سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
ەلوردادا يسلام, حريستيان, بۋدديزم, يۋدايزم, يندۋيزم, داوسيزم, سينتويزم سەكىلدى الەمدىك دىندەردىڭ بەلگىلى وكىلدەرى باس قوسىپ, جاھاندىق ماسەلەلەر حاقىندا وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ءدىن – كەز كەلگەن قوعامنىڭ ماڭىزدى, بولىنبەس بولشەگى ەكەنىن العا تارتقان قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءداستۇرلى كەزدەسۋىن بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزگى قۇرالىنا تەڭەدى.
قازاقستانداعى ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ وكىلى ەپيسكوپى گەننادي وسىدان 18 جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان استاناسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى ونىڭ كورەگەندىگىن, ياعني بولاشاقتا ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ ومىرىندە ءدىننىڭ قانشالىقتى ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن الدىن الا تۇسىنە بىلگەنىنىڭ ناقتى ايعاعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– مودەرن داۋىرىندەگى قوعامداردىڭ كۇيرەۋى بارلىق جەردەگى ءدىني جاندانۋمەن قاتار جۇرەدى. سونىمەن قاتار كونفەسسيالىق كورىنىس تە ايتارلىقتاي وزگەرەدى. ءار ادامنىڭ جەكە ءدىني ىزدەنىسى ماڭىزدى بولىپ بارادى, بۇل ءدىني تانىمنىڭ تۇتاستىعىن بۇزادى. جاڭادان پايدا بولعان ءدىندارلار ءتۇرلى ءدىني كوزقاراستاردىڭ تاسىمالداۋشىسىنا اينالدى. بۇل ءداستۇرلى ءدىني قۇرىلىمداردىڭ بەدەلىنە تەرىس اسەر ەتەدى. قاراما-قايشى كوزقاراستاردى, كوبىنەسە ەكسترەميستىك ۇستانىمدى ۋاعىزدايتىن جاڭا ءدىني قوزعالىستار, سەكتالار كوبەيىپ, كەڭىنەن تارالىپ جاتىر. وسىلايشا, رۋحاني قۇندىلىقتاردى تۇسىنىكتى, ناقتى تىلدە جەتكىزىپ بەرە الاتىن ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارى مەن وكىلدەرىنىڭ ماڭىزى ارتا باستادى. قوعامداعى دىنارالىق قارىم-قاتىناستى ۇيلەستىرۋ دە ماڭىزدى بولىپ وتىر, – دەدى ەپيسكوپ.
بەدەلدى جيىندا دۇنيەجۇزىن اۋرەگە سالعان پاندەميا جايى دا كوپ قوزعالدى. قاتىسۋشىلار بۇل ىندەتتىڭ ءدىني قىزمەتكە عانا ەمەس, جالپىادامزاتقا, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا تيگىزگەن اسەرى جايلى ءسوز قوزعادى. بۇل تۋرالى «دجيندجيا حونچە» سينتو حرامدارى قاۋىمداستىعىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى (جاپونيا) شينساكۋ ميتسۋي ءوز سوزىندە ايتىپ ءوتتى.
– كوروناۆيرۋس ءالى دە باسەڭدەر ەمەس, دۇنيەجۇزىندە تارالىپ جاتىر. ادامدار تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قالىپ وتىر. پوستپاندەميا كەزەڭىنە اياق باسىپ, كۇندەلىكتى ومىرگە ورالا باستاعانىمىزبەن, ادامداردىڭ كوپشىلىگى ءالى دە پسيحولوگيالىق اۋىرتپالىقتى سەزىنەدى. مۇنداي كۇردەلى كەزەڭدە ءبىز ەكى ەسە كوپ كۇش سالىپ, قيىن كەزەڭنىڭ زاردابىن كورگەن جانداردىڭ تەزىرەك ايىعىپ كەتۋىنە بارىنشا كومەكتەسۋىمىز كەرەك, – دەدى جاپوندىق سينتو ءدىنىنىڭ وكىلى.
سونداي-اق وتىرىسقا قاتىسۋشىلار فورۋمنىڭ ماڭىزدى بولىگىن ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن جانە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وركەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ جاھاندىق ديالوگىن ىلگەرىلەتۋدەگى ءرولىن تالقىلاۋعا ارنادى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ شاقىرىلۋىنا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ باستاماشىلىق جاساعانى بەلگىلى. سوندىقتان دا سەزد حاتشىلىعىنىڭ وتىرىسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك ءدىندارلار ەلباسىنىڭ دىنارالىق, مادەنيەتارالىق, وركەنيەتارالىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ جولىنداعى ەڭبەگىنە, قازىرگى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدە ساباقتاستىقتى ساقتاعان ساياساتىنا وڭ باعا بەردى.
يران يسلام رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە يسلام بايلانىستارى ۇيىمى ءدىن مەن مادەنيەت ديالوگى ورتالىعىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى زاحرا راشيدبەيگي قازىرگى الەمدە كونفەسسياارالىق ديالوگتى نىعايتۋ مەن دامىتۋ ءدىني جانە ساياسي كوشباسشىلاردىڭ باستى ميسسياسى ەكەندىگىن باسا ايتتى.
– اسا مارتەبەلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىرزانىڭ قاجىرلى ءارى جەمىستى ەڭبەگى ءدىني جەتەكشىلەر مەن ساياسي باسشىلاردىڭ اراسىنداعى بىرلىك ماسەلەسىندە ايقىن ۇلگى بولىپ سانالادى. وسى ءىرى جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان ءتۇرلى ءدىن مەن مازحابتاردىڭ قۇرمەتتى وكىلدەرى ادىلەت پەن ۇلتتىق مادەنيەتتى تاراتۋدا ۇزاق ۋاقىت بويى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانى ءسوزسىز. دەگەنمەن اسا مارتەبەلى نازارباەۆ مىرزانىڭ ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىن جيناپ, ءدىني جەتەكشىلەردىڭ باسىن قوسۋى ءدىني كوشباسشىلاردىڭ بىرىگىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسۋىنا جانە تاجىريبە الماسۋىنا سەبەپ بولدى, – دەپ اتاپ ءوتتى زاحرا راشيدبەيگي. ول ادامزاتتى سوعىستان قۇتقارۋ باستى مىندەت بولىپ قالا بەرەتىنىنە سەنىمدى.
– ءبىزدىڭ عالامشار مەن بۇكىل ادامزات جويقىن قاۋىپ-قاتەرلەرگە تاپ بولىپ كەلەدى. ادامزاتتى قاتەرلى سوعىس قاۋپىنەن ازات ەتۋدەن ماڭىزدى ماقسات جوق. دىندەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ وسى بيىك ماقساتقا جەتۋگە ىقپال ەتىپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارا الادى, – دەپ اتاپ ءوتتى زاحرا راشيدبەيگي. يراننىڭ ءدىن مەن مادەنيەت ديالوگى ورتالىعىنىڭ وكىلى كونفەسسيالار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ باستى ءتاسىلى – ءوزارا قۇرمەت پەن جاۋاپكەرشىلىك نەگىزىندە تەڭ ديالوگ ورناتۋ ەكەنىن باسا ايتتى.
حاتشىلىقتىڭ وتىرىسىندا ءسوز العان دۇنيەجۇزىلىك بۋدديستەر قوعامداستىعى (تايلاند) پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى دوكتور تانەس سۋچاريكۋل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونفەسسياارالىق ديالوگ جونىندەگى باستامالارى حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن وتە ماڭىزدى دا قۇندى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
سپيكەر قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا كورەگەندىگى جانە بۇكىل الەمدەگى بەيبىتشىلىك ىسىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن, ونىڭ قۇرمەتىنە 2018 جىلى «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جونىندەگى ورتالىعى» قۇرىلعانى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. سونداي-اق قازىرگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا ەلباسىنىڭ باستامالارىن بەلسەندى دە ءتيىمدى جالعاستىرىپ وتىرعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– كونفەسسياارالىق ديالوگ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باستامالارى حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن وتە ماڭىزدى جانە قۇندى. كونفەسسياارالىق ديالوگتاردىڭ ءتۇرلى باعدارلاماسى مەن ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جوسپارلار ءالى كۇنگە دەيىن ىسكە اسىپ كەلەدى جانە بولاشاقتا جالعاسىن تاباتىن بولادى. بۇل ءىس ماقتاۋعا تۇرارلىق. باۋىرلاستىق كوپتەگەن جىل بويى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ارقىلى نىعايىپ كەلەدى جانە بولاشاقتا دا وسىلاي جالعاسا بەرەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى دوكتور سۋچاريكۋل. سپيكەر الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى پاندەميامەن كۇرەستە دە ىنتىماقتاستىققا ىقپال ەتە الاتىنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل بىزگە اۋرۋمەن كۇرەسۋگە جانە ادامنىڭ قايعى-قاسىرەتىن جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسەتىن ورتاق ءدىني قۇندىلىقتاردى تابۋعا كومەكتەسەدى», دەدى ول.
ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, دوكتور سۋچاريكۋل بارلىق ءدىن ىنتىماقتاستىعى مەن كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا تابيعي اپاتتار مەن پاندەميا سالدارىن جەڭىلدەتە الامىز دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. «سەزد ىنتىماقتاستىق پەن كەلىسىلگەن كۇش-جىگەردىڭ باستى ورگانى بولا الادى», دەپ تۇيىندەدى ول.
ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ يسلام, ناسيحات جانە ءتالىم بەرۋ ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى مۇحاممەد بەن ابدۋلۋاحەد ءال-اريفي قازاقستاندا وتكىزىلىپ جۇرگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى بۇكىل الەمگە ۇلگى بولا الاتىنىن العا تارتتى.
– دىندەردىڭ, ەتنوستار مەن وركەنيەتتەردىڭ بەيبىت ديالوگىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى دايەكتى تۇردە ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. ديالوگ ورناتۋ ماڭىزدى, ويتكەنى ءارتۇرلى ءدىننىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى بار. تەك بىرلەسكەن ءىس-قيمىلمەن عانا ءبىز بۇكىل الەمدەگى تۇراقتىلىققا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىن تەرروريزمگە قارسى تۇرا الامىز. وسى زۇلماتتىڭ سالدارىنان ادامدار قازا بولادى. كوپتەگەن قىلمىستىڭ يسلام اتىن جامىلىپ جاسالاتىنى وكىنىشتى, – دەدى ول.
كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار جاھاندىق تاريحي وزگەرىستەر بارىسىندا جاس تاۋەلسىز مەملەكەت حالقىن توپتاستىرىپ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق بىرلىكتىڭ بىرەگەي تەڭگەرىمىن قۇرا بىلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. سولاردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ باس ءراۆۆينى ەشايا ەلازار كوگەن.
– قۇداي اۋرۋدى جىبەرگەن كەزدە ودان بۇرىن دەرتتىڭ داۋاسىن جىبەرەدى دەپ جازىلعان. ءبىز انتيدەنەلەردىڭ پايدا بولعانىن ءبىلىپ ءجۇرمىز. ۆاكتسينا سالدىرۋ ارقىلى انتيدەنەلەر قالىپتاسادى. ز ۇلىمدىقپەن كۇرەسۋگە قاشاندا مۇمكىندىك بار. قۇداي بۇل مۇمكىندىكتى ودان ەرتەرەك بەرەدى, – دەدى ەشايا ەلازار كوگەن.
– ەگەر دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ول دا قازاقستان جاساعان جاقسى ۆاكتسينا ىسپەتتەس. كىم نە ويلاسا دا ءوزى بىلەدى. بىراق ءبىزدى ورتاق نارسە بىرىكتىرەتىنىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە بەيجاي قاراماي, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداعاندا ءبارى جاقسى بولادى. قازاق حالقى بۇل تۋرالى اۋەلدەن بىلەدى. بۇل دا قازاق حالقىنا كوكتەن بەرىلگەن سىي دەسەك بولادى. بىرلىك بار جەردە عانا تابىس, مولشىلىق بار, – دەپ اتاپ ءوتتى راۆۆين.
وتىرىسقا قاتىسۋشىلار جىلدار بويى قالىپتاسقان سىندارلى ديالوگتى الداعى ۋاقىتتا جالعاستىرۋعا ۋاعدالاسىپ تارقاستى.
مەرۋەرت بۇركىتباي,
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
