورتىن 24 ملرد دوللارعا دەيىن جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن 30 پايىزعا ۇلعايتۋ مىندەتىن قويدىم. بۇل ءۇشىن مەملەكەت ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى زاڭ قابىلداپ, وتاندىق كاسىپورىنداردى بارىنشا قولجەتىمدى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ تەتىگىن بەكىتەدى. وتاندىق اگروونەركاسىپتىك جانە ونەركاسىپتىك ساياسات ۇشتاستىرىلادى. قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ, جۇمىسپەن قامتۋ مەن ەكسپورتتىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالاتىنىنا سەنىمدىمىن», دەگەن ەدى پرەزيدەنت سول جولعى قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
قازاقستاندا ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2019-2024 جىلدارعا ارنالعان بەس جىلدىق جول كارتاسى بەكىتىلگەن. ستراتەگيالىق قۇجاتتاعى ءىس-شارالاردىڭ رەت-رەتىمەن ورىندالىپ كەلە جاتقانىنا دا ەكى جىلدان استى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى مارات قاراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جول كارتاسىندا كوزدەلگەن مىندەتتەردىڭ 48-ءى ورىندالعان. 9-ى ءالى ورىندالىپ جاتىر. جوسپارداعى نەگىزگى مىندەتتەرگە قول جەتكىزىلگەندىكتەن قازىر جول كارتاسىن قايتا وزەكتەندىرۋ جۇمىسى قولعا الىنعان.
– ستراتەگيالىق قۇجاتتىڭ ءۇش نەگىزگى ناتيجەسىنە توقتالعىم كەلەدى. ءبىرىنشى ناتيجە – «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ ازىرلەنۋى. سالاداعى بىرقاتار ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتاتىن زاڭ جوباسىن قازىر پارلامەنت پىسىقتاپ جاتىر. ەكىنشى ناتيجە – ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىنىڭ قۇرىلۋى. سونىڭ اياسىندا ۇزاق مەرزىمدى ءارى ارزان كرەديت بەرۋ تەتىگى ىسكە قوسىلدى. ءۇشىنشى ناتيجە – وتاندىق ماشينا جاساۋشىلاردى شيكىزاتپەن قامتۋ. مۇنىڭ دا تەتىگى ازىرلەنىپ, قاناتقاقتى جوبا رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇر, – دەيدى م.قاراباەۆ.
رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, يندۋستريالاندىرۋ جىلدارىندا ەلىمىزدە 1,5 مىڭنان استام جوبا ىسكە قوسىلىپ, ەل ەكونوميكاسىنا 9 ترلن تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتىلعان. سونىڭ جالپى قۇنى 450 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 360 جوباسى ماشينا جاساۋ سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان.
– ادەتتە وڭدەۋ ونەركاسىبى ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 6-7 پايىزدىق ءوسىم كورسەتەدى. ال بىلتىر ماشينا جاساۋ سالاسىندا 16 پايىزدىق ءوسىم تىركەلدى. وسى جىلدىڭ سوڭعى سەگىز ايىنداعى كورسەتكىش تە جامان ەمەس. ءوسىم – 24 پايىز. دەمەك, ماشينا جاساۋ سالاسىن وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جىلدام دامۋشى باعىت دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى. بۇل رەتتە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ماشينا جاساۋدىڭ ۇلەسى 5 پايىزعا ۇلعايدى. ياعني 9 پايىزدان 14 پايىزعا كوتەرىلدى, – دەپ ناقتىلادى ۆيتسە-مينيستر.
شيكىزات ماسەلەسىندە شيكىلىك كوپ
بىردەن ايتايىق, قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسى جالىنان ۇستاتپاعان كۇيى جاھانعا جايىلىپ كەتتى دەۋدەن اۋلاقپىز. اتقارىلعان ءىس اۋقىمدى بولعانىمەن, كەمشىلىك ءالى دە كوپ. بۇلاي بولۋى زاڭدىلىق تا. اسىرەسە, ومىرگە پەسسيميستىك كوزقاراسپەن قارايتىندار قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسى اۆتوكولىك قۇراستىرۋمەن عانا شەكتەلەدى دەگەن پىكىردى العا تارتىپ ءجۇر. بىزدىڭشە, ولار قاتتى قاتەلەسەدى. ويتكەنى قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى اۆتوكولىك وندىرىسىنە قاجەتتى دۇنيەلەردى شىعارۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە اككۋمۋلياتور مەن دوڭگەلەك ديسكىلەرىن ءوزىمىز وندىرەتىن جاعدايعا جەتتىك. كولىككە قاجەتتى پلاستيكالىق بۇيىمدار مەن قۇرىلعىلار دا قازاقستاندا جاسالادى. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا قاجەتتى دەستەلەگىش پەن ءشومىش, سۋ جانە ماي سورعىلارى – تازا وتاندىق ونىمدەر. دەسە دە, سالاعا قاجەتتىنىڭ ءبارىن ەلىمىزدە وندىرۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن قيىندىقتار بار. سونىڭ ءبىرى – شيكىزاتتىڭ جايى.
قاراعاندى قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ باسشىسى جانىبەك بايعابىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, شيكىزات ماسەلەسىندە شيكىلىك كوپ. سەبەبى ماشينا جاساۋ سالاسىنا قاجەتتى شيكىزاتتىڭ نەگىزگى بولىگى شەتەلدەن اكەلىنەدى. قىسقاسى, وزگەگە كىرىپتارمىز. ال كىرىپتارلىق وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەلەستىگىن جانداندىرا المايدى. بۇعان ەل پرەزيدەنتىنىڭ ماڭىز بەرۋى دە سوندىقتان. قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا «ازىرلەنىپ جاتقان «ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى» زاڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ الدىندا تۇرعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. سونىڭ ءبىرى – شيكىزاتقا قول جەتكىزۋدىڭ قيىندىعى. وتاندىق ونەركاسىپ ءۇشىن شيكىزات تاۋارلارىنىڭ باعاسى قولجەتىمدى, ال كولەمى جەتكىلىكتى بولۋى كەرەك دەگەن قاراپايىم ەرەجەنى ەنگىزۋىمىز قاجەت» دەۋى تەگىن ەمەس.
– شيكىزات ماسەلەسىن شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – زاماناۋي قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىتتارىن كوبەيتۋ كەرەك. ءبىز قاراعاندى مەن جەزقازعانداعى قولدانىستاعى قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىتتارىن قايتا جاڭعىرتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل رەتتە ماسكەۋدىڭ «زاماناۋي قۇيۋ تەحنولوگيالارى» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەمەك ويىمىز بار, – دەيدى ج.بايعابىلوۆ.
ەكسپورت ەسەلەنە ءتۇستى
ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى نەگىزگى ۇلەس اۆتوكولىك قۇراستىرۋ باعىتىنا تيەسىلى. بىلتىر وتاندىق اۆتووندىرۋشىلەر 75 مىڭ اۆتوكولىك شىعارعان ەكەن. بيىل 100 مىڭدىق مەجەنى باعىندىرۋ مىندەتى تۇر. سونداي-اق وتكەن جىلى ىشكى نارىقتا ساتىلعان 96 مىڭ اۆتوكولىكتىڭ 67 مىڭى وتاندىق وندىرىستەن شىققان. بۇل قازاقستاندا ساتىپ الىناتىن ءاربىر ءۇشىنشى كولىك وتاندىق ءونىم دەگەن ءسوز. ەكسپورت كورسەتكىشتەرى دە جاقسارىپ كەلەدى. بىلتىر شەتەلگە 8 مىڭنان استام جەڭىل كولىك ەكسپورتتالعان. بيىلعى مەجە – 15 مىڭ اۆتوكولىك. كەلەر جىلى 30 مىڭ اۆتوكولىكتى شەتەلگە جونەلتۋ جاعى قاراستىرىلۋدا.
ەكسپورت دەمەكشى, مۇندا دا رەتتەلۋگە ءتيىس ماسەلە جەتەرلىك. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى جانەل كۇشىكوۆانىڭ پىكىرىنشە, ماشينا جاساۋ عىلىمدى قاجەت ەتەتىن پروگرەسسيۆتى سالا بولىپ سانالادى. سوندىقتان بۇل سالاعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا دا قوماقتى.
– پاندەميا كەزىندە شەتەلدەن كەلەتىن يمپورتتىق تاۋارلار شەكتەلدى. بۇل ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتكەنىمەن, وتاندىق وندىرىسكە جاڭاشا سەرپىن بەردى. جەرگىلىكتى كاسىپورىندار ءۇشىن نارىقتا بوس كەڭىستىكتەر پايدا بولىپ, ولار سونى يگەرۋگە كىرىستى. پاندەميا يندۋستريانى, ونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ماڭىزدى رولگە يە ەكەنىن كورسەتتى. سونداي-اق سالاداعى تسيفرلى تەحنولوگيالار قولدانىلاتىن تاۋارلارعا قاتىستى ساۋدا-ساتتىق كولەمى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازىر ەلەكتروندى قوزعالتقىشى بار تەحنيكالارعا سۇرانىس جوعارى, – دەيدى ج.كۇشىكوۆا.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ەكسپورتى ۇلعايۋدا. 2019 جىلى 1,18 ملرد دوللاردىڭ ءونىمى شەتەلگە شىعارىلسا, بىلتىر كورسەتكىش 11,7 پايىزعا جاقسارعان. 2021 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ارالىعىنداعى ەكسپورت كولەمى 742 ملن دوللارعا تەڭ. جالپى الەمدىك ساۋدانىڭ 44 پايىزى ماشينا جاساۋ سالاسىنا تيەسىلى. بۇل دەگەنىمىز – 17 ترلن دوللار. دەمەك, قازاقستاننىڭ بۇل نارىقتان ورىن ىزدەۋى قۇپتارلىق قادام جانە بۇل قادامى ءساتسىز دە ەمەس.
وسى ورايدا ءبىزدىڭ ەل 2025 جىلعا قاراي ەكسپورت كولەمىن شامامەن 3 ترلن دوللارعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل دا قولدان كەلەتىن شارۋا. ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا وندىرىلەتىن مويىنتىرەكتىڭ 93 پايىزى ەكسپورتقا جونەلتىلەدى. نەگىزگى تۇتىنۋشى – رەسەي. كورشى مەملەكەت سىرتتان يمپورتتايتىن مويىنتىرەكتىڭ 45 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى. سول سەكىلدى وتاندىق ەلەكتروندى اككۋمۋلياتورلاردىڭ 72 پايىزى شەتەلگە ساتىلادى. ەلەكتروندى ترانسفورماتورلاردىڭ جارتىسىنان كوبى شەكارا اسىپ جاتىر.
ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ەكونوميكاداعى مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى جوعارى. سوندىقتان بۇل سالاعا ارتىلعان سەنىم دە جوعارى.
