08 اقپان، 2014

ءCوز سويىل

191 رەت كورسەتىلدى
نەگە؟ – جەڭىپ جاتقان كوماندانىڭ ويىنشىلارى ويىن سوڭىنا قاراي دوپتى ءبىر-بىرىنە كولدەنەڭدەتە تاستاپ، نەگە ۇزاق ءجۇرىپ الادى؟ – ارينە، ۋاقىتتى سوزۋ ءۇشىن. – ە، سولاي ما! اكىمدەر ەسەپ بەرگەن كەزدە بۇرىنعى ايتقان ۋادەلەرىن قايتالاپ، ونىڭ ورىندالۋىن نەگە سوزا تۇسەدى دەسەم، ونىڭ وسىنداي سىرى بار دەسەڭىزشى!.. قيىن – زىلتەمىردى توبەگە كوتەرۋ قيىن-اق، رەكورد جاساۋ ودان دا قيىن. – دۇرىس ايتاسىز، مەنىڭ ءبىر تانىسىمنىڭ ايتۋىنشا، مينيستر بولۋ قيىن، ال سول ورىنتاقتا ۇزاعىراق وتىرۋ تىپتەن قيىنىراق كورىنەدى. بۇگىلۋ – شاڭعىشى ترامپليننەن سەكىرگەندە نەگە سونشا بۇگىلەدى؟ – ۇزاققا سەكىرۋ ءїشىن. – ە-ە، شەنەۋنىكتەر وزدەرىنەن ۇلكەن باسشىلارىنىڭ الدىندا نەگە ءيىلىپ-بۇگىلىپ قالادى دەسەم، وسىنداي ءمانىسى بار ەكەن єوي... نۇرماحان ەلتاي. قىزىلوردا وبلىسى. سىبىس جىل باسىندا سىبىس شىعىپ: – بۇل مەكەمە تارايدى، – دەدى. بىرەۋ ايتتى: – قوسىلىپ، باسقا جەرگە قارايدى، – دەدى. ەندى ءبىرى: – جارتىلاي قىسقارسا دا  جارايدى، – دەدى. سودان بەرى، تاستى قۇم عىپ ۋاتىپ، جايلاپ جىلجىپ، ءوتىپ جاتىر ۋاقىت. سول باياعى اڭگىمە، الىپ-قاشپا سىبىس كوپ، ىستەلىپ جاتقان دىم ءىس جوق. ءالى كۇنگە وسىنداي، مەكەمە بار – جۇمىس جوق.  انسوعار ۇلىنىڭ اتى نانسوعار، ال، اكەسى – مالتابار. تامىر-تانىس قۋالاپ، تالاي تابالدىرىقتى اتتادى. قاي ءىستىڭ باسىن شاتپادى، بىراق، قاسىعى سۋعا باتپادى. ءارى ويلاپ، بەرى ويلاپ، ونەر ورداسىنا كەپ توقتادى. سوعان كىرىپ مالتابار، جەتەگىندە نانسوعار: – ءوتىنىشىم بار بالدىزىم، مىناۋ مەنىڭ جالعىزىم، دومبىراسى دۇڭگىرلەيدى، كەيدە وعان قوسىلسا دا، نوتا-پوتادان دىم بىلمەيدى. شىراعىم، وسىنى نە ەتەسىڭ؟ – دەدى. باستىق بالانى قاعىپ ارقاعا، ءالى-اق، ءانشى بوپ كەتەسىڭ، – دەدى. سول كۇننەن باستاپ نانسوعار، بولدىداعى «ءان سوعار»، قيساڭداۋدى ءسان دەپ ءجۇر، ايقايدىڭ ءبارىن ءان دەپ ءجۇر. جۇرت نە دەسە، و دەسىن، تامادا بولىپ نان جەپ ءجۇر. جامالبەك اقىلباي ۇلى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.  ؟ ؟ ؟ ؟ ؟ سۇراق-جاۋاپ ! ! ! ! ! – كەيبىر جىگىتتەرىمىز قۇلاعىنا سىرعا تاعىپ، شاشىن يىعىنان اسىرا ءوسىرىپ، نە بولسا سونى ءسوز ەتىپ، جىرتىڭ-جىرتىڭ نەگە كۇلە بەرەدى؟ – ءومىر بولعان سوڭ ءبارى دە بولادى. قاتىن باستى، ايەل شاشتى جىگىتتەرىمىز بار ەكەنى راس. *  *  * – بىلايعى جۇرت ءسىز تۋرالى اناۋ-مىناۋ دەگەنىمەن، قولاستىڭداعىلارىڭنىڭ ءبارى ءسىزدى ماقتايدى؟.. – زاماننىڭ دا، زاڭنىڭ دا، ادامنىڭ دا امالى كوپ. اعايىن، تۋىس، قۇدا-جەكجات، ناعاشى-جيەن، دوس-جارانىن جيناپ العان باستىقتىڭ جامانى جوق. *  *  * – سانالى تۇردە ۇرلىق جاساۋعا بولا ما؟ – قۇرداس، ول سەنىڭ قولىڭنان كەلمەيدى. ول ءۇشىن ىقپالى كۇشتى قىزمەتىڭ، قۋلىقپەن قۇنارلاندىرىلعان، سۇمدىقپەن سۋارىلعان ايلا-شارعىڭ، قولىڭ ىلىنگەن جەردەن تارتىپ الاتىن، شەتەلگە قاشىپ دەمدە باراتىن شاماڭ بولۋى كەرەك. *  *  * – جالعاننان كىم قالاي وتەدى؟ – ۇرىسى ۇرلاپ، جەمقورى جىرعاپ، وتىرىكشى جىرلاپ، كەدەيدىڭ ەرنى كەبەرسىپ، تاڭدايى قۇرعاپ، كەيبىرەۋ دەمدە بايىپ، الدە بىرەۋ وقىستان وڭباي تايىپ وتە شىعادى. *  *  * – ولمەيتىن تاقىرىپ بولا ما؟ – بولادى. ول جاقسىلىق پەن جاماندىق. سول ەكەۋى زامان اقىرعا دەيىن شايقاسىپ، تالتىرەكتەپ ءتىرى بارادى. قايسىسى جەڭەرىن وزدەرى بىلەدى. *  *  * – بۇرىنعىنىڭ ايەلدەرى ايۋ ەتىنە، قاسقىردىڭ جۇرەگىنە جەرىك بولىپتى، – دەيدى. سودان شىعار باتىر بابالارىمىزدىڭ كوپ بولعانى؟ – شىركىن-اي، مەنىڭ ايەلىم ءاۋ باستا اقشاعا جەرىك ەدى. ءالى سول، جەرىگى قاناتىن ەمەس. ءجۇنىس قوقىش ۇلى. الماتى وبلىسى. بىرقاعارسوز -سويىل 2014-2 ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن  وسىرىپ، قۇجاتتاۋدى قازاقشاعا كوشىرىپ، جاتقالى دا جيىرما جىلدان اسىپتى، ءالى ورىسشا سويلەپ ءجۇرمىز كوسىلىپ. *  *  * قۇرىلىسشى: «ساپاسىز!» دەپ دابىلدادى، جاناشىر، ارا تۇسەر تابىلمادى. كاميسسيا كەلدى دە اكتى جاساپ، شەشىمىن «جارايدى» دەپ قابىلدادى. *  *  * كەزدەستى ءتوس قاعىسىپ، قۇشاقتاسىپ، تاراستى توبەلەسىپ، «پىشاقتاسىپ». قويشىباي شانيەۆ. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.  باكەڭنىڭ بىرقاقپايلارى اڭىزعا اينالعان حالىق باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى «شۋاقتى كۇندەر» اتتى تاماشا كىتاپ جازعان زەينەپ احمەتوۆا بۇل جولى ءوزىنىڭ جاقىندا ومىردەن وتكەن اسىل جارى، اسىلدىڭ سىنىعى، تۇلپاردىڭ تۇياعى، بەلگىلى جازۋشى، اۋدارماشى باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ كۇندەلىكتى ومىردەگى قازاقي قالجىڭدارىن قاعازعا تۇسىرگەن. اتانىڭ مىنەزىنىڭ قانداي كۇردەلى بولعا­­­نىن بۇل جەردە ايتپاسام دا ەل بىلەدى. سول جاراتىلىس-ءبىتىمى بولەك، تابيعاتى قايشى­لىق­تارعا تولى ەرەكشە ادامنىڭ كوڭىلىن تابۋ، ىعى­مەن ءجۇرۋ قيىننىڭ قيىنى ەكەنىن باسىنا ءتۇس­كەن ادام عانا ۇعادى. اتامەن بىرگە تۇرعان كەزدە مەنىڭ ويلاپ تاپقان ەڭ ۇلكەن امالىم ۇندەمەي قۇتىلۋ ەدى. ال باقىتجاننىڭ ءجونى بولەك ەدى، اكەسىنە باتىپ تا، باتىل دا سويلەيتىن، ويلاعانىن تايسالماي ايتىپ سالاتىن. اششى-تۇششى شىمشىما قالجىڭدارى ءۇشىن اتا ونى بىردە قاسىنان قۋىپ شىقسا، بىردە ۇتىمدى جاۋاپ قايتارىپ جەڭىپ كەتەتىن، ەندى بىردە راقاتتانا ك ۇلىپ الۋشى ەدى. «اعاشتىڭ بۇتاعى ايىر بولعانىمەن تامىرى ءبىر» دەگەندەي، قانى ءبىر، تەگى ءبىر اكەلى-بالالى ەكەۋىنىڭ كەرىسۋلەرى مەن كەلىسۋلەرىنىڭ سوڭى قايىرلى اياقتالاتىن. ء…بىر جولى باقىت اكەسىنەن: – پاپا، وسى سەنىڭ قازاقشا جىلىڭ نە ەدى؟ – دەپ سۇرادى. تەمەكىسىن بۋداقتاتىپ بەيقام جاتقان اتا: – يت قوي، – دەدى جايباراقات ۇنمەن. – ە، باسە، الدىڭىزعا كەلگەننىڭ ءبارىن قاۋىپ الاتىنىڭىز سول ەكەن عوي! – دەمەسى بار ما. – پوشەل ۆون، يديوت! – دەپ اتا باسىن جاستىقتان ج ۇلىپ الدى. – انە، ايتتىم عوي! – دەپ باكەڭ بولمەدەن شىعىپ بارا جاتتى. *** تۇسكى اس كەزىندە اتانىڭ ىدىسىندا ءبىراز تاماق جەلىنبەي قالىپ قويعانىن كورگەن بالاسى: – پاپا، اسىڭدى قالدىرماي تۇگەل تاۋىسىپ جەپ قوي، ايتپەسە مىناۋ، – دەپ مەنى نۇسقاپ، – قارنى تويىپ تۇرسا دا ىلعي سەنەن قالعاندى سىپىرىپ-سيىرىپ جەپ وتىرادى. سارقىتىڭدى ىشە-ىشە، جەي-جەي كەيىن مەنىڭ باسىما بالە بولماي ما؟ – دەپ اكەسىنىڭ قالىپقا سىيمايتىن مىنەزىن قاعىتىپ شىمشي سويلەدى. اتا مىرس ەتىپ مۇرتىنان كۇلدى دە: – مەنەن كەيىن دە ساعان ءبىر «بالە» كەرەك! – دەپ ورنىنان تۇرىپ كەتتى. *** ەرجان تەلەديداردان «زولۋشكا» دەگەن كينونى كورگەنىن اتاسىنا ايتىپ جاتىر. «جامان تاتە زولۋشكاعا ۇرىستى، كوپ-كوپ جۇمىس ىستەتتى، تويعا اپارمادى، ۇيگە قاماپ قويدى. سودان كەيىن ءايبات سيقىرشى كەلىپ، ونى ارباعا وتىرعىزىپ، تويعا اپاردى» دەپ تۇسىنگەنى مەن تۇيسىنگەنىن كىشكەنە بالانىڭ تىلىمەن اڭگىمەلەپ بەردى. ەرجان ويناۋعا كەتكەن سوڭ باكەڭ: – قىزىق! – دەپ باسىن شايقادى. – بالا ەكەش بالا دا زولۋشكانى اياپ تۇر. الەم حالىقتارىنىڭ كوبى زولۋشكانى كىتاپقا جازىپ، كينو ءتۇسىرىپ، مۋلتفيلم شىعارىپ اسپانداتادى. سول زولۋشكانىڭ ءبىر عانا وگەي شەشەسى بولدى. ال ءۇش بىردەي وگەي شەشە كورگەن مەن كىممىن؟ مەن بەيشارا ءۇش مارتە زولۋحپىن! – دەپ مۇساپىرسىگەندە اتا شىداماي ك ۇلىپ جىبەردى. كەيىن باكەڭ ءتورتىنشى مارتە زولۋح بولدى. *** استانانىڭ ون جىلدىق تويىنا وراي جامبىل وبلىسى اتانىڭ كەلىسكەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن ەلوردانىڭ وتە ءبىر كورىكتى جەرىنە ورناتتى. ەسكەرتكىش اشىلعان كۇنى ادام وتە كوپ بولدى. ەرتەسىندە وڭاشا بارىپ تاعى كورەيىك دەپ، جامبىلدىڭ ءبىر توپ جىگىتتەرىمەن قايتا باردىق. ءبىر كەزدە جىگىتتەردىڭ بىرەۋى: – قانداي كەرەمەت! سارىارقانىڭ توسىندە، ەسىلدىڭ جاعاسىندا اتامىزدىڭ بەينەسى قاسقيىپ تۇر! – دەپ جەلپىنە ماقتاندى. سول-اق ەكەن وزگە جىگىتتەر ونىڭ ءسوزىن ءىلىپ اكەتىپ، قۋانىش-ماقتانىشتارىن ايتىپ، دۋىلداسىپ اڭگىمەنى تۇزدىقتاپ جىبەردى. سول كەزدە تەمەكىسىن شەگىپ، جايباراقات تۇرعان باكەڭ ولارعا قاراپ: – نەمەنەگە سونشاما داۋرىعىپ تۇرسىڭدار؟ اتالارىڭنىڭ ءۇش ايەلى ارقانىڭ قىزى ەدى، ەندى، مىنە، قايىن جۇرتىنا كەلىپ «كۇشىك كۇيەۋ» بولىپ قوقىرايىپ تۇرعان جوق پا! – دەگەنى. *** سايلاۋ دەيتىن اعاي: – باقىتجان، سەن مومىش ۇلى ەمەس، باۋىرجان ۇلى بولىپ، ەرجان – باقىتجان ۇلى، ال نەمەرەلەرىڭ ەرجان ۇلى بولىپ جازىلۋى كەرەك ەدى، – دەپ قىزىنا سويلەدى. – پاپام مەنى سولاي جازعىزىپتى. «ارى قاراي ۇرپاقتارىم دا مومىش ۇلى بولىپ جازىلا بەرسىن» دەپ تاپسىرعان، – دەدى باكەڭ. اعاي ءوز دالەلدەرىن ايتىپ قويار ەمەس. ول كىسىنىڭ ايتقاندارى دۇرىس تا شىعار، بىراق اكە اماناتىن ورىنداعان باكەڭ قارسى ءسوز ايتىپ تالاسۋدى ءجون كورمەي، ءۇنسىز تىڭداي بەردى. ءبىر ۋاقىتتا انا كىسى: – ال، جارايدى، سەندەردىڭ اۋلەتتىڭ ەركەك كىندىكتىلەرى مومىش ۇلى بولىپ جازىلسىن دەيىك، قىز نەمەرەلەرىڭ بولسا قالاي جازىلادى؟ – دەپ سۇرادى باقىتجاندى ۇستايتىن ءبىر توسقاۋىل تاپقانداي. – قالاي بولۋشى ەدى، قىزدار زەينەپكينا بولىپ جازىلادى، – دەدى باكەڭ ساسپاستان. *** تەلەفون سىلدىرلاعان سوڭ تۇتقانى كوتەرىپ ادەتتەگىدەي «اللو» دەدىم جايباراقات ۇنمەن. سول-اق ەكەن ارجاقتان گۇجىلدەگەن اشۋلى داۋىس: – گدە تى حوديش، كوبرا؟ – دەگەنى. مۇنداي ءسوزدى كۇتپەگەندىكتەن ساسقالاقتاپ: – چتو-و-و؟ – دەپپىن ورىسشالاپ. ارجاقتاعى ادام: «وي!» – دەدى دە تەلەفوندى باسىپ تاستادى. قاتەلەسىپ تۇسسە كەرەك. سول ارالىقتا باكەڭ قاسىما كەلىپ: – نە بولدى؟ سۇرىڭ قاشىپ، كوزىڭ باقىرايىپ كەتىپتى عوي، – دەدى. – قايدان بىلەيىن، ءبىر ورىس «گدە تى حوديش، كوبرا؟» دەپ زىركىلدەپ بەردى عوي، – دەدىم، جۇبايىم جۇباتىپ جىلى ءسوز ايتادى دەپ دامەلەنىپ. – استاپىراللا! داۋىسىڭنان قالاي تانىعان، – دەمەسى بار ما. *** – جازۋدىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ كوبىرەك وتىرىپ قويدىم بىلەم، بەلىم كوتەرتپەي تۇر، – دەدى باكەڭ. – قازىر بالزام جاعىپ، جاقسىلاپ ۋقالاپ بەرەمىن، – دەدىم. – بالزام جاققانشا بەلىمە تۇكىرىپ بەرسەڭشى، – دەيدى ول. – تۇكىرگەنى نەسى؟ – جىلان ۋىنىڭ اۋرۋعا ەم ەكەنىن بىلمەۋشى مە ەدىڭ؟ – دەگەنى. *** باكەڭ الماتىدا قالىڭ ورىستىڭ ورتاسىندا تۋىپ-ءوسىپ، ورىسشا وقىپ، ورىسشا جازعانى، ءوز سوزىمەن ايتسام، «مەملەكەتتىك قۇپيا ەمەس». سوندا دا قالانىڭ اسفالتىندا ەر جەتكەن تەڭتۇستارىنا قاراعاندا قازاقيلىعى كوش ىلگەرى ەدى. ايتسە دە، تازا ۇلتتىق تاربيە الىپ اۋىلدا وسكەن، قازاقشا وقىعان ماعان قاراعاندا ادەت-داعدىلارى بولەكتەۋ بولدى. سوندىقتان قازاقتىڭ سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ، ىرىم-تىيىمدارىن، جالپى ۇلتتىق قۇندىلىقتار جايلى ءوز بىلگەنىمدى ۇيلەنگەن كۇننەن باستاپ كورسەتىپ، ايتىپ جۇرەتىنمىن. ءبىر جولى اسۇيدەگى ۇستەل استىنىڭ ەدەنىن جۋىپ جاتقانىمدا تەلەفون شىلدىرلادى. ابايلاماي باسىمدى كوتەرىپ قالعاندا توبەمدى ۇستەلگە وڭباي سوعىپ الدىم. وقىس قوزعالىستان ۇستەل شەتىندە تۇرعان كەسە باسىما قۇلادى. ىشىندە ءسۇت بار ەكەن، توبەمنەن قۇيىلدى دا كەتتى. ۇستەلگە سوعىلعان ءارى كەسە قۇلاعان، ونىڭ ۇستىنە ءسۇت سورعالاعان باسىمدى سيپالاپ جاتقانىمدا، قاشان قاسىما كەلگەنى قايدام، باكەڭدى كوردىم. ول ماعان قاراپ قولىمەن ەسىكتى كورسەتىپ، الدەنەنى قايتا-قايتا ىمدايدى. بەت-اۋزىمنىڭ ءسۇتىن ءسۇرتىپ، الەكتەنىپ، ونىڭ نە ايتپاقشى بولعانىن، نەنى مەڭزەپ تۇرعانىن ۇقپاي: – نە؟ نە دەپ جاتقانىڭدى تۇسىنبەدىم. ايتاتىنىڭدى ادام قۇساپ سوزبەن ۇقتىرساڭشى! – دەدىم ىزا بولىپ. – ءوزىڭ جىلاننىڭ باسىنا اق قۇيسا، ۇيدەن شىعىپ كەتەدى دەپ ەدىڭ عوي. باسىڭا اق قۇيىلدى، كەتپەي نە عىپ تۇرسىڭ؟ – دەيدى شىمىرىكپەي. زەينەپ احمەتوۆا. الماتى. دارىگەرلىك «تۇشپارا» دارىگەر ناۋقاسقا: – ءسىزدىڭ اعزاڭىز قۇرىلىس زاتتارىن ساتاتىن دۇكەنگە ۇقسايدى. – نەگە ولاي دەيسىز؟ – ويتكەنى، ءسىزدىڭ ءوتىڭىز بەن بۇيرەگىڭىزگە تاس، بۋىندارىڭىزعا تۇز، بۇلشىق ەتتەرىڭىزگە تەمىر، وكپەڭىزگە كۇل، اسقازانىڭىزعا قۇم جينالىپ قالعان. *** ءبىر ايەل دارىگەرگە كەلىپ: – كۇيەۋىمە كۇنى-ءتۇنى باجىلداي بەرەمىن، باجىلداي بەرەمىن، بىراق ول ۇنەمى ۇندەمەي وتىرا بەرەدى. مۇمكىن اۋرۋ شىعار؟ – بۇل اۋرۋ ەمەس، تالانت قوي، تالانت! *** دارىگەر ناۋقاسقا: – ءسىز ماعان راقمەت ايتىپ تۇرعان ءبىرىنشى ادامسىز. – باسقالارى شە؟ – ولار ايتىپ ۇلگەرمەدى عوي... *** ەمحانادا: – دارىگەر، مەنىڭ  شىنتاعىم اۋىرادى. – قان تاپسىرىپ كەلىڭىز. – شىنتاعىمدى عانا قاراپ بەرسەڭىز بولماي ما؟ – الدىمەن قان تاپسىرىپ، ەرتەڭ كەلىڭىز. ءبىر كۇننەن سوڭ دارىگەر ناۋقاسقا: – قانىڭىزدى تەكسەردىك: گەموگلوبينىڭىز تومەن، قانتىڭىز جوعارى، قان قىسىمىڭىز تۇراق­سىز، بۇيرەگىڭىزدە تاس بار، ءوتى­ڭىز تو­لىپ كەتكەن، كوزىڭىز ناشار­لاپ، وكپەڭىز قارايىپ، اسقازا­نى­ڭىز­عا جارا تۇسكەن... ال ءسىز شىن­تا­عىم عانا اۋىرادى دەيسىز. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىنبەز يمەني-2 بەرىك سادىر
سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار