ەلەۋلى ەكى عىلىمي جاڭالىق ەل باقۋاتىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەر ەدى

ماڭگىلىك ەل بولۋ قازاق حالقى­نىڭ عاسىرلار بويى كوكسەگەن ارمانى ەمەس پە؟

وتكەنگە ۇڭىلسەك, زامانىندا ءدۇ­نيەنى دۇركىرەتكەن قانشاما يمپەريا­لار بۇگىن جوق, تەك وسىنداي يمپەريا بولعان دەگەن مالىمەت قانا قالدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز دا قانشاما قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى باستان كەشىرىپ, قانشاما رەت ەل تاعدىرىن جانىشتاپ جويىپ جىبەرۋگە شاق قالعان نەبىر تاۋقىمەتتى سىنداردان ءوتتى. شۇكىرشىلىك, ءححى عاسىردا تاۋەلسىز ءارى بەدەلدى مەملەكەت بولىپ الەمگە تانىلدىق. دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. ەندىگى ۇلى ماقسات – ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋ. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن 24,5 مىڭنان 126 مىڭ دوللار دەڭگەيىنە كوتەرىپ, ال جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمدى 13 مىڭ دوللاردان 60 مىڭ دوللارعا ارتتىرۋ وڭايلىقپەن الىناتىن اسۋلار ەمەس. البەتتە, ءسوز بەن ءىستىڭ اراسىندا عاسىرلىق سانا, داۋىرلىك سالت جاتادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاق حالقىنىڭ بويىندا ەڭبەكقورلىق تا, قاجىرلىلىق تا, نامىسقويلىق تا جەتكىلىكتى ەكەندىگىنە ەش كۇمان جوق. سولاي بولا تۇرا ەڭبەك ونىمدىلىگى ءوسىمىنىڭ 80 پايىزىن تەحنيكالىق فاكتورلار قالىپتاستىرادى. بۇگىنگى قولدانىستاعى تەحنو­لوگيالاردىڭ سىرتتان كەلگەنى دە, وزىمىزدىكى دە العا قويعان ماقساتقا لايىق پا؟ دامىعان شەتەلدەر تىنىم تاپپاي ىزدەنىپ ءوز تەحنيكاسىن جەتىلدىرۋ ۇستىندە. ارينە, ءتاۋىرىن سىرتقا شىعارمايدى. بۇلاي كەتە بەرسە بىرتە-بىرتە ءبىزدىڭ ەل زامانى وتكەن شەتەلدىك ەسكى تەحنولوگيانىڭ قويماسىنا اينالمايدى دەپ كىم كەپىلدىك بەرەدى. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ەل ءوز تەحنولوگياسىن, ءوز تەحنيكاسىن تىنىمسىز دامىتۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ كەرەك. ءبىز قۇرالاقان ەمەسپىز. ءبىزدىڭ ەلدە الەمدە جوق ەكى عىلىمي جاڭالىق بارىن جاقسى بىلەمىن. وسى جۇمىستارعا ءبىراز جىلداردان بەرى كوڭىل ءبولىپ, ونى ەل قاجەتىنە قالاي جەتكىزۋدىڭ, حالىق كادەسىنە قالاي جاراتۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋدەمىز. ءبىرىنشى عىلىمي جاڭالىق – كوپورىستىلىك نەگىزىندە «قازاقستان فەنومەنىن» قالىپتاستىرۋ پروب­لەماسى, ەكىنشىسى – تىڭايتقىشتار ماسەلەسى. «قازاقستان فەنومەنى» قۇر قيال ەمەس, ناقتىلى عىلىمي جاڭا­لىققا نەگىزدەلگەن, بەدەلدى عىلىمي ورتالىقتاردا رەسمي ماقۇلداۋلاردان وتكەن كەرەمەت يدەيا. قازىرگى كەزەڭدە جەر بەتىندە قولدانىپ جۇرگەن تەحنولوگيالار قوسورىستى (لينەينىي دۆۋحپوليارنىي) فيزيكالىق-حيميالىق قاعيدالارعا نەگىزدەلگەن, ءورىسى تار, زيانى كوپ. ەندىگى جەردە كۆانت­تىق تەوريادان كەيىن دۇنيەگە كەل­گەن كوپورىستىلىككە بارلىق ەلدەر­دىڭ عالىمدارى نازار اۋدارۋدا. دەگەنمەن, جارتى عاسىرداي ۋاقىت وتسە دە, اۋىز تولتىرىپ ايتارداي جەتىستىكتەرى ءالى كورىنەر ەمەس. ال ءبىزدىڭ كوپورىستىلىكتى جان-جاقتى زەرتتەپ, دامىتىپ, «قا­زاقستان فەنومەنىنە» نەگىز بولاتىنىن دالەلدەگەن الەمگە ايگىلى ءىرى عالىم ۆاسيلي لەنسكي ءوزى­مىزدىڭ جەرلەسىمىز, الماتى ىرگە­سىن­دەگى تالعار قالاسىندا تۋىپ-وسكەن. وسىنداي ەرەكشە يدەيانى ساناعا ءسىڭىرىپ, جان-جۇرەكپەن ۇعىپ قابىلداۋدىڭ ءوز كىلتيپانى بار. ونى تەك شىعىستىڭ دا, باتىستىڭ دا رۋحى مەن ءدىلىن قاتار يگەرگەندەر عانا قابىلداي الادى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساناسى ەڭ الدىمەن شىعىس مادەنيەتىمەن قالىپتاسقان, ال سوڭعى عاسىردا باتىستىق سانانى قابىلداپ ۇلگەردىك. وسى ارادا ايتا كەتسەك, ءبىزدىڭ بۇرىنعى دانا بيلەرىمىز كەمبريدج, سوربوننا, مگۋ-ءدى بىتىرمەسە دە ءبارىن بىلەتىن كەمەڭگەرلەر ەمەس پە ەدى؟ مىنە, ولارعا تۇگەل كورىپ, تۇگەل ءبىلۋ قاسيەتى ءتان ەدى. ال كوپورىستىلىك نە بەرەدى؟ 1) راديواكتيۆتى قال­دىقتارمەن لاستانىپ زالالدانعان اۋماقتارعا رەكۋلتيۆاتسيا جاساۋعا بولادى. 2) ەنەرگيانىڭ, قۋات كوز^­­­دە­رى­نىڭ نەشە الۋان بالامالى, قورشاعان ورتاعا زيانسىز, وزگەشە, بولەك, ءبۇ­گىنگى ۇردىسىنەن مۇلدەم باسقاشا, ءتيىم­دى دە پايدالى تۇرلەرىن ىسكە قوسۋعا بولادى. سونىڭ ءوزى وسى وراي­داعى بارلىق قاجەتتىلىگىمىزدى وتەر ەدى. 3)      وزگەشە ساپالى جاڭا ماتە­ريالدار الىپ, ودان قاجەتتى تەحنولوگيالار جاساۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا الەمدە جاڭا ساپالى ماتەريالدار الۋ ءۇشىن اسپانداعى عارىش ستانسالارىندا تاجىريبەلەر جۇرگىزىلۋدە. 4)      جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقان مۇنايدان الىناتىن جانارماي ورنىن باسقاشا جولمەن جاسالعان, وكتان سانى جوعارى, تەگى وزگەشە جانارماي شىعارۋ ارقىلى تولتىرۋعا بولادى. 5)      كوپورىستىلىك نەگىزىندە ادام­­دى جاتتىقتىرىپ, اعزاسىن شى­نىقتىرىپ, دەنساۋلىعىن جاقسارتىپ, ۇزاق جاساۋ مۇمكىندىگى تۋادى. دەمەك, ۋاقىت وتكىزبەي وسى كوپ­ورىستىلىكتى شۇعىل يگەرىپ, ناقتىلى ىسكە قوساتىن ماماندار دايارلاۋدى قولعا الۋ قاجەت دەر ەدىم. وسىناۋ ءححى عاسىر كەلبەتىن وزگەرتەتىن عىلىم قازاقتىڭ باعىنا كەلگەن بە دەپ ويلايمىن. ەندەشە, ماڭىزى وراسان زور, مۇمكىندىگى مەن الەۋەتى ۇشان-تەڭىز عىلىمي جاڭالىقتى ءدال وسى كەزدە, ۇزاققا سوزباي, «ماڭگىلىك ەل» قۇرۋ ءۇشىن پايدالانا الماساق, ورىن تولماس وكىنىش بولار ەدى. ەلباسىنىڭ بيىلعى مۇلدەم جاڭا سيپاتتى جولداۋىنىڭ ار­قا­سىندا وسىناۋ يگىلىكتى يدەيا­نى ىسكە اسىرۋدىڭ ءسات ساعاتى سوق­تى عوي دەپ ويلايمىن. ولاي بول­سا, ءتاڭىردىڭ قازاققا بەرگەن نەسىبە­سىن قابىلدايىق. بۇل يدەيامەن تانىسقانىما 20 جىلدان استى. ءار دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەرگە ايتىپ كورىپ ەدىم, قابىلداي المادى, ساناسىنا سايكەس كەلمەدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, وسى جاڭاشىل ءارى ومىرشەڭ يدەيا ءدال قازىر العا قويىلىپ وتىرعان ۇلى ماقساتقا جەتۋىمىزگە, ەل ەڭسەسىن اسقاقتاتۋعا دەر كەزىندە, ءدوپ كەلىپ تۇرعان جوق پا؟ وسى عىلىمي تۇجىرىمدى جوبالار ءوز ەلىن بيىكتەن بيىككە باس­تاپ جۇرگەن, ەل تاعدىرىن شەشەتىن قايتالانباس تاريحي تۇلعا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نازارىنا ىلىنسە ەكەن دەگەن جۇرەكجاردى ءۇمىت-تىلەگىمىزدى ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» بەتىندە ورتاعا سالعىم كەلىپ ەدى. ەكىنشى ءبىر ماڭىزدى عىلىمي جاڭالىق فوسفور تىڭايتقىشتارى جونىندە بولماق. جالپى, فوسفورلى كەنىشتەردىڭ ەكى ءتۇرى بار. ولار فوسفورى مول كەنىشتەر جانە فوسفورى از ميكروتۇيىرشىكتى كەنىشتەر دەپ ەكىگە بولىنەدى. قازىرگى كەزدە الەمدە تەك فوسفورى مول كەنىشتەردەن عانا فوسفور تىڭايتقىشتارىن ءون­دىرەدى. ال ميكروتۇيىرشىكتى كەنىشتەردەن تىڭايتقىش ەش جەر­دە وندىرىلمەيدى. ويتكەنى, وعان ساي كەلەتىن لايىقتى تەح­نولو­گيا جوق. ءبىزدىڭ ەلدەگى فوس­فور­­لى كەنىشتەردىڭ ءبارى ميكرو­تۇيىرشىكتىلەر. بۇرىنىراقتا ازداعان سارى فوسفور وندىرگەندە تۇزىلەتىن ۋلى قالدىق كوپ ەدى. سونىڭ ءوزى اينالاسىن تۇگەل زارارلاپ ۋلاندىرىپ ءبىتتى. تىڭايتقىشتى قازىر سىرتتان اكەلۋدەمىز. ال ونسىز اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمىن, گەكتار بەرەكەسىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى پروبلەمالارمەن ۇزاق جىلدار اينالىسىپ, ىلكىمدى شە­شىمىن تاپقان ءىرى عالىم, حيميا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى اجار يليا­سوۆا ءوز تەحنولوگياسىن ۇسىنادى. ول كىسىنىڭ جاڭا تەحنولوگياسى ارقىلى الگى فوسفورى از ميكروتۇيىرشىكتى كەنىشتەن وتە ساپالى تىڭايتقىش ءوندىرىپ, ونىڭ ۇستىنە بۇرىن ەش جەردە وندىرىلمەگەن پوليفوسفاتتىڭ ءۇش ءتۇرىن الۋعا بولادى ەكەن. بۇل فوسفورلى تىڭايتقىشتاردى پايدا­لانساق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن كۇرت كوتەرەر ەدىك. ەل­باسى ۇنەمى ايتىپ جۇرگەندەي, ارتى­عىن شەتكە شىعارساق, بيۋدجەتكە قىرۋار پايدا تۇسەر ەدى. بىراق وسى اسا پايدالى جاڭالىق تا ءارتۇرلى كەدەرگىلەرگە كەزدەسىپ, ىسكە اسپاي كەلەدى. بۇل دا بىلە-بىلسەك, قازاق جەرىنىڭ ىرىسى ەمەس پە؟ وسىنداي عىلىمي جاڭالىقتاردى ءسات ساعاتى سوققان وسى كەزدە كوپ ۇزاتپاي, ىرعا­لىپ-جىرعالماي, جەدەلدەتىپ يگەرۋ كەرەك-اق. بىزدىڭشە, مەملەكەت ءمۇد­دەسى, ەل كەلەشەگى وسىنى تالاپ ەتەدى. نازىكەن الپامىسقىزى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. الماتى.