بۇعان كىم كىنالى؟ داۋى شەشىلمەگەن ءۇيدى ساتىپ جىبەرگەن بانك پە؟ مۇمكىن, قاندى وقيعاعا شاش ال دەسە, باس الاتىن جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ شەكتەن شىققاندىعى تۇرتكى بولعان بولار؟ الدە, ادام مەن ونىڭ قۇقىعىن ەمەس, قارجى مەن دۇنيە-م ۇلىكتى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان قولدانىستاعى زاڭنامامىزدا كىنارات بار ما؟ بولماسا, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى نارىقتاعى قۇنىنان 2-3 ەسەگە ارزانعا باعالاپ, اۋكتسيونعا شىعارىپ, وسىدان بيزنەس جاساپ جۇرگەندەر جاۋاپتى ما؟ سوت جۇيەسىنەن كەتكەن قاتەلىك قانداي؟ جەتى كۇننەن بەرى جۇرتشىلىق ءجيى قويعان وسى سۇراقتارعا تومەندەگى ساراپشىلاردىڭ وي-پىكىرى مەن كوزقاراسى ارقىلى جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىسىپ كوردىك.
«جەكە سوت ورىنداۋشىلارى شەكتەن شىعىپ كەتەدى»
قاناعات تاكەەۆا,
«ازاماتتىق باستامالاردى
قولداۋ قورى» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى:
– الماتىداعى قايعىلى وقيعا وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇركەمەلەنىپ كەلە جاتقان بىتەۋ جارانىڭ بەتىن اشىپ بەردى. سول قاندى وقيعادان كەيىن جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى كوپ سىن ايتىلدى. ەلىمىزدە بۇل قىزمەت ءتۇرى جەكە كوممەرتسيالىق قۇرىلىم بولىپ سانالادى. ماعان قۇقىق قورعاۋشى رەتىندە رەسپۋبليكالىق جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا بولسىن, ولاردىڭ ايماقتاعى فيليالدارىنىڭ وكىلدەرىنە بولسىن تىم كوپ وكىلەتتىلىك بەرىلگەنى تۇسىنىكسىز. ولارعا ءتىپتى قارىز الۋشىلاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىنە ەمىن-ەركىن قول جەتكىزە الاتىنداي قۇزىرەتتىلىك بەرىلگەن.
شىنىن ايتساق, ەلىمىزدە جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كەسىرىنەن تالاي ادام زارداپ شەكتى. يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋشى رەتىندە تاجىريبەمدە مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار وتە ءجيى كەزدەسەدى. سوت ورىنداۋشىلارى وزدەرىن كاسىبي مامان رەتىندە دۇرىس ۇستاماعانى بىلاي تۇرسىن, كەيدە ءتىپتى دورەكى سويلەپ, كۇش قولدانۋعا دەيىن بارادى. ۇيگە باسا-كوكتەپ كىرىپ كەلىپ, بورىشكەرلەرگە ەسكەرتپەستەن, جەكە زاتتارى مەن جيھازدارىن سىرتقا شىعارىپ تاستايتىندار دا بار. ال ۇيىنە كەلىپ, كۇندەلىكتى پايدالانىپ جۇرگەن دۇنيە-م ۇلىكتەرىنىڭ قايدا قالعانىن بىلمەي, بەيشارا كۇيگە تۇسكەن وتباسىنىڭ جاعدايىن كىم تۇسىنەدى؟! وسىدان كەلىپ حالىقتا جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا دەگەن تەرىس كوزقاراس قالىپتاسادى.
قازىر قوعامدى «نەلىكتەن ادامداردىڭ كوبى بەس بىردەي ادامدى جايراتىپ تاستاعان جاۋىزدىڭ ءسوزىن سويلەپ, سونى جاقتاپ وتىر؟» دەگەن زاڭدى سۇراق مازالاپ وتىر. ال بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى وتە تەرەڭدە جاتىر. كەيدە قانداي دا ءبىر وقيعالار ابسۋردتى جاعدايعا دەيىن جەتىپ جاتادى. بورىشكەرلەردى ۇيلەرىنەن شىعارار كەزدە ول جاققا ءورت سوندىرۋشىلەر, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, جەدەل جاردەم, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى تايلى-تاياعى قالماي جينالىپ, بارلىعى بىرلەسىپ, ءبىر بانكتىڭ مۇددەسىن قورعايدى. ياعني ءوندىرىپ الۋشىنىڭ جوعىن جوقتاپ, ءسوزىن سويلەيدى. ال مۇنداي كەزدە بورىشكەر – جالعىز. ءوزىڭىز كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى, ول ەسىك-تەرەزەسىن ىشتەن تاستاي ەتىپ جاۋىپ الىپ, جالعىز ءوزى قورعانۋعا ءتيىس. ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي سوت ورىنداۋشىلارى ەنتەلەي كەلىپ, ال ولاردى مۇزداي قارۋلانعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قورعاپ-قورعاشتاپ جۇرسە, بارلىعى جابىلىپ بورىشكەردىڭ ەسىگىن تارسىلداتىپ, ىشكە كىرۋگە تالپىنسا, ىشتەگى وتباسىنىڭ, بالا-شاعانىڭ كۇيى قانداي بولماق؟ بورىشكەر مۇندايدا قورىققاندارىنان كوزدەرى جاۋتەڭدەپ, شاراسىز كۇيگە تۇسكەن بالا-شاعاسى مەن قورعانسىز ايەلىنە تىرەۋ بولۋى قاجەت. كەيدە قورىققاندارىنان ۇستەلدىڭ استىنا تىعىلىپ, تۇنشىعىپ جىلاپ وتىراتىن بالدىرعانداردى كورگەندە جۇرەگىڭ اۋىرادى. ولار وسىنداي ۇرەي مەن قورقىنىشتى ءسابي كەزدەرىنەن باستاپ سەزىنىپ ءوسىپ كەلەدى. ءدال وسىنداي جۇرەككە سالماق تۇسىرەر كورىنىسكە قۇزىرلى ورگاندار دا, قوعام دا ءبىراز جىلدان بەرى نەمقۇرايلى قاراۋعا ەتتەرى ءولىپ كەتكەن. ال مۇنداي جاعدايدا ازاماتتىڭ قۇقىعى اياققا تاپتالىپ جاتقان جوق پا؟ بالالاردىڭ قۇقىعىن كىمدەر ەسكەرىپ جاتىر؟
ارينە, كەيبىرەۋلەر «قارىز الاردا وسىنىڭ بارلىعىن اتا-انالارى نەگە ويلاماعان؟ نەسيە راسىمدەردە ولار وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءبىلدى ەمەس پە؟» دەۋى دە مۇمكىن. مۇنداي پىكىرلەرگە تولىق قوسىلامىن. بىراق ءبىر نارسەنى ەسكەرۋىمىز قاجەت. قانداي دا ءبىر قورىتىندى شىعارماس بۇرىن بورىشكەر نەسيەنى قاشان الدى, كەلىسىمشارت قاي كەزدە راسىمدەلدى, قارىزىنىڭ قانشا بولىگىن بانككە قايتاردى, نەسيەنىڭ بارلىعىن تولىقتاي وتەي الدى ما – وسىنداي ماڭىزدى سۇراقتار جان-جاقتى ساراپتالىپ, ەسكەرىلۋى كەرەك. سەبەبى بانكتەن 10 مىڭ دوللار نەسيە الىپ, ونى 20 مىڭ دوللار ەتىپ قايتارىپ, ءبارىبىر قارىزىنان قۇتىلا الماي جۇرگەن بورىشكەرلەر ەلىمىزدە وتە كوپ. بورىشكەر دەفولتتىق كۇيگە تۇسسە دە, ياعني ول قارىزىن قايتارۋعا قاۋقارسىز بولىپ قالسا دا بانك ونىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىپ, باسىنان سيپامايدى. ولار ءبىر شەشىمگە كەلۋگە, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن بىرگە ىزدەۋگە ق ۇلىقسىز. سوتتىڭ شەشىمىن الىپ, جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا ۇستاتا سالادى. ال ولار ءوز كەزەگىندە سوت ۇكىمىن ورىنداۋعا بارىن سالادى. ءۇيىن تارتىپ الادى, كەپىلگە قويعان كوممەرتسيالىق بولسىن, جەكە بولسىن م ۇلىكتەرىن تاركىلەي باستايدى. ال ادامدار باسپانا الۋ ءۇشىن, قانداي دا ءبىر م ۇلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى تىنباي ەڭبەكتەنەدى ەمەس پە؟! وسىنىڭ بارلىعى ماڭداي تەرمەن كەلگەن دۇنيە بولعاندىقتان, ودان ءاپ-ساتتە ايىرىلىپ قالۋ قانشالىقتى قيىن ەكەنى تۇسىنىكتى. ەڭ ماڭىزدىسى – وسىنداي وقيعالاردىڭ كوبىندە بورىشكەرلەردىڭ ءبىرازى شاما-شارقى كەلگەنشە, مۇمكىندىكتەرى مەن كۇش-جىگەرى جەتكەنشە نەسيەلەرىن تولەپ, قارىزدارىنان قۇتىلۋدىڭ بارلىق جولىن قاراستىرىپ كەلگەنى. الماتىداعى وقيعانىڭ «باستى كەيىپكەرىنە» اينالعان دۋجنوۆتىڭ جاعدايىن ءوز باسىم جاقسى بىلمەيمىن. بىراق ءبىر نارسە انىق, ول – جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كوبىنە شەكتەن شىعىپ كەتەتىندىگى, اسىرا سىلتەيتىندىكتەرى.
«بانكتەردىڭ اشكوزدىگى ەندى قانشا وتباسىن ويراندايدى؟»
قانات ابىلقايىر,
جازۋشى:
– بەس ادامدى اتىپ ولتىرگەن كۇدىكتىنى, ارينە, ءوز باسىم اقتامايمىن. بىراق وسى قايعىلى وقيعانىڭ بولۋىنا ەلىمىزدەگى بانكتەردىڭ «جالماۋىزدىعى», نەسيە ءوسىمىنىڭ شامادان تىس كوپ بولۋى سەبەپ بولعانىن ايتپاسقا شارا جوق.
ويتكەنى ەلىمىزدە بانكتەردىڭ اشكوزدىگى, ۇستەماقى پايىزدىڭ كوپ بولۋى, سوت ورىنداۋشىلاردىڭ ء«وزىم-
بىلەمدىگى» تىيىلماي تۇر. سوندىقتان دا ەلىمىزدە نوتاريۋستاردىڭ سوتتىڭ مىندەتىن اتقارىپ, بىرجاقتى شەشىم شىعارۋىن ءبىرجولا دوعارۋ قاجەت. سوت ورىنداۋشىلارى جەكە تۇلعانىڭ ەسەپشوتتارىن جاباردا رەسمي حات جازىپ, ول حات بورىشكەردىڭ قولىنا تيمەي, بولماسا, بانككە بورىشكەر ازاماتپەن سويلەسپەي, ەسكەرتپەي جاتىپ, قانداي دا ءبىر ارەكەت جاساۋىن دا توقتاتقان ءجون. ەڭ باستىسى – سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ بولماشى قارىزى ءۇشىن دە جەكە تۇلعالاردى تىعىرىققا تىرەيتىن قۇزىرەتتىلىگىن شەكتەۋ قاجەت.
بورىشكەرلەردىڭ ەسەپشوتىن جابۋدى شەتەلگە شىعۋ قۇقىعىنان ايىرۋ, م ۇلىك ساتۋىنا شەكتەۋ قويۋ دەگەن سەكىلدى جازالارمەن اۋىستىرۋ قاجەت. ويتكەنى ەل ەسەپشوتىندا جەتكىلىكتى اقشاسى بولا تۇرا, جيىرما مىڭ تەڭگەلىك ايىپپ ۇلىن تولەي الماي, تانىستارىنان قارىز سۇراپ, زار جىلاپ جۇرەدى.
بانكتەردىڭ نەسيەدەن الاتىن پايىزدىق ءوسىمىن قىسقارتۋ, قارىز وتەلمەي قالعان جاعدايداعى ايىپپۇلدىڭ, ءوسىمنىڭ كولەمىن جەڭىلدەتۋ دە كوپ تۇيتكىلدى تارقاتار ەدى.
مەملەكەتتىڭ تەندەرىن ۇپتەپ كەتكەن كومپانيالار بانكروتتىق جاريالاي سالىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلىپ جاتادى. ونداي بولماسا دا, كەز كەلگەن جەكە تۇلعا شىنايى سەبەپپەن بانكروت بولۋى مۇمكىن ەكەنىن مەملەكەتتىڭ ەسكەرگەنى دۇرىس. وسىعان وراي, بىزگە جەكە تۇلعالاردى دا بانكروت دەپ جاريالايتىن زاڭ قابىلداپ, بانكتەر ۇسىناتىن نەسيەنىڭ بارىنە «ساقتاندىرۋ» جۇيەسىن ەنگىزەتىن ۋاقىت كەلدى. ياعني بەلگىلى ءبىر سەبەپپەن قارىزىن وتەي الماعان جەكە تۇلعالاردىڭ بەرەشەگىن ساقتاندىرۋ كومپانيالارى تولەپ بەرەتىن جۇيەگە جان ءبىتىرۋ كەرەك.
«بانكتى سوتتا جەڭۋ مۇمكىن ەمەس»
ابزال قۇسپان,
زاڭگەر:
– زاڭگەر رەتىندە دۋجنوۆ-دەميرچيان وتباسىنىڭ «بانكتسەنتركرەديت» جانە جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە قارسى, 2014-2021 جىلدار اراسىنداعى ونداعان سوت پروتسەسىنەن تەك ەكى سوت اكتىسىنە تالداۋ جاساپ كوردىم. ءبىرىنشىسى – بانككە, ەكىنشىسى جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا قارسى اكتىلەر.
جالپى, وسى سوت اكتىلەرىن تۇگەل زەردەلەپ شىققاندا تۇيگەنىم – بارلىق جاعدايدا بورىشكەر سوتتان جەڭىلەدى. بۇل جاي سايكەستىك پە؟ الدە, بانك پەن سوت ورىنداۋشىلارى زاڭ تالاپتارىن ۇنەمى ساقتاپ وتىرا ما؟ بانك پەن سوت ورىنداۋشىلارى بورىشكەردىڭ دۇنيە-مۇلكىن بىرنەشە ەسە تومەن باعاعا ساتىپ جىبەرگەنى, ولاردىڭ ءوز مۇلكىن ساتىپ الۋعا باسىم قۇقىعى بولا تۇرا, اۋكتسيونعا قاتىسا الماي قاپىدا قالعانى نەمەسە بيزنەسى ورگە باسقان كاسىپكەرلەردىڭ بانكتەن نەسيە راسىمدەيمىز دەپ بانكروتقا ۇشىراعانى تۋرالى جۇزدەگەن ەمەس, مىڭداعان ادامنىڭ ايتارى بار. بۇل بانك پەن سوت جۇيەسىنىڭ ءوزارا ىمىرالاسقاندىعىن بىلدىرەدى. دالەل كەرەك پە؟
بانكتەر كۇنى كەشەگە دەيىن نەسيە راسىمدەۋ بارىسىندا «جاسىرىن پايىز» قولدانۋ ارقىلى, ءوز كليەنتتەرىن, ياعني حالىقتى الداپ, تەسپەي سورىپ كەلدى. ولاردىڭ ىشىندە ءىرىلى-ۇساقتى كاسىپكەرلەر دە, تويعا, بالاسىنىڭ وقۋىنا, ۇيگە كەرەك-جاراعىن الۋعا, تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرىنە وراي نەسيە راسىمدەۋشى قاراپايىم ازاماتتار دا بار.
دۋجنوۆتىڭ ارەكەتى قىلمىستىق كودەكستىڭ اسا اۋىر ساناتىنداعى قىلمىستار قاتارىنا جاتادى. ول ءسوزسىز ءتيىستى جازاسىن الاتىن بولادى, بىراق ونىمەن ازاماتتار مەن بانك جانە سوت ورىنداۋشىلارى ارالارىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلە شەشىلە مە؟ ماسەلە قىلمىستىق ءىستىڭ قۇقىقتىق سالدارىندا ەمەس, بۇل ءىستىڭ ەرىكسىز تۇردە قوعامداعى جارانىڭ اۋزىن اشىپ كەتكەندىگىندە. ول قاشاننان بەرى پايدا بولدى, ەندى نە ىستەمەك كەرەك دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە ساۋاتتى تالداۋ جاساپ, بيلىككە دۇرىس تالاپ قويا بىلسەك, كوپ ادامنىڭ قارجىلىق پروبلەماسى وڭىنان شەشىمىن تابۋىنا جانە وسىنداي قايعىلى وقيعالاردىڭ قايتالانباۋىنا دا سەپتىگى تيەر ەدى.
«نەسيە الاردا «جەتى رەت ولشەپ,ء بىر رەت كەسكەن» ءجون»
ءجانادىل ءابدىراحمان,
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جەكە سوت ورىنداۋشىلارى پالاتاسىنىڭ مۇشەسى:
– قازىرگى تاڭدا ءار ادام كەز كەلگەن قۇجاتقا, كەلىسىمشارتقا قول قويماس بۇرىن, مۇقيات ويلانىپ, كەيىن العان قارىزدارىن قايتارا الاتىنداي جاعدايى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ الۋى قاجەت. اسىرەسە, بانكتەن نەسيە نەمەسە ادامداردان قارىز العاندا جانە بيزنەستە تاۋەكەلگە بارعان كەزدە وسى جاعىن باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, نەسيە الماس بۇرىن «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەن» ءجون. ءبىز قارىز الاتىن كەز كەلگەن ادامعا وسىنداي كەڭەس بەرەمىز.
شىن مانىندە, قازىر سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ بارىسىندا ءتۇرلى كەلەڭسىز جاعدايلار بولىپ جاتادى. تاجىريبەمىزدە سوت ورىنداۋشىلارىنا قوقان-لوقى كورسەتىپ, بالاعاتتاپ, العان قارىزىن مويىنداماي جالتارۋ وتە ءجيى ۇشىراسادى. ءتىپتى جۇدىرىق جۇمساپ, وزىڭە شابۋىلداۋ سياقتى قارسىلىقتارعا دا تاپ بولىپ جاتامىز. تۋعان بالالارىنا اليمەنت تولەۋدەن باس تارتىپ, ءبىز بارعان كەزدە وزىمىزگە تارپا باس سالىپ, باۋىر ەتى بالاسىنان بەزگەن اكەلەردى دە كوردىك. ءبىز قانداي جاعداي بولسا دا بارلىق ازاماتپەن زاڭ اياسىندا سويلەسىپ, زاڭعا سايكەس شارالار قولدانامىز.
سونىمەن قاتار بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جەكە سوت ورىنداۋشىلار پالاتاسى ۇيدەن شىعارۋ ماسەلەسىن مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارىنا بەرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىر. الماتىداعىداي جاعداي قايتالانباسىن دەسەك, وسىلاي ىستەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
ءتۇيىن. ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتىنا سەنسەك, بۇگىندە جەكە تۇلعالار مەن شاعىن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر الدىنداعى بەرەشەگى 7 ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن. بيىلدىڭ وزىندە الماتىلىقتار 1,6 ترلن تەڭگە نەسيە راسىمدەگەن. بانكتەردەن كرەديت العانداردىڭ «ۇشتىگىن» نۇر-سۇلتان مەن شىمكەنت قالالارىنىڭ تۇرعىندارى تولىقتىرادى. وسى دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار الماتىدا بولعان قاندى وقيعانىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن جان-جاقتى, تەرەڭ تالداپ, الداعى ۋاقىتتا ونداي قاسىرەتكە جول بەرمەۋ شارالارىن كەشىكتىرمەي قابىلداۋى قاجەت-اۋ دەگەن ويعا قالدىق...
