ەكولوگيا • 26 قازان، 2021

قازاقستان دالاسى قۇرعاپ بارادى

409 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ەكولوگيا ماماندارى، گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى وزەكتى ەكولوگيالىق ماسەلە – شولەيتتەنۋگە بايلانىستى دابىل قاعا باستاعانى بەلگىلى.

مەن ەكولوگيالىق ماسەلە­لەر­مەن كوپ جىلدار بويى اينالىسىپ جۇرگەن عالىم رەتىندە وسىعان قاتىستى ءوز ۇستانىمىمدى جەتكىزگىم كەلەدى.

البەتتە، شولەيتتەنۋ – قازىر­گى ۋاقىتتا الەمنىڭ بارلىق ەل­دەرىنىڭ جەر ونىمدىلىگىنە جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ءبىرىنشى دارەجەدە اسەرىن تيگىزەتىن ادام­زاتتىڭ ەڭ ماڭىزدى جاھاندىق پروب­لەمالارىنىڭ ءبىرى. شولەيت­تەنۋ سالدارىنان بولاتىن اۋىل شارۋا­شىلىعى وندىرۋشىلەرى تابى­­سىنىڭ جىل سايىنعى شىعى­نى ميلليارد­تاعان دوللارعا باعا­لانادى. ايتا كەتكەن ءجون، ال­عاش رەت شولەيتتەنۋ ماسەلەسىنە جۇرتشىلىق نازارى 1968-1973 جىلدارى اۋعان ەدى. ول كەزدەرى ساحارا ءشو­لىنىڭ وڭ­تۇس­تىك ايماقتارى اپاتتى قۇر­­عاق­شىلىققا ۇرىنىپ، سالدارىنان حالىق­تىڭ ەداۋىر بولىگى قىرىلىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى تولىقتاي قۇلدىرادى.

قازاقستانعا كەلسەك، بىرقاتار وبلىس­تا اتموسفەرالىق قۇر­عاق­شىلىقتىڭ تۋىنداۋىنان تابيعي جەمشوپ القاپتارىنىڭ جويىلۋى، ءۇي جا­نۋارىنىڭ ءولىمى جانە جابايى جانۋارلاردىڭ قىرىلۋى بارىمىزگە اۋىر تيەدى. اتالعان ماسەلەمەن وسىعان دەيىن كەشەندى اينالىسقان ەمەسپىز.م

قازاقستانداعى شولەيتتەنۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ماڭىزىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جول­داۋىن­دا ايتتى. وندا الەمدە سۋ رەسۋرس­تارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى ەلى­مىزدە سۋ ۇنەم-
­دى­لىگىن جاڭا تەحنولوگيا­لار مەن تسيفر­لاندىرۋدىڭ كومە­گى­مەن ارت­تى­رۋ قاجەت ەكەنى اتالىپ ءوتىلدى. سۋ تاپ­­شىلىعى شولەيت­تەنۋگە جول اشادى. بۇل – اكسيوما.

الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا قازاقستان اۋماعى ورتالىق ازيا قۇرلىعىنىڭ تەرە­ڭىندە ورنالاسقاندىعى، 2 ملن 725 مىڭ شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقانى، ايقىن ءاريدتى كليماتپەن سيپاتتالاتىنى، ءالسىز ىلعالدىلىعىمەن جانە رەسپۋب­ليكانىڭ ەداۋىر بولىگىندە ءشول جانە شولەيت ايماقتاردىڭ تارالۋىمەن ەرەكشەلەنەتىنى ءمالىم.

رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك بولىگىندە عانا ورماندى دالا زوناسى جىڭىشكە جولاق­پەن سوزىلادى. وسىنىڭ بارلىعى ەل وڭىر­لەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جەر­لە­رىنىڭ ءار ءتۇرلى قۇرىلىمدا بولۋىنا سەبەپشى.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي، شولەيتتەنۋ ماسەلەسىنىڭ، ونىڭ قاي وڭىرلەردە قالاي، نە سەبەپتەن، ونىڭ بولجامى قانداي، نەنىڭ ىقپالىمەن تۋىنداپ جاتىر – وسى سۇراقتارعا ايقىن جاۋابىمىز بولۋى ءتيىس جانە سوعان ساي عى­­لىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگى­زۋىمىز قاجەت. مۇنداي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن تاجىريبەسى مول، ماماندانعان، ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى مىقتى عىلى­مي مەكەمەگە تابىستاۋ قاجەت. بىزدىڭشە، شولەيتتەنۋ ماسەلەسى بويىنشا كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن، ناتيجەلەرىن تا­جى­ريبەگە ەنگىزگەن بىردەن ءبىر عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتى – بۇرىن اكادەميا قۇ­را­مىندا بولعان گەوگرافيا ينستيتۋتى، قازىرگى عى­لىم كوميتەتىنە قاراستى گەو­گرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى.

وسىعان وراي قازىر بىزگە باعدارلامالى-نىسانالى قارجىلاندىرۋ سالاسىنداعى اۋقىمدى جوبالار قاجەت. سول جوبا مەن باعدارلامالار ارقىلى ۇسىنىلاتىن ناتي­جەلەردىڭ كومەگىمەن قازاقستانداعى شولەيتتەنۋدى توقتاتۋعا جانە بولدىر­ماۋعا ءتيىستى ءىس-شارالار جاسالادى.

بۇگىندە، وكىنىشكە قاراي، قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە شولەيتتەنۋ ۇردىستەرى ءورشىپ وتىر. ءتىپتى ونىڭ جەدەلدەۋ ءۇردىسى بايقالادى. مەملەكەت اۋماعىنىڭ 66%-ى شولەيتتەنۋگە ۇشىراعان. شولەيتتەنۋدىڭ دامۋ قارقىنى مەن اۋقىمى ەڭ الدىمەن كليماتتىق وزگەرىستەرگە جانە ادامنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىنە بايلانىستى.

ەلدەگى كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ ءۇردىسى كوڭىلدى جۇباتپايدى. ەگەر الەم بويىنشا سوڭعى 50 جىلدا اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ورتاشا وزگەرۋى شامامەن +1،70 س قۇراسا، قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – +2،40 س. ءاربىر 10 جىلدا شەكتەن اسۋ شامامەن 0،480 س قۇرايتىنى انىقتالدى، مۇنىڭ ءوزى اۋماق ىلعالدىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى.

عىلىمي ەسەپ 1965 جىلدان 2015 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا ورتاشا سۋ كو­لەمى 122،6 تەكشە كم-دەن 93،4 تەكشە كم-گە دەيىن قىسقارعانىن دالەلدەيدى. قازاق­ستاننىڭ 8 سۋ شارۋاشىلىعى باسسەينىنىڭ 7-ءى – ترانسشەكارالىق باسسەين، ياعني ءبىز كورشى مەملەكەتتەردىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ساياساتىنا تىكەلەي تاۋەلدىمىز. قازىرگى كوپ وڭىرلەردەگى سۋ تاپشىلىعى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ قىس­قارۋىنا الىپ كەلەدى.

ەلىمىزدەگى شولەيتتەنۋدىڭ ءورشۋى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ىسكە اسىرىلعان مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا دا ىقپال ەتتى. رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىگىندە تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ، سونداي-اق ءشول­دى ايماقتا سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دا­مى­­تۋ ءۇشىن سىرداريا وزەنىنىڭ اعىنىن بو­گەۋ جو­نىندەگى باعدارلامالار ەستەرىڭىزدە بولار.

رەسپۋبليكانىڭ ورماندى دالا، دالا جانە قۇرعاق دالالىق تابيعي زونالارىندا ەگىستىك القاپتارىن كەڭەيتۋ جولى­مەن بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا استىق ءون­دىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان قازاق­ستان­نىڭ تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەرىن يگە­رۋ باعدارلاماسىن (1954-1960 جىلدار) ىسكە اسىرۋ جەردىڭ ءتۇرلى دارەجەدە دەگراداتسيا­لانۋىنا، توپىراق ونىمدىلىگى دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە (گۋمۋستىڭ كۇردەلى جويىلۋىنا) الىپ كەلگەنىنە كۋامىز. سونداي-اق 1970-1980 جىلدارى رەسپۋبليكاداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا ىسكە اسىرىلعان باعدارلامالار قازاقستاننىڭ ءشول جانە شولەيت وڭىرلەرىندەگى كۇردەلى ۇردىستەردى اسقىندىرىپ جىبەردى.

رەسپۋبليكانىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جەمشوپ نەگىزى رەتىندە جايىلىمدار رەسپۋبليكانىڭ بارلىق جەر قورى بو­لىگىنىڭ 67،6%-ىن الىپ جاتىر، بۇل 184،3 ملن گا قۇرايدى جانە الەمدەگى 5 ورىن­عا سايكەس كەلەدى. 73 ملن گەكتاردان اس­تام جايىلىمدار ورتا جانە كۇشتى دارە­جەدە دەگراداتسيالانعان، بۇل مال شارۋا­شى­لىعىنىڭ ونىمدىلىگىنە تەرىس اسەر ەتكەن. جالپى، جايىلىمداردى شامادان تىس پايدالانۋ ەكولوگيالىق قۇردىمعا اينالدى. ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىندا ورنالاسقان جايىلىمداردا مال باسىنىڭ ءوسۋى ناتيجەسىندە مال ءورىسى تارىلىپ، اۋىل ما­ڭىنداعى جايىلىمداردىڭ ىقتيمال مۇمكىندىگىن ازايتتى. مۇنداي جاعداي قۇندى جايى­لىمدىق وسىمدىكتەردىڭ جويىلۋىنا، ءارامشوپ توپتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا، توپىراقتىڭ بەتكى قاباتىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى، شولەيتتەنۋدىڭ دامۋىنا جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىنىڭ اسەرى كۇشەيە ءتۇستى.

سونداي-اق قازاقستانداعى شولەيتتەنۋ كسرو ىدىراپ، ۇجىمشارلار تاراعاننان كەيىن تابيعي لاندشافتتار مەن ءداستۇرلى تىڭايعان جەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونەركاسىپتىك جەرلەرگە اينالعان كەزدە اپاتتى حالگە جەتكەنى كوپ ايتىلدى.

ءيا، ەلىمىزدە تابيعي جانە انتروپوگەندىك فاكتورلاردان تۋىنداعان شولەيتتەنۋدىڭ مىناداي ۇدەرىستەرى كەڭ اۋقىمدا دامىپ، دەگۋميفيكاتسيا، سۋ ەروزياسى، دەفلياتسيا جانە قايتالاما تۇزدانۋعا جول اشتى.

ەگىستىك جەرلەرىمىزدىڭ 60%-ىندا تو­پى­راقتى قۇرعاتۋ ۇدەرىسى بايقالادى. ءتا­لىمدى ەگىستىك القاپتارىمىزدىڭ جالپى كولەمىنەن كۇشتى دارەجەدەگى دەگۋميفيكاتسيا ەسەبىنەن 1،5 ملن گا شولەيتتەندى. گۋمۋستىڭ ەڭ كوپ جو­يىلۋى شولەيتتى ايماقتا شامامەن – 28%.

توپىراق دەفلياتسياسىنىڭ دامۋىندا جەڭىل مەحانيكالىق قۇرام، بەلسەندى جەلدىڭ ارەكەتى سەكىلدى تابيعي فاكتورلاردان بولەك، ايتار­لىقتاي ماڭىزدى انتروپوگەندىك فاك­تور ورىن الىپ وتىر. بۇل – اۋماقتى اۋىل شا­رۋاشىلىق داقىلدارىن ەگۋ ءۇشىن جىرتۋ. قا­زىرگى ۋاقىتتا بۇل ۇدەرىسپەن ەگىس­تىك­كە پاي­­دالانىلاتىن 11،2 ملن گا جەر قام­تىل­عان.

مالدىڭ رەتتەلمەگەن ءورىسى، ياعني شامادان تىس جۇكتەمە، بۇتالى وسىمدىكتەردى كەسۋ، جولداردان تىس جەرلەردە اۆتوكولىكتەردىڭ ءتارتىپسىز قوزعالىسى توپىراقتاعى دەفليا­تسيا­لىق ۇدەرىسىنىڭ كۇشەيۋىنە ىقپال ەتەدى. دەفلياتسيانىڭ ەڭ كۇشتى اسەرى قۇر­عاق جىلدارى، توپىراق ىلعالىنىڭ جە­تىسپەۋشىلىگى ايرىقشا بولعان كەزدە كورى­نەدى. قازاقستاندا دەفلياتسيا ءۇردىسى اسىرەسە قىزىلقۇم، مويىنقۇم، ۇلكەن جانە كىشى بور­سىق قۇمدارىنىڭ اۋقىمدى القاپ­تارىندا، ءشول، شولەيت جانە دالا زونالارىندا جەڭىل مەحانيكالىق قۇرامداعى توپىراقتاردا بەلسەندى كورىنەدى.

رەسپۋبليكادا جەل ەروزياسىنا ۇشىرا­عان (دەفلياتسيالانعان) جەرلەر 24 ملن گەكتاردان اسادى.

سۋ ەروزياسى – توپىراقتىڭ سۋ اعىن­دا­رىمەن جويىلۋى جانە شايىلۋى قازاق­ستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن ەكولوگيالىق زالال كەلتىرەدى. اعىندى سۋ شۇڭقىرلار مەن جارتاستاردى قۇرايدى، جەردەن ورگانيكالىق جانە مينەرالدى زاتتاردى جۋىپ شىعادى، بۇل توپىراق قۇنار­لىلىعىنىڭ جويىلۋىنا الىپ كەلە­دى. شايىلعان توپىراقتىڭ ەڭ كوپ ايما­عى قازاقستاننىڭ تۇركىستان، الماتى، ماڭ­عىستاۋ، اقمولا وبلىستارىندا ورنالاسقان.

سونىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ 35،8 ملن گەكتارىن سورتاڭدى توپىراق الىپ جاتىر. ودان بولەك، تۇزدانۋ سالدارىنان 1 ملن گەكتاردان استام سۋارمالى جەردىڭ جويىلۋى، جىل سايىن رەسپۋبليكادا اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە الىپ كەلەدى.

سورتاڭدى توپىراقتارداعى شولەيت­تە­نۋدىڭ ەرەكشەلىگى ولاردىڭ زونالىق جانە قۇرىلىمدىق ارتۇرلىلىگىمەن بايلا­نىستى. سورتاڭدانعان توپىراقتىڭ ۇلەسى بارلىق سۋارمالى ەگىستىك القاپتىڭ شامامەن 31،3%-ىن قۇرايدى. سۋارمالى ەگىن­شىلىكتە قالىپتاسقان جاعداي وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى جيناعىن 1،6-1،8 ەسەگە تومەندەتتى.

تۇتاستاي العاندا، 1990 جىلدان باس­تاپ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە رەسپۋب­ليكانىڭ بارلىق وبلىستارىندا سۋارمالى ەگىنشىلىكتە پايدالانىلاتىن جەر ال­قاپتارى 2،5 ملن گەكتاردان 1،7 ملن گەكتارعا دەيىن قىسقاردى، ولاردىڭ قازىرگى ۋاقىتتا شامامەن 1،2 ملن گەكتارى پايدالانىلادى.

ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ­دىڭ قازىرگى كەزەڭىندە شەشۋدى تالاپ ەتە­تىن اسا ماڭىزدى ماسەلە – تابيعي ور­تاعا اۋىل شارۋاشىلىعى جۇكتەمەسى نور­ما­لا­رىنىڭ اسىپ كەتۋىنەن تۋىندايتىن شولەيتتەنۋ ۇردىستەرىنىڭ دامۋىن بەيتاراپتاندىرۋ. قالىپتاسقان جاعدايدا شولەيتتەنۋگە قارسى كۇرەس كەزىندە اۋماقتى لاندشافتتىق ۇيىمداستىرۋ جۇيەسىنە جانە ونى زونالىق-ايماقتىق دەڭگەيدە دامىتۋدىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارىنا اسا ءمان بەرىلۋگە ءتيىس. ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى تابيعي-كليماتتىق ايماقتارىنداعى شولەيتتەنۋدى توقتاتۋ امالدارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرگە باسىمدىق بەرۋىمىز قاجەت.

قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز، جەرىمىز­دى شولەيتتەنۋدەن مۇمكىندىگىنشە ساق­تاۋ – مەملەكەتتىڭ جانە قوعامنىڭ مىن­دەتى. شولەيتتەنۋمەن عىلىمي كۇرەستى كاسى­بي ماماندانعان ورتالىققا، بىلىكتى قىزمەت­كەرلەرى جانە لايىقتى ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق بازاسى بار عىلىمي ۇجىمعا تاپسىرۋ ماڭىزدى. ەڭ باستىسى، «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندەي، مۇنداي مەكەمەنىڭ مەملەكەتتىك جانە كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگى ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى.

 

ءاليا بەيسەنوۆا،

ۇعا اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار

مەركەل قىزمەتىنەن كەتتى

ساياسات • بۇگىن، 17:30

ساراپشى گولوۆكيندى قاتتى سىناپ تاستادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:15

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

ۇقساس جاڭالىقتار