07 اقپان، 2014

تاريحتى زەردەلەۋ جالعاسا بەرەدى

207 رەت كورسەتىلدى
تاريح ەشكىمنىڭ دە جەكە ەنشىسىنە بەرىلمەي «بارىنەن دە جوعارى تۇراتىن ۇعىم» دەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ العا تارتقان ۇستانىمىن حالىق قىزۋ قولدادى. وسىناۋ ۇلكەن اڭگىمە ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مارە سىزىعىنان ءوتىپ، جارتى جىل بويى قىزۋ پىكىرتالاس تۇرىندە دامىدى. وعان ۇلتتىق تاريحىمىزدى كەڭەستىك يدەولوگيالىق قۇرساۋدان ارشىپ الۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ، ۇلتىمىزدىڭ بۇگىنگى كۇنگى ءسۇت بەتىنە شىعار قايماقتارىنىڭ ءبارى دە ءۇن قوسۋعا تىرىستى. سونىڭ ىشىندە تاريحتىڭ ءوزى بىلەتىن قاتپارلارىن ۇزاق جىلدار بويى ىشىنە سىيعىزىپ كەلگەن ويشىلدار، عالىمدار، جازۋشىلار مەن جۋرناليستەر دە كوپ بولدى. وسىناۋ وراسان بەلسەندىلىكتىڭ وزىنەن كوزى قاراقتى، كوكىرەگىندە سەزىمى بار ادامنىڭ ءبارىن ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تاعدىرى بەك قاتتى الاڭداتاتىنى كورىنىپ تۇردى. بىراق اڭگىمە كوبەيگەن سايىن قاي كەزدەگىدەي بۇرا تارتۋلارعا دا جول بەرىلىپ جاتتى. ماسەلەن، وتكەن عاسىر تاريحىنىڭ كوپ جاعدايلاردا ۇلتتىق جانە توتاليتارلىق قاقتىعىستىڭ تاريحى ەكەندىگى ايتىلىپ، «باياعى ءتارتىپتى اڭساي بەرمەي» حح عاسىردىڭ قيىنشىلىققا تولى كولەڭكەلى بەتتەرىن اشىپ كورسەتىپ، شىندىق اشىق ايتىلۋى كەرەك دەگەن تالاپ بولعاندا كەيبىر تالانتتى عالىمدىعىمەن ەمەس، توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قولىنا سۋ قۇيۋ ارقىلى جاقسى اتاقتارعا، سىي-سياپاتقا جەتكەن تاريحشىلار زامان تالابىمەن جاسالىپ جاتقان تاريحناماداعى جاڭا ۇدەرىستەردى جاراداي كورىپ، قارسى شىعىپ تا جاتتى. كەي جاعدايدا ۇلكەن ماسەلەلەر سيىرقۇيىمشاقتانىپ، تەك اۋىل-ءۇيدىڭ اۋماعىنا عانا بەلگىلى، ىستەگەن ءىسى سول شاعىن ايماقتىڭ مۇددەسىن عانا كوزدەگەن كەيبىرەۋلەردىڭ اتىن ۇلتتىق شەڭبەردىڭ اينالىمىنا دەيىن كوتەرۋگە تىرىسۋشىلىق تا ورىن الا باستادى. ەلباسى وسىنداي كەلەڭسىز ماسەلەلەرگە كوڭىلى تولمايتىندىعىن ءبىلدىرىپ، ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سىن تەزىنە سالدى. وسىدان كەيىن «تاريحتى كاسىبي تاريحشىلار جازسىن» دەگەن ەلباسىنىڭ تالابىنا سايكەس ءومىر بويى «شاڭ باسقان ارحيۆتەردەن» شىقپاي ۇلتتىق تاريحتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ابدەن زەردەلەگەن عالىمدار عانا پىكىرسايىستىڭ الدىڭعى لەگىنە شىعىپ، اڭگىمە تۇجىرىلا باستادى دەۋگە بولادى. قالاي دەسەك تە، وسىنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە، ەل بولاشاعىنىڭ جاڭا مودەلىن جوبالاۋ، باستى قۇندىلىقتار مەن باعدارلاردى ايقىنداۋعا باعىتتالىپ وتىرعانى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى ەدى. تاريح عىلىمىنا فەنومەنولوگيا مەن گەرمەنەۆتيكا ادىستەرىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى تاريحي زەرتتەۋلەر سيپاتى وزگەرەتىندىگى دە تالاپ ەتىلىپ، ەندىگى جەردە تاريحشى-عالىم فاكتىلەردى تىزبەلەپ، تىركەپ وتىرۋشى ەمەس، زەرتتەلەتىن ۋاقىتتىڭ ىشكى ماعىناسىنا وي جىبەرەتىن، ونىڭ ءجون-جوسىقتارىن، قۇندىلىقتارىن لوگيكالىق تۇرعىدان ءتۇسىندىرىپ بەرە الاتىن پايىمداۋشىعا اينالۋى ءتيىس ەكەنى ايتىلعان. ءسويتىپ، قازاقستان تاريحناماسىنان الدىڭعى قاتارلى ءادىسنامالار مەن ادىستەمەلەردىڭ نەگىزىندە ساپالى سەكىرىس جاساۋ تالاپ ەتىلدى. وسىناۋ تالاپتاردى ورىنداۋدىڭ العى شەبىندە جۇرگەن عىلىمي ۇجىمداردىڭ ءبىرى – پروفەسسور بۇركىتباي اياعان باسقاراتىن مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى. وسى جارتى جىلدا بۇل ينستيتۋت ۇلتتىق تاريحىمىزدى جاڭا ساپاداعى زەردەلەۋگە ارنالعان بىرنەشە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلار وتكىزدى. وندا تاريحشىلار عانا ەمەس، باسقا عىلىم سالالارىنىڭ دا بىلىكتى ماماندارى قاتىسىپ، وزدەرىنىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى. جۋىردا وسى ينس­تيتۋتتا «ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەۋدىڭ مەتودولوگياسى مەن عىلىمي ۇستانىمىن جاڭارتۋ جولدارى» («قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق» اتتى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى اياسىندا) تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-مەتودولوگيالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇل كونفەرەنتسيا جاڭا جولداۋدىڭ اياسىندا تاريح عىلىمىنىڭ الدىندا تۇرعان ماقساتتارى مەن ونىڭ الەمدىك كوزقاراستارعا كىرىگۋ جولدارىن انىقتاۋعا ارنالدى. كونفەرەنتسيانى قىسقاشا ءسوز سويلەپ اشقان مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور ب.اياعان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جاڭا جولداۋىنداعى «ماڭگىلىك ەل» دەپ اتالعان ۇلتتىق يدەيا تاريحي تۇجىرىمداردى جەتىلدىرۋ ءۇردىسىن كۇن تارتىبىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالدىرىپ وتىرعانىن ايتتى. دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن ارتتىرۋ، سونىڭ ىشىندە ەل تاريحىن زەردەلەۋدىڭ ناقتى تۇجىرىمىنىڭ قاجەتتىلىگى ءوسىپ وتىر، دەدى ول. ودان ءارى ب.اياعان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەملەكەتتىڭ عىلىمدى دامىتۋعا زور كوڭىل ءبولىپ، ۇنەمى قولداعاندىعى تۋرالى ايتتى. – سونىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناقتى ۇسىنىسىمەن جاسالىنعان «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى جۇمىسىن باس­تاپ كەتتى. قازاقستان عىلىمىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى – مەملەكەتتىك باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولدى. تاريح سالاسىندا يننوۆاتسيالىق سەرپىلىس جاساۋ جولىندا رەسپۋبليكالىق تاريحشىلار قاۋىمداستىعى اكادەمياسى وقۋلىقتار مەن ونىڭ باعدارلامالارىن جاڭعىرتۋعا قاتىستى جۇمىستار اتقارۋدا، تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى قىزمەت ەتەدى، «وتان تاريحى»، «مەملەكەت تاريحى»، «ماڭگى ەل» عىلىمي-كوپشىلىك تاريحي جۋرنالدارى شىعارىلادى، دەي كەلىپ ودان ءارى عالىم مەملەكەت تاريحى جانە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتتارىنىڭ اتقارىپ جاتقان يگى جۇمىستارىنا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە 11 سىنىپقا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنىڭ شىققانى، 10 تومدىق «قازاقستان تاريحىن» جۇيەلەۋدە ۇلكەن ەڭبەك اتقارىلىپ جاتقانى جانە ت.ب. اتالىپ ءوتتى. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 10 اۆتورلىق جانە 10 ۇجىمدىق مونوگرافيالار شىعىپ، ونداعان ماقالالار جاريالانعان ەكەن. سونداي-اق، ارحەولوگيا سالاسىنداعى جەتىستىكتەر، مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن جوعارى اتاق العان عالىمدار ەسىمدەرى دە قاناعاتپەن اتالىپ ءوتتى. بۇركىتباي اياعاننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇگىنگە دەيىن عىلىمي ورتادا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى سياقتى تاقىرىپتار بويىنشا ورتاق تۇجىرىمدار ءالى قالىپتاسا قويماپتى. بىرەۋلەر مەملەكەت تاريحىن ساق-عۇن داۋىرىنەن، ەكىنشىلەر تۇركى قاعاناتىنان، ۇشىنشىلەر اق وردادان، تاعى بىرەۋلەر قازاق حاندىعىنان، الاشوردادان باس­تاۋ الادى دەيتىن كورىنەدى. ەندى وسى ماسەلەلەردى جاڭا جولداۋدىڭ تالاپتارىنا سايكەس شەشىپ، تاريحىمىزدى كەزەڭدەۋ مىندەتى الدىمىزدا تۇر دەي كەلىپ شەشەن تاريح سالاسىن دامىتۋداعى بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى مىندەتتەرىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ارحەولوگيالىق، مۇراعاتتىق، مۇراجايلىق، كىتاپحانالىق قورلاردان جيناقتالعان ماتەريالداردى ناقتى عىلىمي اينالىسقا ءتۇسىرۋ; «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى اياسىنداعى تاريحي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ مىندەتتەرى مەن ماقساتتارىن ايشىقتاۋ; «مۇمكىندىكتەر كوزدەرىنىڭ» ءبىرى رەتىندە تاريحشى ماماندار عانا ەمەس، جەكە تۇلعانىڭ قارىم-قابىلەتىنە قاراپ، شەتەلدىك تاعىلىمدامالاردان وتۋىنە جاعداي جاساۋ جانە ت.ب. اتالدى. ودان ءارى شەشەن جولداۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرى قاتارىندا قازاقستان عىلىمىن قارجىلاندىرۋ كولەمى ءىجو-ءنىڭ 3 پايىزىنان كەم ەمەس دەڭگەيگە كوتەرىلۋى تۋرالى ايتىلعانىنا قاناعات بىلدىرە كەلىپ، ونىڭ عىلىمدى جاڭعىرتۋداعى باستامالار مەن جەتىلدىرۋ تەحنولوگيالارىن ارتتىرۋعا ۇلكەن سەپ بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. جاقسىباي سامرات، «ەگەمەن قازاقستان». 
سوڭعى جاڭالىقتار

اماناتقا ادالدىق

ادەبيەت • كەشە

ديلليان ۋايت قاھارىنا ءمىندى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار