قازاقستان • 28 قىركۇيەك، 2021

الماتىداعى اتىس: كىنانى كىمنەن ىزدەيمىز؟

252 رەت كورسەتىلدى

كۇنى كەشە الماتىداعى اقبۇلاق شاعىن اۋدانىندا بەس بىردەي ازاماتتىڭ قازاسىمەن اياقتالعان قاندى وقيعاعا ءبىر اپتا بولدى. بەس ادام... ەكى پوليتسيا قىزمەتكەرى، ءبىر سوت ورىنداۋشىسى جانە ءۇيدىڭ جاڭا يەسى مەن ونىڭ دوسى ەكى كەشتىڭ ورتاسىندا اجال قۇشتى.

بۇعان كىم كىنالى؟ داۋى شەشىلمەگەن ءۇيدى ساتىپ جىبەرگەن بانك پە؟ مۇمكىن، قاندى وقيعاعا شاش ال دەسە، باس الاتىن جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ شەكتەن شىققاندىعى تۇرتكى بولعان بولار؟ الدە، ادام مەن ونىڭ قۇقىعىن ەمەس، قارجى مەن دۇنيە-م ۇلىكتى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان قولدانىستاعى زاڭنامامىزدا كىنارات بار ما؟ بولماسا، جىلجىمايتىن م ۇلىكتى نارىقتاعى قۇنىنان 2-3 ەسەگە ارزانعا باعالاپ، اۋكتسيونعا شىعارىپ، وسىدان بيزنەس جاساپ جۇرگەندەر جاۋاپتى ما؟ سوت جۇيەسىنەن كەتكەن قاتەلىك قانداي؟ جەتى كۇننەن بەرى جۇرتشىلىق ءجيى قويعان وسى سۇراقتارعا تومەندەگى ساراپشىلاردىڭ وي-پىكىرى مەن كوزقاراسى ارقىلى جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىسىپ كوردىك.

«جەكە سوت ورىنداۋشىلارى شەكتەن شىعىپ كەتەدى»

قاناعات تاكەەۆا،

«ازاماتتىق باستامالاردى

قول­­داۋ قورى» قوعامدىق قورىنىڭ باس­شىسى:

– الماتىداعى قايعىلى وقيعا وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇركەمەلەنىپ كە­لە جات­قان بىتەۋ جارانىڭ بەتىن اشىپ بەردى. سول قاندى وقيعادان كە­يىن جە­كە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ءىس-ارە­كە­تى­نە قاتىستى كوپ سىن ايتىل­دى. ەلى­­مىزدە بۇل قىزمەت ءتۇرى جە­كە كوم­مەرتسيالىق قۇرىلىم بولىپ سا­نالادى. ماعان قۇقىق قورعاۋ­شى رە­تىندە رەسپۋبليكالىق جەكە سوت ورىن­­­داۋشىلارىنا بولسىن، ولاردىڭ ايماق­­تاعى فيليالدارىنىڭ وكىلدە­رى­نە بولسىن تىم كوپ وكىلەتتىلىك بە­رىل­گەنى تۇسىنىكسىز. ولارعا ءتىپتى قا­رىز الۋ­­شىلاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىنە ەمىن-ەركىن قول جەتكىزە الاتىنداي قۇ­زى­رەتتىلىك بەرىلگەن.

شىنىن ايتساق، ەلىمىزدە جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كەسىرىنەن تالاي ادام زارداپ شەكتى. يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋشى رەتىندە تاجىريبەمدە مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار وتە ءجيى كەزدەسەدى. سوت ورىنداۋشىلارى وزدەرىن كاسىبي مامان رەتىندە دۇرىس ۇستاماعانى بىلاي تۇرسىن، كەيدە ءتىپتى دورەكى سويلەپ، كۇش قولدانۋعا دەيىن بارادى. ۇيگە باسا-كوكتەپ كىرىپ كەلىپ، بورىشكەرلەرگە ەسكەرتپەستەن، جەكە زاتتارى مەن جيھازدارىن سىرتقا شىعارىپ تاس­تايتىندار دا بار. ال ۇيىنە كەلىپ، كۇندەلىكتى پايدالانىپ جۇرگەن دۇنيە-م ۇلىكتەرىنىڭ قايدا قالعانىن بىلمەي، بەيشارا كۇيگە تۇسكەن وتباسىنىڭ جاعدايىن كىم تۇسىنەدى؟! وسىدان كەلىپ حالىقتا جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا دەگەن تەرىس كوزقاراس قالىپتاسادى.

قازىر قوعامدى «نەلىكتەن ادام­داردىڭ كوبى بەس بىردەي ادامدى جايراتىپ تاستاعان جاۋىزدىڭ ءسوزىن سوي­لەپ، سونى جاقتاپ وتىر؟» دەگەن زاڭ­دى سۇراق مازالاپ وتىر. ال بۇل سۇ­راقتىڭ جاۋابى وتە تەرەڭدە جاتىر. كەيدە قانداي دا ءبىر وقيعالار ابسۋردتى جاعدايعا دەيىن جەتىپ جاتادى. بورىشكەرلەردى ۇيلەرىنەن شىعا­رار كەزدە ول جاققا ءورت سوندىرۋ­شى­لەر، پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى، جەدەل جاردەم، جەكە سوت ورىنداۋشى­لارى تايلى-تاياعى قالماي جينالىپ، بارلىعى بىرلەسىپ، ءبىر بانكتىڭ مۇد­دەسىن قورعايدى. ياعني ءوندىرىپ الۋ­شىنىڭ جوعىن جوقتاپ، ءسوزىن سوي­لەيدى. ال مۇنداي كەزدە بورىشكەر – جالعىز. ءوزىڭىز كوز الدىڭىزعا ەلەس­تەتىپ كورىڭىزشى، ول ەسىك-تەرەزەسىن ىش­تەن تاس­تاي ەتىپ جاۋىپ الىپ، جالعىز ءوزى قور­عانۋعا ءتيىس. ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىن­گەندەي سوت ورىنداۋشىلارى ەن­تەلەي كەلىپ، ال ولاردى مۇزداي قارۋلانعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قورعاپ-قورعاشتاپ جۇرسە، بارلىعى جابىلىپ بورىشكەردىڭ ەسىگىن تارسىلداتىپ، ىشكە كىرۋگە تالپىنسا، ىش­تەگى وتباسىنىڭ، بالا-شاعانىڭ كۇيى قان­داي بولماق؟ بورىشكەر مۇنداي­دا قو­رىق­قاندارىنان كوزدەرى جاۋتەڭ­­دەپ، شا­راسىز كۇيگە تۇسكەن بالا-شاعا­سى مەن قورعانسىز ايەلىنە تىرەۋ بولۋى قاجەت. كەيدە قورىققاندارىنان ۇس­تەلدىڭ استىنا تىعىلىپ، تۇنشىعىپ جى­لاپ وتىراتىن بالدىرعاندار­دى كور­گەندە جۇرەگىڭ اۋىرادى. ولار وسىن­داي ۇرەي مەن قورقىنىشتى ءسابي كەز­دەرىنەن باستاپ سەزىنىپ ءوسىپ كەلەدى. ءدال وسىنداي جۇرەككە سالماق تۇسىرەر كورىنىسكە قۇزىرلى ورگاندار دا، قوعام دا ءبىراز جىلدان بەرى نەمقۇرايلى قاراۋعا ەتتەرى ءولىپ كەتكەن. ال مۇنداي جاعدايدا ازاماتتىڭ قۇقىعى اياققا تاپتالىپ جاتقان جوق پا؟ بالالاردىڭ قۇقىعىن كىمدەر ەسكەرىپ جاتىر؟

ارينە، كەيبىرەۋلەر «قارىز الار­دا وسىنىڭ بارلىعىن اتا-انالارى نە­گە ويلاماعان؟ نەسيە راسىمدەردە ولار وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءبىلدى ەمەس پە؟» دەۋى دە مۇمكىن. مۇنداي پىكىرلەرگە تولىق قوسىلامىن. بىراق ءبىر نارسەنى ەسكەرۋىمىز قاجەت. قانداي دا ءبىر قورىتىندى شىعارماس بۇرىن بورىشكەر نەسيەنى قاشان الدى، كەلىسىم­شارت قاي كەزدە راسىمدەلدى، قارىزى­نىڭ قانشا بولىگىن بانككە قايتار­دى، نەسيەنىڭ بارلىعىن تولىقتاي وتەي الدى ما – وسىنداي ماڭىزدى سۇراق­تار جان-جاقتى ساراپتالىپ، ەسكەرى­­لۋى كەرەك. سەبەبى بانكتەن 10 مىڭ دول­لار نەسيە الىپ، ونى 20 مىڭ دوللار ەتىپ قايتارىپ، ءبارىبىر قارىزىنان قۇتى­لا الماي جۇرگەن بورىشكەرلەر ەلىمىز­دە وتە كوپ. بورىشكەر دەفولتتىق كۇي­گە تۇسسە دە، ياعني ول قارىزىن قاي­تا­رۋ­­­عا قاۋقارسىز بولىپ قالسا دا بانك ونىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىپ، باسىنان سيپا­مايدى. ولار ءبىر شەشىمگە كەلۋگە، تى­­­عىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن بىرگە ىز­دەۋگە ق ۇلىقسىز. سوتتىڭ شەشىمىن الىپ، جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا ۇس­­تاتا سالادى. ال ولار ءوز كەزەگىندە سوت ۇكىمىن ورىنداۋعا بارىن سالادى. ءۇيىن تارتىپ الادى، كەپىلگە قويعان كوممەرتسيالىق بولسىن، جەكە بولسىن م ۇلىكتەرىن تاركىلەي باستايدى. ال ادام­دار باسپانا الۋ ءۇشىن، قانداي دا ءبىر م ۇلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى تىن­باي ەڭبەكتەنەدى ەمەس پە؟! وسىنىڭ بارلىعى ماڭداي تەرمەن كەلگەن دۇنيە بولعاندىقتان، ودان ءاپ-ساتتە ايىرىلىپ قالۋ قانشالىقتى قيىن ەكەنى تۇ­سىنىكتى. ەڭ ماڭىزدى­سى – وسىنداي وقي­عالاردىڭ كوبىن­دە بورىشكەرلەردىڭ ءبىرازى شاما-شارقى كەلگەنشە، مۇم­كىندىكتەرى مەن كۇش-جىگەرى جەتكەنشە نەسيەلەرىن تو­لەپ، قارىزدارىنان قۇتىلۋدىڭ بار­لىق جولىن قاراستىرىپ كەلگەنى. الماتىداعى وقيعانىڭ «باستى كە­يىپكەرىنە» اينالعان دۋجنوۆتىڭ جاع­دايىن ءوز باسىم جاقسى بىلمەي­مىن. بىراق ءبىر نارسە انىق، ول – جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كوبىنە شەكتەن شىعىپ كەتەتىندىگى، اسىرا سىل­تەيتىندىكتەرى.

 

«بانكتەردىڭ اشكوزدىگى ەندى قانشا وتباسىن ويراندايدى؟»

قانات ابىلقايىر،

جازۋشى:

– بەس ادامدى اتىپ ولتىرگەن كۇدىك­تىنى، ارينە، ءوز باسىم اقتامايمىن. بىراق وسى قايعىلى وقيعانىڭ بولۋى­نا ەلىمىزدەگى بانكتەردىڭ «جالما­ۋىز­دىعى»، نەسيە ءوسىمىنىڭ شامادان تىس كوپ بولۋى سەبەپ بولعانىن ايتپاسقا شارا جوق.

ويتكەنى ەلىمىزدە بانكتەردىڭ اش­كوزدىگى، ۇستەماقى پايىزدىڭ كوپ بولۋى، سوت ورىنداۋشىلاردىڭ ء«وزىم-­
بى­لەم­دىگى» تىيىلماي تۇر. سوندىقتان دا ەلىمىزدە نوتاريۋستاردىڭ سوتتىڭ مىندەتىن اتقارىپ، بىرجاقتى شەشىم شىعارۋىن ءبىرجولا دوعارۋ قاجەت. سوت ورىنداۋشىلارى جەكە تۇلعانىڭ ەسەپشوتتارىن جاباردا رەسمي حات جازىپ، ول حات بورىشكەردىڭ قولىنا تيمەي، بولماسا، بانككە بورىشكەر ازاماتپەن سويلەسپەي، ەسكەرتپەي جاتىپ، قانداي دا ءبىر ارەكەت جاساۋىن دا توقتاتقان ءجون. ەڭ باستىسى – سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ بولماشى قارىزى ءۇشىن دە جەكە تۇلعالاردى تىعىرىققا تىرەيتىن قۇزىرەتتىلىگىن شەكتەۋ قاجەت.

بورىشكەرلەردىڭ ەسەپشوتىن جابۋدى شەتەلگە شىعۋ قۇقىعىنان ايىرۋ، م ۇلىك ساتۋىنا شەكتەۋ قويۋ دەگەن سەكىلدى جازالارمەن اۋىستىرۋ قاجەت. ويتكەنى ەل ەسەپشوتىندا جەتكىلىكتى اقشاسى بولا تۇرا، جيىرما مىڭ تەڭ­گەلىك ايىپپ ۇلىن تولەي الماي، تانىس­تارىنان قارىز سۇراپ، زار جىلاپ جۇرەدى.

بانكتەردىڭ نەسيەدەن الاتىن پا­يىزدىق ءوسىمىن قىسقارتۋ، قا­رىز وتەل­مەي قالعان جاعدايداعى ايىپ­پۇلدىڭ، ءوسىمنىڭ كولەمىن جەڭىلدەتۋ دە كوپ تۇيت­كىلدى تارقاتار ەدى.

مەملەكەتتىڭ تەندەرىن ۇپتەپ كەتكەن كومپانيالار بانكروتتىق جاريا­لاي سالىپ، بار جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلىپ جاتادى. ونداي بولماسا دا، كەز كەلگەن جەكە تۇلعا شىنايى سە­بەپپەن بانكروت بولۋى مۇمكىن ەكە­نىن مەملەكەتتىڭ ەسكەرگەنى دۇرىس. وسى­­عان وراي، بىزگە جەكە تۇلعالاردى دا بانكروت دەپ جاريالايتىن زاڭ قا­بىلداپ، بانكتەر ۇسىناتىن نەسيەنىڭ با­رىنە «ساقتاندىرۋ» جۇيەسىن ەنگىزەتىن ۋاقىت كەلدى. ياعني بەلگىلى ءبىر سەبەپ­پەن قارىزىن وتەي الماعان جەكە تۇل­عالاردىڭ بەرەشەگىن ساقتاندىرۋ كومپانيالارى تولەپ بەرەتىن جۇيەگە جان ءبىتىرۋ كەرەك.

 

«بانكتى سوتتا جەڭۋ مۇمكىن ەمەس»

ابزال قۇسپان،

زاڭگەر:

– زاڭگەر رەتىندە دۋجنوۆ-دەمير­چيان وتباسىنىڭ «بانكتسەنتركرە­ديت» جانە جەكە سوت ورىنداۋشىلارى­نىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە قارسى، 2014-2021 جىلدار اراسىنداعى ونداعان سوت پرو­تسەسىنەن تەك ەكى سوت اكتىسىنە تالداۋ جاساپ كوردىم. ءبىرىنشىسى – بانككە، ەكىنشىسى جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا قارسى اكتىلەر.

جالپى، وسى سوت اكتىلەرىن تۇگەل زەر­دەلەپ شىققاندا تۇيگەنىم – بارلىق جاعدايدا بورىشكەر سوتتان جەڭىلەدى. بۇل جاي سايكەستىك پە؟ الدە، بانك پەن سوت ورىنداۋشىلارى زاڭ تالاپتارىن ۇنەمى ساقتاپ وتىرا ما؟ بانك پەن سوت ورىنداۋشىلارى بورىشكەردىڭ دۇنيە-مۇلكىن بىرنەشە ەسە تومەن با­عاعا ساتىپ جىبەرگەنى، ولاردىڭ ءوز مۇل­كىن ساتىپ الۋعا باسىم قۇقىعى بو­لا تۇرا، اۋكتسيونعا قاتىسا الماي قا­پى­دا قالعانى نەمەسە بيزنەسى ورگە باس­قان كاسىپكەرلەردىڭ بانكتەن نەسيە راسىم­دەيمىز دەپ بانكروتقا ۇشىراعانى تۋرالى جۇزدەگەن ەمەس، مىڭداعان ادامنىڭ ايتارى بار. بۇل بانك پەن سوت جۇيەسىنىڭ ءوزارا ىمىرالاسقاندىعىن بىلدىرەدى. دالەل كەرەك پە؟

بانكتەر كۇنى كەشەگە دەيىن نەسيە راسىمدەۋ بارىسىندا «جاسىرىن پا­يىز» قولدانۋ ارقىلى، ءوز كليەنتتەرىن، ياعني حالىقتى الداپ، تەسپەي سورىپ كەل­دى. ولاردىڭ ىشىندە ءىرىلى-ۇساقتى كا­سىپكەرلەر دە، تويعا، بالاسىنىڭ وقۋى­­نا، ۇيگە كەرەك-جاراعىن الۋعا، تۇر­­مىستىق قاجەتتىلىكتەرىنە وراي نەسيە راسىم­دەۋشى قاراپايىم ازاماتتار دا بار.

دۋجنوۆتىڭ ارەكەتى قىلمىستىق كودەكستىڭ اسا اۋىر ساناتىنداعى قىل­مىستار قاتارىنا جاتادى. ول ءسوزسىز ءتيىستى جازاسىن الاتىن بولادى، بىراق ونىمەن ازاماتتار مەن بانك جانە سوت ورىنداۋشىلارى ارالارىنداعى تۇيت­كىلدى ماسەلە شەشىلە مە؟ ماسەلە قىل­مىستىق ءىستىڭ قۇقىقتىق سالدارىن­دا ەمەس، بۇل ءىستىڭ ەرىكسىز تۇردە قو­عام­دا­عى جارانىڭ اۋزىن اشىپ كەت­كەن­دىگىندە. ول قاشاننان بەرى پايدا بول­­دى، ەندى نە ىستەمەك كەرەك دەگەن سۇ­­­راق­تار توڭىرەگىندە ساۋاتتى تالداۋ جا­­ساپ، بيلىككە دۇرىس تالاپ قويا بىل­­سەك، كوپ ادامنىڭ قارجىلىق پروب­لەماسى وڭىنان شەشىمىن تابۋىنا جانە وسىنداي قايعىلى وقيعالاردىڭ قاي­تالانباۋىنا دا سەپتىگى تيەر ەدى.

 

«نەسيە الاردا «جەتى رەت ولشەپ،ء بىر رەت كەسكەن» ءجون»

ءجانادىل ءابدىراحمان،

نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جەكە سوت ورىنداۋشىلارى پالاتاسىنىڭ مۇشەسى:

– قازىرگى تاڭدا ءار ادام كەز كەل­گەن قۇجاتقا، كەلىسىمشارتقا قول قويماس بۇرىن، مۇقيات ويلانىپ، كەيىن العان قارىزدارىن قايتارا الاتىنداي جاع­دايى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ الۋى قاجەت. اسىرەسە، بانكتەن نەسيە نەمەسە ادامداردان قارىز العاندا جانە بيز­نەستە تاۋەكەلگە بارعان كەزدە وسى جاعىن باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، نەسيە الماس بۇرىن «جەتى رەت ولشەپ، ءبىر رەت كەسكەن» ءجون. ءبىز قارىز الاتىن كەز كەلگەن ادامعا وسىنداي كەڭەس بەرەمىز.

شىن مانىندە، قازىر سوت شەشىم­دەرىن ورىنداۋ بارىسىندا ءتۇرلى كە­لەڭسىز جاعدايلار بولىپ جاتادى. تا­جىريبەمىزدە سوت ورىنداۋشىلارىنا قوقان-لوقى كورسەتىپ، بالاعاتتاپ، العان قارىزىن مويىنداماي جالتارۋ وتە ءجيى ۇشىراسادى. ءتىپتى جۇدىرىق جۇمساپ، وزىڭە شابۋىلداۋ سياقتى قار­سىلىقتارعا دا تاپ بولىپ جاتامىز. تۋعان بالالارىنا اليمەنت تولەۋدەن باس تارتىپ، ءبىز بارعان كەزدە وزىمىزگە تارپا باس سالىپ، باۋىر ەتى بالاسىنان بەزگەن اكەلەردى دە كوردىك. ءبىز قانداي جاعداي بولسا دا بارلىق ازاماتپەن زاڭ اياسىندا سويلەسىپ، زاڭعا سايكەس شارالار قولدانامىز.

سونىمەن قاتار بۇگىندە نۇر-سۇل­تان قالاسىنىڭ جەكە سوت ورىنداۋ­شىلار پالاتاسى ۇيدەن شىعارۋ ماسە­لەسىن مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشى­لا­رىنا بەرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىر. الماتىداعىداي جاعداي قايتا­لان­باسىن دەسەك، وسىلاي ىستەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

ءتۇيىن. ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتىنا سەنسەك، بۇگىندە جەكە تۇلعالار مەن شاعىن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر الدىنداعى بەرەشەگى 7 ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن. بيىلدىڭ وزىندە الماتىلىقتار 1،6 ترلن تەڭگە نەسيە راسىمدەگەن. بانكتەردەن كرەديت العانداردىڭ «ۇشتىگىن» نۇر-سۇلتان مەن شىمكەنت قالالارىنىڭ تۇرعىندارى تولىقتىرادى. وسى دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ، ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار الماتىدا بولعان قاندى وقيعانىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن جان-جاقتى، تەرەڭ تالداپ، الداعى ۋاقىتتا ونداي قاسىرەتكە جول بەرمەۋ شارالارىن كەشىكتىرمەي قابىلداۋى قاجەت-اۋ دەگەن ويعا قالدىق...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

6 ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:20

ۇقساس جاڭالىقتار