ونىڭ ۇستىنە شىڭعىس ايتماتوۆ قازاق جازۋشىلارىمەن, قازاق رۋحانياتىنىڭ جاناشىرلارىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعاندىعىنان دا شىعار, قالامگەردىڭ «اق كەمەسىن» بولسىن, ء«جاميلاسىن» بولسىن, «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەتىن» بولسىن, قىرعىز-قازاق قانا ەمەس, تۇركى الەمى, باسقا دا جاھان ەلدەرى وتە جىلى قابىلداعانى ءمالىم.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تاماشا تۋىندىلارى قازاق كومپوزيتورىنىڭ دا شىعارماشىلىعىنىڭ وسۋىنە سەپ بولدى. مۋزىكا زەرتتەۋشىسى, ءان الەمىنىڭ دارابوزى, بەلگىلى كومپوزيتور يليا جاقانوۆ شىڭعىس شىعارمالارىنىڭ جەلىسى نەگىزىندە بىرنەشە ءان جازعانى بار. ول تۋىندىلاردىڭ بارلىعى دا تىڭدارماندى بەيجاي قالدىرماعانى انىق. سولاردىڭ ءبىرى – «دانياردىڭ ءانى». ەسترادانى باتىستىڭ ەكسپانسياسىنا تەليتىن كومپوزيتوردىڭ بۇل ءانى رومانس سەكىلدى جانىڭدى باۋرايتىنى بار. جۇرەكتىڭ قىلىن شەرتەتىن شىعارمانى ەل ەشقاشان ۇمىتپاق تا ەمەس.
«اي جارىق تىپ-تىنىش
اتىراپ,
جۇرەكتەر تاعى دا قاۋىشتى.
جانارىڭ جۇلدىزداي
جارقىراپ,
تولقىتتى
سابىردى تاۋىستى.
بار ءانىم سەن, ءجاميلا,
ارمانىم سەن, ءجاميلا.
اسىل زاتىم,
پەريزاتىم,
جان راحاتىم!»
دەپ كەلەتىن كەڭ تىنىستى ءان ەستى تىڭدارماننىڭ قۇلاعىنان كىرىپ, بويىن الاتىنى راس. كوپتەگەن كەرەمەت ءاندى جازعان كومپوزيتوردىڭ «دانياردىڭ ءانىن» دۇنيەگە اكەلۋىنە نە تۇرتكى بولدى؟
«1963 جىلدىڭ قازان ايى جادىمدا ماڭگى قالاتىن شىعار. تاڭەرتەڭ ۇيدە تيىش اپاڭ ەكەۋمىز ءشاي ءىشىپ وتىرعانبىز. موسكۆا راديوسىنان «قىرعىزدىڭ بەلگىلى جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى» دەگەن حاباردى قۇلاعىمىز شالدى. مەن ول ۋاقىتتا تەلەۆيدەنيەدە جاس رەداكتورمىن. 26 جاستاعى قىلشىلداعان جىگىتپىن عوي. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەلسەك, بۇكىل تەلەۆيدەنيە, راديودا قاربالاس تىرشىلىك قىزىپ تۇر ەكەن. شىڭعىستىڭ لەنيندىك سىيلىقتى العانىن ۇلكەن اڭگىمە قىلىپ, دۋىلداتىپ ءىرى ءىس-شارالار وتكىزەمىز دەپ جاتقاندارىن بايقادىم. سوندا «قازاق» راديوسى مەن تەلەۆيدەنيەسى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ پرەدسەداتەلى كەنجەبولات شالاباەۆ دەگەن وتە ءبىلىمدى ازامات تاۋدا دەمالىپ جاتقان دەمالىسىن ءۇزىپ كەلىپ, بىزگە: «بۇگىن شىڭعىس ايتماتوۆ لاۋرەات بولدى, ەرتەڭ فرۋنزەگە كەلەدى. سوسىن قىرعىزداردىڭ وزىنە سوقتىرماي, بىزگە الىپ كەلىپ, قازاقتىڭ تەلەۆيدەنيەسىنەن ءبىرىنشى رەت ءبىز عانا ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ۇيىمداستىرىپ بەرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ لاۋرەات اتانۋىنا بارلىق جاعدايدى جاساپ كەتكەن – كەشەگى ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ. سول كىسىنىڭ وسيەتىمەن شىڭعىس ايتماتوۆ, مىنە, لەنين سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولىپ وتىر», – دەپ ءوز ويىن ءبىلدىردى.
سول كۇنى ارقايسىمىزعا ءوزى جەكە-جەكە تاپسىرما دا بەردى. فرۋنزەگە باراتىن ادامداردى تاعايىندادى. قازاننىڭ ون ءبىرى كۇنى شىڭعىس ايتماتوۆ كەلدى, ەرتەسىنە تىكەلەي ەفيرگە شىقتىق. مەن ونى ەستىگەن ساتتە ءتۇس الەتىندە ۇيگە كەلىپ, اپاڭ ەكەۋمىز ءشاي ءىشىپ وتىرعان كەزدە ء(«جاميلا» پوۆەسىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىن قايتادان وقىپ جۇرگەن ەدىم) ءبىر ەپيزودتار «دانياردىڭ ءانى» دەگەن ءاننىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپشى بولدى. «بار ءانى-ءى-ءىم سە- ە-ەن, ءجا-ءا-ءاميلااا, دارمەنىم سە-ەن, ءجا-ءاميلااا. اسى-ىل زاتى-ى-ىم, پە-ە-ەريزا-ا-اتىم, جان را-حا- ا-اتىم…» (وسى ءان تاريحى تۋرالى ايتقاندا يليا جاقانوۆ اندەتەتىنى بار). مىنە, وسى ءان تۋعان كۇنى بۇكىل راديو-تەلەۆيدەنيەنى الاساپىران جاعدايعا ءتۇسىردى.
«نە دەگەن كەرەمەت ءان, بۇل ءان قالاي تۋدى؟ ايتماتوۆقا ۇلكەن تارتۋ بولاتىن بولدى عوي» دەستى ولار. ول كەزدە ءاندى جاي قابىلداي سالمايتىن ەدى. كوركەمدىك كەڭەستىڭ جىلدام ۇيىمداستىرعان ءىس-شارالارىمەن ءاندى قابىلدادى. شىعارمانى قابىلداعاندا, اتاقتى كومپوزيتور ەۆگەني برۋسيلوۆسكي ءوزىنىڭ قازاقستان تۋرالى ءبىر ءانىن ريشات ابدۋللينگە جازدىرىپ, جۇمىسىنا قايتىپ بارا جاتقاندا كوركەمدىك كەڭەسكە الىپ كەلدى. سوندا ول كىسى: «ۆەليكولەپنو. ەتو نە تولكو پەسنيا. ەتو چتو؟ رومانس يلي اريا؟ پوموەمۋ, اريا!» – دەپ جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى.
بۇل ءان 12 قازان كۇنى تىكەلەي ەفيردە ورىندالدى. شىڭعىس ايتماتوۆ پەن ءبىزدىڭ اتاقتى جازۋشىلارىمىزدىڭ, جۋرناليستەرىمىزدىڭ, كينورەجيسسەرلەردىڭ, اكتەرلەردىڭ جالپى 50-60 ادامنان قۇرالعان قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ الدىندا وسى ءان شىرقالدى. تۋىندىنى ءوزى سونداي سۇلۋ, كوركەم, داۋسى جارقىن تەنور مادەش نيازبەكوۆ دەگەن وسى ءبىزدىڭ جامبىلدىڭ ءانشىسى (ول كەزدە كونسەرۆاتوريادا وقيتىن) شالقىتىپ تۇرىپ ايتتى. رويالدا سەمەن كوگان سۇيەمەلدەدى. ءان ورىندالىپ بىتكەن سوڭ شىڭعىس ايتماتوۆ ارنايى كەلىپ, مەنى قۇشاقتاپ تۇرىپ بەتىمنەن ءسۇيىپ: «ابدان جاكشى. وقۋمىش. ابدان جاكشى. ەڭ سونىن وبون مەنىڭ ءجاميلامنىڭ عاشىعى دانياردىڭ ەڭ سونىن وبونى بۇل قازاق-قىرعىز تاالاسىنا شۇرقاپ كەتەتىن كەنەن وبون ەكەن. ينيم, ساعان زور ۋرماتىم مەنىڭ», – دەپ ءوزىنىڭ تىلەگىن جەتكىزدى. وسىنداي وقيعا ورىن العان ەدى», دەيدى يليا جاقانوۆ سول ءبىر ءمولدىر كەزدى ەسىنە الىپ.
جالپى, يليا جاقانوۆ شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارماسى نەگىزىندە بىرنەشە ءان جازعانى بەلگىلى. ء«جاميلا» پوۆەسى جەلىسىمەن دۇنيەگە كەلگەن ء«جاميلانىڭ ءانى» تۋىندىسى دا جۇرەكتەردى تەربەگەنى بارشاعا ءمالىم. جالپى, ايتماتوۆتىڭ ءدال وسى پوۆەسى يليا جاقانوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا كادىمگىدەي اسەر ەتكەنى راس. كومپوزيتورمەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە ول اتالعان ءاندى شىڭعىستىڭ ءوز كابينەتىندە تىڭداتقانىن دا جايىپ سالعان بولاتىن.
«ول ءان ۇزاق جىل ايتىلماي جاتتى. قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى بولا تۇرىپ, بارلىق جاعداي قولىمدا بولعاننىڭ وزىندە ەشبىر انشىگە كوڭىلىم تولماي, ء«جاميلانىڭ ءانىنىڭ» ورىنداۋ-
شىسىن ۇزاق جىل تاپپادىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ 2 جىلدىعىندا شىڭعىس ايتماتوۆقا, استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى گۋجبينگە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك سىيلىعى بەرىلدى. مىنە, وسى وقيعانىڭ ۇستىندە ء«جاميلانىڭ ءانى» ورىندالدى. قىرعىزدىڭ سيمفونيالىق وركەسترى كەلدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى داريعا جالعاسىنوۆا كەرەمەت شىرقادى. داريعادان سوڭ نە قىرعىزدا, نە قازاقتا بۇل ءاندى ەشكىم ايتا العان جوق. سول ءان رەسپۋبليكا سارايىندا عاجاپ دەڭگەيدە شىرقالدى دا, الدىڭعى قاتاردا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆ وتىردى. ۇيىمداستىرۋشى جىگىتتەردىڭ ايتۋىمەن ەكىنشى قاتارعا مەن جايعاستىم. وسى كەزدە داريعا جالعاسىنوۆا ءاننىڭ قايىرماسىنداعى «دانيارىم, جان-جارىم» دەگەن تۇسىن «نۇرسۇلتانىم, جان-جارىم» دەپ ايتىپ جىبەردى. بۇل ەندى قىرعىز بەن قازاقتىڭ اراسىنداعى وزىمسىنگەن تۋىسقاندىق سەزىم سەكىلدى كورىندى», دەيدى اۆتور.
يليا جاقانوۆ بۇدان كەيىن دە بىرنەشە ءاندى دۇنيەگە اكەلدى. 1965 جىلى «شىنارىم مەنىڭ, شىرايلىم مەنىڭ» كىتابى بويىنشا «اسەلدى», سوسىن «اسىلىمدى», ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ «قوش بول, گۇلسارى» كىتابى نەگىزىندە ء«بيبىجان» ءانىن شىعارعانىن مۋزىكا الەمىنە اڭسارى اۋعان ازاماتتار جاقسى بىلەدى.
