ونەر • 27 قازان، 2021

«دانياردىڭ ءانى» قالاي دۇنيەگە كەلدى؟

317 رەت كورسەتىلدى

«ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتانعان عالامات جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قاي تۋىندىسى بولسىن، وقىرمانىن بەيجاي قالدىرعان ەمەس. ودان بولەك، عاجايىپ قالامگەردىڭ كەز كەلگەن شىعارماسى قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق سەكىلدى كورىنەتىنى بار. سودان دا بولار، قازاق حالقى دا دارابوز قالامگەردىڭ بارلىق كىتابىن جانىنداي جاقسى كورىپ وقيدى.

ونىڭ ۇستىنە شىڭعىس ايت­ما­توۆ قازاق جازۋشىلارىمەن، قا­زاق رۋحانياتىنىڭ جاناشىرلا­رى­مەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بول­عاندىعىنان دا شىعار، قالام­گەردىڭ «اق كەمەسىن» بولسىن، ء«جا­ميلاسىن» بولسىن، «تەڭىز جاعا­لاي جۇگىرگەن تارعىل توبەتىن» بول­سىن، قىرعىز-قازاق قانا ەمەس، تۇركى الەمى، باسقا دا جاھان ەلدەرى وتە جىلى قابىلداعانى ءمالىم.

شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تا­ما­­­­شا تۋىندىلارى قا­زاق كوم­پو­زي­تورىنىڭ دا شىعار­ماشىلى­عىنىڭ وسۋىنە سەپ بولدى. مۋزىكا زەرتتەۋشىسى، ءان الەمىنىڭ دارابوزى، بەلگىلى كومپوزيتور يليا جاقا­نوۆ شىڭعىس شىعارمالارىنىڭ جەلىسى نەگىزىندە بىرنەشە ءان جاز­عانى بار. ول تۋىندىلاردىڭ بار­لىعى دا تىڭدارماندى بەيجاي قالدىرماعانى انىق. سولاردىڭ ءبىرى – «دانياردىڭ ءانى». ەسترادا­نى باتىستىڭ ەكسپانسياسىنا تەلي­تىن كومپوزيتوردىڭ بۇل ءانى رومانس سەكىلدى جانىڭدى باۋرايتىنى بار. جۇرەكتىڭ قىلىن شەرتەتىن شى­عارمانى ەل ەشقاشان ۇمىتپاق تا ەمەس.

«اي جارىق تىپ-تىنىش

اتىراپ،

جۇرەكتەر تاعى دا قاۋىشتى.

جانارىڭ جۇلدىزداي

جارقىراپ،

تولقىتتى

سابىردى تاۋىستى.

بار ءانىم سەن، ءجاميلا،

ارمانىم سەن، ءجاميلا.

اسىل زاتىم،

پەريزاتىم،

جان راحاتىم!»

دەپ كەلەتىن كەڭ تىنىستى ءان ەس­تى تىڭدارماننىڭ قۇلاعىنان كى­رىپ، بويىن الاتىنى راس. كوپ­تە­گەن كەرەمەت ءاندى جازعان كوم­پو­زيتوردىڭ «دانياردىڭ ءانىن» دۇ­نيەگە اكەلۋىنە نە تۇرتكى بولدى؟

«1963 جىلدىڭ قازان ايى جادىمدا ماڭگى قالاتىن شىعار. تا­ڭەرتەڭ ۇيدە تيىش اپاڭ ەكەۋمىز ءشاي ءىشىپ وتىرعانبىز. موسكۆا راديوسىنان «قىرعىزدىڭ بەلگىلى جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى» دەگەن حاباردى قۇلاعىمىز شالدى. مەن ول ۋاقىتتا تەلەۆي­دەنيەدە جاس رەداكتورمىن. 26 جاستاعى قىلشىلداعان جىگىتپىن عوي. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەلسەك، بۇكىل تەلەۆيدەنيە، راديودا قار­بالاس تىرشىلىك قىزىپ تۇر ەكەن. شىڭعىستىڭ لەنيندىك سىي­لىق­تى العانىن ۇلكەن اڭگىمە قى­لىپ، دۋىلداتىپ ءىرى ءىس-شارالار وتكىزەمىز دەپ جاتقاندارىن بايقا­دىم. سوندا «قازاق» راديوسى مەن تەلەۆيدەنيەسى مەملەكەت­تىك كومي­تەتىنىڭ پرەدسەداتەلى كەن­جەبولات شالاباەۆ دەگەن وتە ءبىلىمدى ازامات تاۋدا دەمالىپ جات­قان دەمالىسىن ءۇزىپ كەلىپ، بىزگە: «بۇگىن شىڭ­عىس ايتماتوۆ لاۋ­رەات بولدى، ەرتەڭ فرۋنزەگە كەلەدى. سو­سىن قىرعىزداردىڭ وزىنە سوقتىر­ماي، بىزگە الىپ كە­لىپ، قازاقتىڭ تە­لە­ۆيدەنيەسى­نەن ءبىرىنشى رەت ءبىز عانا ءباسپا­سوز ءماسليحاتىن ۇيىمداستىرىپ بە­رۋىمىز كەرەك. ويتكەنى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ لاۋرەات اتانۋىنا بارلىق جاعدايدى جاساپ كەتكەن – كەشەگى ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ. سول كىسىنىڭ وسيەتىمەن شىڭعىس ايتماتوۆ، مى­نە، لەنين سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولىپ وتىر»، – دەپ ءوز ويىن ءبىلدىردى.

سول كۇنى ارقايسىمىزعا ءوزى جەكە-جەكە تاپسىرما دا بەردى. فرۋنزەگە باراتىن ادامداردى تاعايىندادى. قازاننىڭ ون ءبىرى كۇنى شىڭعىس ايتماتوۆ كەلدى، ەرتەسىنە تىكەلەي ەفيرگە شىقتىق. مەن ونى ەستىگەن ساتتە ءتۇس الەتىندە ۇيگە كەلىپ، اپاڭ ەكەۋمىز ءشاي ءىشىپ وتىرعان كەزدە ء(«جاميلا» پوۆە­سىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىن قايتادان وقىپ جۇرگەن ەدىم) ءبىر ەپيزودتار «دانياردىڭ ءانى» دەگەن ءاننىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپشى بولدى. «بار ءانى-ءى-ءىم سە- ە-ەن، ءجا-ءا-ءاميلااا، دارمەنىم سە-ەن، ءجا-ءاميلااا. اسى-ىل زاتى-ى-ىم، پە-ە-ەريزا-ا-اتىم، جان را-حا- ا-اتىم…» (وسى ءان تاريحى تۋرالى ايتقاندا يليا جاقانوۆ اندەتەتىنى بار). مىنە، وسى ءان تۋعان كۇنى بۇكىل راديو-تەلەۆيدەنيەنى الاساپىران جاعدايعا ءتۇسىردى.

«نە دەگەن كەرەمەت ءان، بۇل ءان قالاي تۋدى؟ ايتماتوۆقا ۇلكەن تارتۋ بولاتىن بولدى عوي» دەستى ولار. ول كەزدە ءاندى جاي قابىلداي سالمايتىن ەدى. كوركەمدىك كەڭەستىڭ جىلدام ۇيىمداستىرعان ءىس-شارا­لارىمەن ءاندى قابىلدادى. شىعار­مانى قابىلداعاندا، اتاقتى كومپوزيتور ەۆگەني برۋسيلوۆسكي ءوزىنىڭ قازاقستان تۋرالى ءبىر ءانىن ريشات ابدۋللينگە جازدىرىپ، جۇمىسىنا قايتىپ بارا جاتقاندا كوركەمدىك كەڭەسكە الىپ كەلدى. سوندا ول كىسى: «ۆەليكولەپنو. ەتو نە تولكو پەسنيا. ەتو چتو؟ رومانس يلي اريا؟ پوموەمۋ، اريا!» – دەپ جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى.

بۇل ءان 12 قازان كۇنى تىكە­لەي ەفيردە ورىندالدى. شىڭ­عىس ايتماتوۆ پەن ءبىزدىڭ اتاق­تى جا­زۋشىلارىمىزدىڭ، جۋرناليس­تەرىمىزدىڭ، كينورەجيسسەرلەردىڭ، اكتەرلەردىڭ جالپى 50-60 ادام­نان قۇرالعان قازاق ينتەل­ليگەن­تسياسىنىڭ الدىندا وسى ءان شىر­قالدى. تۋىندىنى ءوزى سونداي سۇلۋ، كوركەم، داۋسى جارقىن تەنور مادەش نيازبەكوۆ دەگەن وسى ءبىزدىڭ جامبىلدىڭ ءانشىسى (ول كەزدە كونسەرۆاتوريادا وقيتىن) شالقىتىپ تۇرىپ ايتتى. رويالدا سەمەن كوگان سۇيەمەلدەدى. ءان ورىندالىپ بىتكەن سوڭ شىڭعىس ايتماتوۆ ارنايى كەلىپ، مەنى قۇ­شاقتاپ تۇرىپ بەتىمنەن ءسۇيىپ: «ابدان جاكشى. وقۋمىش. ابدان جاكشى. ەڭ سونىن وبون مەنىڭ ءجاميلامنىڭ عاشىعى دانياردىڭ ەڭ سونىن وبونى بۇل قازاق-قىرعىز تاالاسىنا شۇرقاپ كەتەتىن كەنەن وبون ەكەن. ينيم، ساعان زور ۋرماتىم مەنىڭ»، – دەپ ءوزىنىڭ تىلەگىن جەتكىزدى. وسىنداي وقيعا ورىن العان ەدى»، دەيدى يليا جاقانوۆ سول ءبىر ءمولدىر كەزدى ەسىنە الىپ.

جالپى، يليا جاقانوۆ شىڭ­عىس ايتماتوۆتىڭ شىعارماسى نە­گىزىندە بىرنەشە ءان جازعانى بەل­گىلى. ء«جاميلا» پوۆەسى جەلى­سى­مەن دۇنيەگە كەلگەن ء«جامي­لا­نىڭ ءانى» تۋىندىسى دا جۇرەك­تەردى تەربەگەنى بارشاعا ءمالىم. جالپى، ايتماتوۆتىڭ ءدال وسى پو­ۆەسى يليا جاقانوۆتىڭ شى­عار­ما­شىلىعىنا كادىمگىدەي اسەر ەت­كەنى راس. كومپوزيتورمەن اڭ­­گى­مە­لەس­كەنىمىزدە ول اتالعان ءان­دى شىڭ­عىستىڭ ءوز كابينەتىندە ­تىڭ­داتقانىن دا جايىپ سالعان بولاتىن.

«ول ءان ۇزاق جىل ايتىلماي جات­تى. قازاق راديوسى مۋزى­كا رە­داكتسياسىنىڭ باس رەداك­تو­رى بولا تۇرىپ، بارلىق جاع­داي قو­لىمدا بولعاننىڭ وزىندە ەش­بىر انشىگە كوڭىلىم تولماي، ء«جاميلانىڭ ءانىنىڭ» ورىنداۋ-
شىسىن ۇزاق جىل تاپ­­پا­دىم. تا­­ۋەل­سىزدىكتىڭ 2 جىلدى­عىن­دا شىڭ­­عىس ايتماتوۆقا، استرا­حان وب­لىسىنىڭ گۋبەرناتورى گۋج­بين­گە نۇرسۇلتان نا­زار­­باەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك سىي­لى­عى بەرىلدى. مىنە، وسى وقيعا­نىڭ ۇستىندە ء«جا­ميلانىڭ ءانى» ورىن­دالدى. قىر­عىزدىڭ سيم­فو­نيالىق وركەسترى كەلدى. قىر­عىز رەس­پۋبليكاسى­نىڭ حالىق ءارتىسى داريعا جالعاسى­نو­ۆا كەرەمەت شىر­قادى. داريعادان سوڭ نە قى­رعىزدا، نە قازاقتا بۇل ءاندى ەشكىم ايتا العان جوق. سول ءان رەس­پۋبليكا سارايىندا عاجاپ دەڭ­گەيدە شىرقالدى دا، الدىڭعى قا­تاردا ەلباسى نۇرسۇلتان ن­ازار­باەۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆ ­وتىر­­­دى. ۇيىمداستىرۋشى جىگىت­تەر­دىڭ ايتۋىمەن ەكىنشى قاتارعا مەن جاي­عاستىم. وسى كەزدە دا­ريعا جال­عاسىنوۆا ءاننىڭ قايىر­ما­سىن­داعى «دانيارىم، جان-­جا­رىم» دەگەن تۇسىن «نۇرسۇل­تا­­­نىم، جان-جارىم» دەپ ايتىپ جىبەر­­دى. بۇل ەندى قىرعىز بەن قازاق­­تىڭ اراسىنداعى وزىمسىنگەن تۋىس­­قان­دىق سەزىم سەكىلدى كورىندى»، دەيدى اۆتور.

يليا جاقانوۆ بۇدان كەيىن دە بىرنەشە ءاندى دۇنيەگە اكەلدى. 1965 جىلى «شىنارىم مەنىڭ، شىرايلىم مەنىڭ» كىتابى بويىنشا «اسەلدى»، سوسىن «اسىلىمدى»، ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ «قوش بول، گۇلسارى» كىتابى نەگىزىندە ء«بيبىجان» ءانىن شىعارعانىن مۋزىكا الەمىنە اڭسارى اۋعان ازاماتتار جاقسى بىلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار