مەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەرمەن كوپ جىلدار بويى اينالىسىپ جۇرگەن عالىم رەتىندە وسىعان قاتىستى ءوز ۇستانىمىمدى جەتكىزگىم كەلەدى.
البەتتە, شولەيتتەنۋ – قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ جەر ونىمدىلىگىنە جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ءبىرىنشى دارەجەدە اسەرىن تيگىزەتىن ادامزاتتىڭ ەڭ ماڭىزدى جاھاندىق پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى. شولەيتتەنۋ سالدارىنان بولاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى تابىسىنىڭ جىل سايىنعى شىعىنى ميللياردتاعان دوللارعا باعالانادى. ايتا كەتكەن ءجون, العاش رەت شولەيتتەنۋ ماسەلەسىنە جۇرتشىلىق نازارى 1968-1973 جىلدارى اۋعان ەدى. ول كەزدەرى ساحارا ءشولىنىڭ وڭتۇستىك ايماقتارى اپاتتى قۇرعاقشىلىققا ۇرىنىپ, سالدارىنان حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگى قىرىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تولىقتاي قۇلدىرادى.
قازاقستانعا كەلسەك, بىرقاتار وبلىستا اتموسفەرالىق قۇرعاقشىلىقتىڭ تۋىنداۋىنان تابيعي جەمشوپ القاپتارىنىڭ جويىلۋى, ءۇي جانۋارىنىڭ ءولىمى جانە جابايى جانۋارلاردىڭ قىرىلۋى بارىمىزگە اۋىر تيەدى. اتالعان ماسەلەمەن وسىعان دەيىن كەشەندى اينالىسقان ەمەسپىز.
قازاقستانداعى شولەيتتەنۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ماڭىزىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا ايتتى. وندا الەمدە سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى ەلىمىزدە سۋ ۇنەم-
دىلىگىن جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋدىڭ كومەگىمەن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنى اتالىپ ءوتىلدى. سۋ تاپشىلىعى شولەيتتەنۋگە جول اشادى. بۇل – اكسيوما.
الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا قازاقستان اۋماعى ورتالىق ازيا قۇرلىعىنىڭ تەرەڭىندە ورنالاسقاندىعى, 2 ملن 725 مىڭ شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقانى, ايقىن ءاريدتى كليماتپەن سيپاتتالاتىنى, ءالسىز ىلعالدىلىعىمەن جانە رەسپۋبليكانىڭ ەداۋىر بولىگىندە ءشول جانە شولەيت ايماقتاردىڭ تارالۋىمەن ەرەكشەلەنەتىنى ءمالىم.
رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك بولىگىندە عانا ورماندى دالا زوناسى جىڭىشكە جولاقپەن سوزىلادى. وسىنىڭ بارلىعى ەل وڭىرلەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ ءار ءتۇرلى قۇرىلىمدا بولۋىنا سەبەپشى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, شولەيتتەنۋ ماسەلەسىنىڭ, ونىڭ قاي وڭىرلەردە قالاي, نە سەبەپتەن, ونىڭ بولجامى قانداي, نەنىڭ ىقپالىمەن تۋىنداپ جاتىر – وسى سۇراقتارعا ايقىن جاۋابىمىز بولۋى ءتيىس جانە سوعان ساي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋىمىز قاجەت. مۇنداي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن تاجىريبەسى مول, ماماندانعان, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى مىقتى عىلىمي مەكەمەگە تابىستاۋ قاجەت. بىزدىڭشە, شولەيتتەنۋ ماسەلەسى بويىنشا كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن, ناتيجەلەرىن تاجىريبەگە ەنگىزگەن بىردەن ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى – بۇرىن اكادەميا قۇرامىندا بولعان گەوگرافيا ينستيتۋتى, قازىرگى عىلىم كوميتەتىنە قاراستى گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى.
وسىعان وراي قازىر بىزگە باعدارلامالى-نىسانالى قارجىلاندىرۋ سالاسىنداعى اۋقىمدى جوبالار قاجەت. سول جوبا مەن باعدارلامالار ارقىلى ۇسىنىلاتىن ناتيجەلەردىڭ كومەگىمەن قازاقستانداعى شولەيتتەنۋدى توقتاتۋعا جانە بولدىرماۋعا ءتيىستى ءىس-شارالار جاسالادى.
بۇگىندە, وكىنىشكە قاراي, قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە شولەيتتەنۋ ۇردىستەرى ءورشىپ وتىر. ءتىپتى ونىڭ جەدەلدەۋ ءۇردىسى بايقالادى. مەملەكەت اۋماعىنىڭ 66%-ى شولەيتتەنۋگە ۇشىراعان. شولەيتتەنۋدىڭ دامۋ قارقىنى مەن اۋقىمى ەڭ الدىمەن كليماتتىق وزگەرىستەرگە جانە ادامنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىنە بايلانىستى.
ەلدەگى كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ ءۇردىسى كوڭىلدى جۇباتپايدى. ەگەر الەم بويىنشا سوڭعى 50 جىلدا اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ورتاشا وزگەرۋى شامامەن +1,70 س قۇراسا, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – +2,40 س. ءاربىر 10 جىلدا شەكتەن اسۋ شامامەن 0,480 س قۇرايتىنى انىقتالدى, مۇنىڭ ءوزى اۋماق ىلعالدىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى.
عىلىمي ەسەپ 1965 جىلدان 2015 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا ورتاشا سۋ كولەمى 122,6 تەكشە كم-دەن 93,4 تەكشە كم-گە دەيىن قىسقارعانىن دالەلدەيدى. قازاقستاننىڭ 8 سۋ شارۋاشىلىعى باسسەينىنىڭ 7-ءى – ترانسشەكارالىق باسسەين, ياعني ءبىز كورشى مەملەكەتتەردىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ساياساتىنا تىكەلەي تاۋەلدىمىز. قازىرگى كوپ وڭىرلەردەگى سۋ تاپشىلىعى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ قىسقارۋىنا الىپ كەلەدى.
ەلىمىزدەگى شولەيتتەنۋدىڭ ءورشۋى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ىسكە اسىرىلعان مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا دا ىقپال ەتتى. رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىگىندە تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ, سونداي-اق ءشولدى ايماقتا سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ ءۇشىن سىرداريا وزەنىنىڭ اعىنىن بوگەۋ جونىندەگى باعدارلامالار ەستەرىڭىزدە بولار.
رەسپۋبليكانىڭ ورماندى دالا, دالا جانە قۇرعاق دالالىق تابيعي زونالارىندا ەگىستىك القاپتارىن كەڭەيتۋ جولىمەن بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا استىق ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان قازاقستاننىڭ تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەرىن يگەرۋ باعدارلاماسىن (1954-1960 جىلدار) ىسكە اسىرۋ جەردىڭ ءتۇرلى دارەجەدە دەگراداتسيالانۋىنا, توپىراق ونىمدىلىگى دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە (گۋمۋستىڭ كۇردەلى جويىلۋىنا) الىپ كەلگەنىنە كۋامىز. سونداي-اق 1970-1980 جىلدارى رەسپۋبليكاداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا ىسكە اسىرىلعان باعدارلامالار قازاقستاننىڭ ءشول جانە شولەيت وڭىرلەرىندەگى كۇردەلى ۇردىستەردى اسقىندىرىپ جىبەردى.
رەسپۋبليكانىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جەمشوپ نەگىزى رەتىندە جايىلىمدار رەسپۋبليكانىڭ بارلىق جەر قورى بولىگىنىڭ 67,6%-ىن الىپ جاتىر, بۇل 184,3 ملن گا قۇرايدى جانە الەمدەگى 5 ورىنعا سايكەس كەلەدى. 73 ملن گەكتاردان استام جايىلىمدار ورتا جانە كۇشتى دارەجەدە دەگراداتسيالانعان, بۇل مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىنە تەرىس اسەر ەتكەن. جالپى, جايىلىمداردى شامادان تىس پايدالانۋ ەكولوگيالىق قۇردىمعا اينالدى. ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىندا ورنالاسقان جايىلىمداردا مال باسىنىڭ ءوسۋى ناتيجەسىندە مال ءورىسى تارىلىپ, اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمداردىڭ ىقتيمال مۇمكىندىگىن ازايتتى. مۇنداي جاعداي قۇندى جايىلىمدىق وسىمدىكتەردىڭ جويىلۋىنا, ءارامشوپ توپتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا, توپىراقتىڭ بەتكى قاباتىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى, شولەيتتەنۋدىڭ دامۋىنا جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىنىڭ اسەرى كۇشەيە ءتۇستى.
سونداي-اق قازاقستانداعى شولەيتتەنۋ كسرو ىدىراپ, ۇجىمشارلار تاراعاننان كەيىن تابيعي لاندشافتتار مەن ءداستۇرلى تىڭايعان جەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونەركاسىپتىك جەرلەرگە اينالعان كەزدە اپاتتى حالگە جەتكەنى كوپ ايتىلدى.
ءيا, ەلىمىزدە تابيعي جانە انتروپوگەندىك فاكتورلاردان تۋىنداعان شولەيتتەنۋدىڭ مىناداي ۇدەرىستەرى كەڭ اۋقىمدا دامىپ, دەگۋميفيكاتسيا, سۋ ەروزياسى, دەفلياتسيا جانە قايتالاما تۇزدانۋعا جول اشتى.
ەگىستىك جەرلەرىمىزدىڭ 60%-ىندا توپىراقتى قۇرعاتۋ ۇدەرىسى بايقالادى. ءتالىمدى ەگىستىك القاپتارىمىزدىڭ جالپى كولەمىنەن كۇشتى دارەجەدەگى دەگۋميفيكاتسيا ەسەبىنەن 1,5 ملن گا شولەيتتەندى. گۋمۋستىڭ ەڭ كوپ جويىلۋى شولەيتتى ايماقتا شامامەن – 28%.
توپىراق دەفلياتسياسىنىڭ دامۋىندا جەڭىل مەحانيكالىق قۇرام, بەلسەندى جەلدىڭ ارەكەتى سەكىلدى تابيعي فاكتورلاردان بولەك, ايتارلىقتاي ماڭىزدى انتروپوگەندىك فاكتور ورىن الىپ وتىر. بۇل – اۋماقتى اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارىن ەگۋ ءۇشىن جىرتۋ. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ۇدەرىسپەن ەگىستىككە پايدالانىلاتىن 11,2 ملن گا جەر قامتىلعان.
مالدىڭ رەتتەلمەگەن ءورىسى, ياعني شامادان تىس جۇكتەمە, بۇتالى وسىمدىكتەردى كەسۋ, جولداردان تىس جەرلەردە اۆتوكولىكتەردىڭ ءتارتىپسىز قوزعالىسى توپىراقتاعى دەفلياتسيالىق ۇدەرىسىنىڭ كۇشەيۋىنە ىقپال ەتەدى. دەفلياتسيانىڭ ەڭ كۇشتى اسەرى قۇرعاق جىلدارى, توپىراق ىلعالىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ايرىقشا بولعان كەزدە كورىنەدى. قازاقستاندا دەفلياتسيا ءۇردىسى اسىرەسە قىزىلقۇم, مويىنقۇم, ۇلكەن جانە كىشى بورسىق قۇمدارىنىڭ اۋقىمدى القاپتارىندا, ءشول, شولەيت جانە دالا زونالارىندا جەڭىل مەحانيكالىق قۇرامداعى توپىراقتاردا بەلسەندى كورىنەدى.
رەسپۋبليكادا جەل ەروزياسىنا ۇشىراعان (دەفلياتسيالانعان) جەرلەر 24 ملن گەكتاردان اسادى.
سۋ ەروزياسى – توپىراقتىڭ سۋ اعىندارىمەن جويىلۋى جانە شايىلۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن ەكولوگيالىق زالال كەلتىرەدى. اعىندى سۋ شۇڭقىرلار مەن جارتاستاردى قۇرايدى, جەردەن ورگانيكالىق جانە مينەرالدى زاتتاردى جۋىپ شىعادى, بۇل توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ جويىلۋىنا الىپ كەلەدى. شايىلعان توپىراقتىڭ ەڭ كوپ ايماعى قازاقستاننىڭ تۇركىستان, الماتى, ماڭعىستاۋ, اقمولا وبلىستارىندا ورنالاسقان.
سونىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ 35,8 ملن گەكتارىن سورتاڭدى توپىراق الىپ جاتىر. ودان بولەك, تۇزدانۋ سالدارىنان 1 ملن گەكتاردان استام سۋارمالى جەردىڭ جويىلۋى, جىل سايىن رەسپۋبليكادا اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە الىپ كەلەدى.
سورتاڭدى توپىراقتارداعى شولەيتتەنۋدىڭ ەرەكشەلىگى ولاردىڭ زونالىق جانە قۇرىلىمدىق ارتۇرلىلىگىمەن بايلانىستى. سورتاڭدانعان توپىراقتىڭ ۇلەسى بارلىق سۋارمالى ەگىستىك القاپتىڭ شامامەن 31,3%-ىن قۇرايدى. سۋارمالى ەگىنشىلىكتە قالىپتاسقان جاعداي وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى جيناعىن 1,6-1,8 ەسەگە تومەندەتتى.
تۇتاستاي العاندا, 1990 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىستارىندا سۋارمالى ەگىنشىلىكتە پايدالانىلاتىن جەر القاپتارى 2,5 ملن گەكتاردان 1,7 ملن گەكتارعا دەيىن قىسقاردى, ولاردىڭ قازىرگى ۋاقىتتا شامامەن 1,2 ملن گەكتارى پايدالانىلادى.
ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ قازىرگى كەزەڭىندە شەشۋدى تالاپ ەتەتىن اسا ماڭىزدى ماسەلە – تابيعي ورتاعا اۋىل شارۋاشىلىعى جۇكتەمەسى نورمالارىنىڭ اسىپ كەتۋىنەن تۋىندايتىن شولەيتتەنۋ ۇردىستەرىنىڭ دامۋىن بەيتاراپتاندىرۋ. قالىپتاسقان جاعدايدا شولەيتتەنۋگە قارسى كۇرەس كەزىندە اۋماقتى لاندشافتتىق ۇيىمداستىرۋ جۇيەسىنە جانە ونى زونالىق-ايماقتىق دەڭگەيدە دامىتۋدىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارىنا اسا ءمان بەرىلۋگە ءتيىس. ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى تابيعي-كليماتتىق ايماقتارىنداعى شولەيتتەنۋدى توقتاتۋ امالدارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرگە باسىمدىق بەرۋىمىز قاجەت.
قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز, جەرىمىزدى شولەيتتەنۋدەن مۇمكىندىگىنشە ساقتاۋ – مەملەكەتتىڭ جانە قوعامنىڭ مىندەتى. شولەيتتەنۋمەن عىلىمي كۇرەستى كاسىبي ماماندانعان ورتالىققا, بىلىكتى قىزمەتكەرلەرى جانە لايىقتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى بار عىلىمي ۇجىمعا تاپسىرۋ ماڭىزدى. ەڭ باستىسى, «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندەي, مۇنداي مەكەمەنىڭ مەملەكەتتىك جانە كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگى ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى.
ءاليا بەيسەنوۆا,
ۇعا اكادەميگى
