دۇبىرگە تولى دۇنيە
جەكسەنبىدە ميۋنحەندە قاۋىپسىزدىك جونىندە حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوز جۇمىسىن اياقتادى. وندا ۋكرايناداعى جاعداي تۋرالى دا اڭگىمە بولدى. باسقالاردان بۇرىن جۇرتشىلىق نازارى سوعان اۋعانى دا انىق.
سول كونفەرەنتسياداعى پىكىرلەرگە قاراپ-اق ۋكراينا ءۇشىن كۇرەس ەكى مايداندا: ەلدىڭ ءوز ىشىندە جانە ونىڭ سىرتىندا ءجۇرىپ جاتقانىن ايقىن اڭعاراسىڭ. سول ەكى مايداندا دا جاعداي ب ۇلىڭعىر. مىناۋ جەڭەدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. ءبىر انىق نارسە: سول كۇرەستەن ۋكراين حالقى زارداپ شەگەتىنى داۋسىز. ءبىر قوعام ەكىگە جارىلىپ, توبەلەسىپ جاتقاندا, ودان سول قوعامنىڭ ءوزى زارداپ شەگەتىنىن دالەلدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق.
ساياساتشىلار ورتاسىندا دەموكراتيانىڭ دا وڭىپ تۇرعانى شامالى, بىراق ازىرگە دەيىن ادامزات ودان ءجوندىنى ويلاپ تابا العان جوق, دەگەن ءسوز بار. ازشىلىق كوپشىلىككە باعىنۋعا ءتيىس. سونداي-اق, سول ازشىلىق ءارتۇرلى جولدارمەن ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرۋگە قۇقىلى – بۇل دەموكراتيانىڭ تالاپتارى دەسەك, ۋكرايناداعى, ونىڭ جۇرەگى دەرلىك كيەۆتەگى بىرازعا سوزىلىپ كەلە جاتقان تەكەتىرەستى, بۇزۋ-قيراتۋ, ورتەۋ, ءبىر-بىرىنە تاس اتۋ, مەكەمەلەر ۇيلەرىنە باسىپ كىرۋ سياقتى ارەكەتتەردى ەسى دۇرىس ادام دەموكراتياعا جاتقىزا قويماس, تاعىلىققا جاقىن ءىس. سولاردى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەندەر ەل بيلىگىن ۇستاسا, ەلدىڭ تاعدىرى نە بولادى دەگەن دە وي كەلەدى.
قازىرگى بيلىكتەگىلەردىڭ ارەكەتىن دە ءتۇسىنۋ قيىن. ەلدىڭ ءدال بۇگىنگى جاعدايعا دۋشار بولۋىنا ونىڭ كىنالى ەكەنى داۋسىز جانە ەلدى وسىناۋ جاعدايدان الىپ شىعا الماۋىنان دا ونىڭ دارمەنسىزدىگىن اڭعاراسىڭ. تۇراقتى ءبىر باعىتتى ۇستاي الماي, سان قۇبىلعان ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ بيلىگى ەلدى تۇراقتىلىق جولىنا تۇسىرەتىنىنە كوڭىل سەنبەيدى. سىرتتاي قاراعاندا, ونىڭ وپپوزيتسيانى كەلىسىمگە شاقىرىپ, ولارعا ۇكىمەت باسشىلىعىن ۇسىنۋى جاعىمدى قۇبىلىستاي كورىنەر. شىن مانىندە قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا ونىڭ وڭ ناتيجە بەرۋى ەكىتالاي.
ىشكى, سىرتقى كۇرەستىڭ ءبىر-بىرىنە ىقپالى كۇشتى. ەلدەگى جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا ماسكەۋ مەن بريۋسسەل بىردەي «ۇلەس قوسىپ» جاتىر. ۋكراينانى ءوز ىقپالىندا قالدىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ اشىق تۇردە ساليقالى ديپلوماتياعا سىيا قويمايتىن ارەكەتتەرى ۋكرايناعا اۋىر ءتيىپ وتىر. ەكى جاق تا بۇل ەلگە قوماقتى ەكونوميكالىق كومەك بەرۋگە ۋادە ەتىپ, جەمە-جەمگە كەلگەندە, ساياسي جاعدايعا بايلانىستى ودان باس تارتۋى ۋكراينانى تۇيىققا تىرەدى. كۇنى كەشە ءۇيىپ-توگىپ ۋادە بەرگەن ماسكەۋ سوڭعى كۇندەرى كورشى ەلدەن كەلگەن تاۋارلاردى كەدەننەن وتكىزبەي, جۇرتتى قاڭتاردىڭ ايازىنا قاڭتارۋى سونىڭ ءبىر كورىنىسى.
سىرتتاعىلار ميۋنحەندە ءتىل تابىسپادى. ءبىر-ءبىرىن ايىپتاۋدى ماقسات تۇتتى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەرريدىڭ ۋكراينا ءوزىنىڭ كىممەن بولاتىنىن – بۇكىل الەممەن بە, جوق ءبىر ەلمەن عانا بولاتىنىن انىقتاۋى كەرەك دەگەن ءسوزى رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆقا ۇنامادى, بۇلار قازىرگى بيلىكتى قولدا دەيدى. ال ەو مەن اقش-تىڭ ىقىلاسىن وزدەرىنە اۋدارۋ ءۇشىن سول ميۋنحەنگە بارعان وپپوزيتسيا كوسەمدەرى كليچكو, ياتسەنيۋك, تياگنيبوكتار ۋكراينانىڭ قازىرگى بيلىگىن وتستاۆكاعا جىبەرۋدى, يانۋكوۆيچكە قارسى سانكتسيا قولدانۋدى تالاپ ەتتى. بۇل ەندى ەل ءمۇددەسىن ويلايتىنداردىڭ ارەكەتى ەمەس.
ميۋنحەندەگى كونفەرەنتسيادا پاراساتتى ءسوزدى ابىز ساياساتكەر زبيگنەۆ بجەزينسكي ايتتى: «ەۋرووداق پەن رەسەي كەلىسسوزگە بارۋى كەرەك. ەو مەن رف ۋكراينانىڭ ەۋروپامەن كىرىگۋىنەن رەسەيدىڭ ەكونوميكاسىنا قاۋىپسىز بولاتىن جول تاپسىن. ەگەر ۋكراينا بيلىگى مەن وپپوزيتسيا قالىپتاسقان ساياسي داعدارىستان شىعۋ جولىن تاپپاسا, بۇل ەو ءۇشىن دە, رەسەي ءۇشىن دە اپات», – دەدى اقش پرەزيدەنتىنىڭ ەكس-كەڭەسشىسى. قاتاڭ ەسكەرتۋ.
ۋكرايناداعى جاعداي باسقالارعا دا ساباق. ساياسي ويىننىڭ جەتەگىندە كەتۋ كەز كەلگەن ەلگە قاۋىپتى. جۇرتتى ودان ساقتاندىرۋ, ساياسي جەلىكپەلەردىڭ ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرىنە جول بەرمەۋ كەز كەلگەن بيلىككە دە, قوعامعا دا سىن.
گاگاۋزداردىڭ ەۋروپاعا قاراعىسى جوق
مولداۆيانىڭ گاگاۋز اۆتونومياسىندا جەكسەنبى كۇنى رەفەرەندۋم ءوتتى. اۆتونوميا باسشىلىعى داۋىس بەرۋ ارقىلى حالىقتىڭ ەۋرووداقپەن نەمەسە كەدەن وداعىمەن كىرىگۋگە كوزقاراسىن انىقتادى.
بۇل شاعىن عانا اكىمشىلىك قۇرىلىمداعى حالىقتىڭ كوزقاراسىن ايقىنداۋعا ارنالعان شارانىڭ جاڭعىرىعى تىم قاتتى بولدى. مولداۆيا سوتى ونى وتكىزۋگە رۇقسات بەرمەيتىن ۇكىم شىعارسا, ەندى سول وتكەن رەفەرەندۋمنىڭ ءوزىن زاڭسىز ساناپ وتىر. وسىعان وراي اۆتونوميا اتىنان ۇلتتىق جينالىس توراعاسى دميتري كونستانتينوۆ ەۋروپالىق سوتقا شاعىمداناتىنىن مالىمدەدى. بۇل ارقىلى گاگاۋزدار رەفەرەندۋمدى وتكىزبەۋ جونىندەگى سوت شەشىمىن دە بۇزباق.
سويتسە دە, رەفەرەندۋم ءوتتى. ونىڭ ناتيجەسى تۋرالى مۇددەلى جاقتار كەڭىنەن ءسوز ەتىپ جاتىر. مۇددەلى دەگەندە, ونى جاقتاعانداردى دا, قارسىلاردى دا ايتقان ءجون. قارسىلار – ەڭ الدىمەن سول مولداۆيانىڭ باسشىلىعى. ءوز اۋماعىنداعى قۇرىلىمداردىڭ ءبولىنۋ جونىندەگى ارەكەتتەرىن, ارينە, ولار جاقتىرمايدى. ال جاقتايتىندار دەگەندە, بۇل ەلدىڭ بولشەكتەنىپ, السىرەگەنىن, كۇيزەلگەنىن قالايتىندار ىشتە دە بار, سىرتتا دا بار.
رەفەرەندۋمدا ءبىراز ماسەلە داۋىسقا قويىلدى. ەۋروپامەن كىرىگۋدى جاقتاعاندار 2,77 پايىز عانا بولسا, قارسىلار – 97,22 پايىز. ال كەدەن وداعىنا كىرۋدى داۋىس بەرگەندەردىڭ 98,47 پايىزى جاقتاسا, قارسىلار نەبارى 1,5 پايىز بولعان. بۇل جەردە ءوزىنىڭ باس مەملەكەتىمەن ءتىل تابىسا الماي وتىرعان قۇرىلىمدى, شەشىمدەرىڭ وسىنداي ەكەن دەپ, وزدەرىنە قابىلداي سالاتىن كەدەن وداعى دا, ەۋرووداق تا جوق ەكەنى ەكىنشى ماسەلە.
بۇل جايىندا اڭگىمە بولعاندا جوعارىداعى تسيفرلار اۋىزعا الىنعانىمەن, رەفەرەندۋمنىڭ ءمانى بۇدان تەرەڭىرەك. كونستانتينوۆ اتاپ كورسەتكەنىندەي, رەفەرەندۋمعا قاتىسقانداردىڭ 94 پايىزى مولدوۆانىڭ مارتەبەسى وزگەرگەن جاعدايدا گاگاۋزيا اۆتونومياسى ءوزىن ءوزى ايقىنداۋعا قۇقىقتىعىنا داۋىس بەرگەن. اڭگىمە مولداۆيانىڭ رۋمىنياعا قوسىلۋى جايىندا بولىپ وتىر. سولاي بولعان جاعدايدا گاگاۋزيا ولارمەن بىرگە كەتپەي, قالىپ قويۋدى قالايدى.
ءبىرازدان بەرى اۋىزعا ءىلىنىپ, مولداۆياعا قارسى ارەكەتتەرگە ارقاۋ بولىپ جۇرگەن گاگاۋزيا اۆتونومياسىندا بار-جوعى 155 مىڭ حالىق تۇرادى. تۇرعىندارىنىڭ نەگىزى – گاگاۋزدار 82 پايىز. پراۆوسلاۆيە دىنىندەگى تۇركى ءتىلدى وسىناۋ شاعىن حالىق ءوزىنىڭ جويىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن بەلسەندى كۇرەسىپ كەلەدى. كەزىندە رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ءبىرازى باسقا جاققا دا اۋدارىلعان. مولداۆيا اۋماعىندا اۆتونوميا بەرىلۋى ولاردىڭ ساقتالىپ قالۋىنا جاعداي جاساسا دا, ەندى ىشكى-سىرتقى كۇشتەردىڭ ارالاسۋىمەن, ءتىپتى ارانداتۋىمەن دەسە دە بولار, ساياسي كۇرەستىڭ نىسانىنا اينالۋى وسىناۋ حالىققا جاقسىلىق اكەلەتىنىنە كۇمانمەن قارايسىڭ. ارينە, ۇلكەن دە, كىشى دە حالىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسى قاسيەتتى, بارىنشا قۇپتايتىن ءىس-قيمىل. تەك ول ءۇشىنشى ءبىر جاقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن پايدالانىلماسا ەكەن دەيسىڭ.
گاگاۋزدار كەدەن وداعىنا كىرگىسى كەلەدى ەكەن دەلىك. سوندا باسقا ءبىر ەلدىڭ نىسانىن كەلە عوي دەپ, قابىلدايتىن كىم بار ەكەن؟ ۋادە بەرىپ, ارانداتىپ جۇرگەن كىم؟ كەدەن وداعى قاقپاسى جوق, قالاعاندار كىرە سالاتىن اشىق-شاشىق جاتقان دۇنيە مە؟ سول كەدەن وداعىنىڭ ءبىر مۇشەسى – ءبىزدىڭ ەلىمىز. باسقالار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بۇعان كوزقاراسى قانداي ەكەنىن سۇرادى ما ەكەن؟ ويعا كوپ سۇراق ورالادى. جاۋاپ ىزدەيسىڭ.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
