ادەبيەت • 28 قىركۇيەك، 2021

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

94 رەت كورسەتىلدى

«نەنى ءسۇيدىم، نەدەن كۇيدىم،

قازىسى ونىڭ – ارىم مەن ءبىر-اق قۇداي...»

اباي

ۋاقىت – ۇلى سىنشى.

ۋاقىت – بەيمالىم زامانداردان، تۇ­مانى مەن كۇمانى قالىڭ كونە عاسىرلاردان بەرى جۇمىر جەردى ساۋالدار قورىعىنا قاماپ كەلە جاتقان قۇدىرەتتى ۇعىم!

 «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس»، دەپ ۇلى عالامعا جار سالعان اباي زاما­نىندا دا، «قۇداي ءولدى!» دەپ وزدەرىن قۇداي ساناعانداردىڭ تۇسىندا دا كۇن تار­تىبىنەن تۇسپەگەن وسى ءبىر قاتال، قاتىگەز ۇعىم جۇمىرباستى پەندەگە دامۋ مەن وركەندەۋدىڭ اقىلعا ىرىق بەرمەس قوس مىڭجىلدىق توعىسىندا تاعى دا اسا كۇردەلى سۇراقتاردى كولدەنەڭ تارتىپ وتىر.

ۋاقىتتى جەڭۋ ءۇشىن ۇمتىلعان­داردىڭ جاڭا مايدانى باستالدى...

ۇلتتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندە ۇلت ويى مەن ساناسىنا شابۋىل جاساۋدىڭ ايلا-ءتاسىلى كوبەيىپ، شىنايى قۇندىلىقتار مەن انايى قۇندىلىقتاردى ايىرۋ قيىن­­داعان وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە ۇلت­تىڭ ۇلى اقىنى – مۇقاعالي ماقا­تاەۆ­تىڭ 90 جىلدىعى رەسپۋبليكا كولەمىندە كە­ڭى­نەن اتالىپ جاتىر. وسى كۇندەردە اقىن­نىڭ تۋعان جەرى – الماتى وبىلىسى رايىمبەك اۋدانىندا – قاسيەتتى حان ءتاڭىرى بوكتەرىندە مەرەيتويلىق ءىس-شارالار وتۋدە.

بۇل، بىرىنشىدەن، ۇلتتىڭ الپىس ەكى تامىرىن كەزگەن ءسوز ونەرىنە دەگەن قۇرمەتتىڭ قوز استىندا جاسىرىنعان قىزىل شوقتاي وشپەس رۋحىن اڭعارتسا، ەكىنشىدەن، «قاتال»، «قاتىگەز» مىنەزدى ۋاقىتتىڭ شىنايى حالىقتىق سيپاتقا يە بولىپ، ۇلت بيىگىنە كوتەرىلگەن، ادام­زاتتىق كەڭىستىككە شىققان ۇلى جىردى مويىنداۋىن، ۇلى جىردى جاراتقان ۇلى اقىندى تانۋىن اڭعارتادى.

اينالىپ كەلگەندە، ۋاقىتتىڭ ۇلى جىردى مويىنداۋى دا، ۇلى تۇلعاسىن تانۋى دا – ۇلتتىڭ، ۇلت رۋحانياتىنىڭ جەڭىسى ەكەنى داۋسىز.

 

* * *

اقىن ەسىمىن ايتقاندا، ءتىل ۇشىنا، اۋەلى، جيىرماسىنشى عاسىر دەگەن ءسوز ورالادى. اي ەمەس، جىل ەمەس، ادامزات دامۋىنىڭ تۇتاس ءبىر عاسىرى! ءوزىنىڭ قاناتتى بولمىسىمەن، كەڭ ءبىتىمدى كەسكىنىمەن جۇرەك تورىنە جايعاسىپ، ايدىندى كولىنە جارىسا قونعان اققۋداي، ايبىندى كوگىن شارلاپ ۇشىپ، قالقىعان اقيىق قىرانداي ەلەستەيدى...

«قۇرمەتتەڭدەر جيىرماسىنشى عاسىر­دى!» دەگەن اقىننىڭ اق جۇرەك، ادال اماناتى ەسكە تۇسەدى.

جانىن، جۇرەگىن تەربەتىپ، كوكىرەگىن جارىپ شىققان ءار ولەڭىن ءبىرتۇتاس ءومىر اتتى الىپ داستاننىڭ بولشەك-بولەگىندەي كورەتىن اقىن: «مەنى ءوز ولەڭدەرىمنەن بولە-جارا قاراماۋلارىڭىزدى وتىنەمىن. ەستەرىڭىزدە بولسىن، مەنىڭ جەكە ولەڭىم وزىنشە ەشتەڭە قۇرامايدى. ول پوەما ىسپەتتى ءبىرتۇتاس. باسى جانە اياعى بار. ول كەيدە شاتتانعان، كەيدە تۇڭىلگەن جانىمنىڭ ۇنىندەي...» دەپ جازادى كۇندەلىگىندە. (14 اقپان، 1976 جىل; ورىس تىلىنەن اۋدارعان بەكسۇلتان نۇرجەكە). شىنىندا دا، باجايلاپ، بارلاپ، اقىن دۇنيەلەرىن جۇيەلى تۇردە وقىعان ويلى وقىرماننىڭ وسىناۋ كۇندەلىك بەتىنە تۇسكەن قىسقا جازبالار مەن اقىن ولەڭدەرىنىڭ، تولعاۋلارىنىڭ، داستاندارىنىڭ اراسىندا كونتسەپتسيالىق جاندى بايلانىستىڭ بارىن بايقاماۋى مۇمكىن ەمەس.

اينالىپ كەلگەندە، مىنا جارىق جالعاننىڭ قىزىعى مەن قۋانىشىن، ازابى مەن مەحناتىن قىرىق بەس جىل، نەبارى 45 كوكتەم، 45 جاز، 45 كۇز، 45 قىس كورگەن اقىننىڭ كوزمايىن تاۋىسىپ، ۇلان-اسىر مۇرا قالدىرعانىنا ءارى سۇيسىنەسىڭ، ءارى تاڭدانا تاڭىرقايسىڭ!

«...مەن ىزدەگەن نۇر-باقىت، ۇستاتپاسا،

زۋلاسىن.

تەك جۇرەگىم ءبىر ۋاقىت،

جۇكسىز قاراپ تۇرماسىن.

جۇرەك بولىپ تۋعاسىن...»،

– دەگەن مىنەزدى جىرلاردىڭ يەسى 1972 جىلدىڭ 2 ءساۋىرى كۇنگى كۇندەلىگىنە جازعان مىنا جازبالارعا ەرىكسىز نازار اۋداراسىڭ. «...بۇگىن ء(دال قازىر، 2 ءساۋىر، تۇنگى ون ەكى­لەردە) تىرنالار ۇشىپ ءوتتى. ستولعا وتىر­عانىم سول ەدى، تىرنانىڭ داۋىسىن ەستىدىم. ءبىزدىڭ جاققا قاراي ۇشىپ كەتتى. «اق تىرنالار اسپانعا سىنا قاعىپ...» ۇشىپ كەتتى...

پۋشكين مەن ابايعا اينالىپ سوعا بەرەم، سوعا بەرەم...

اپىرماي، پۋشكين-اي، سونشانىڭ ءبارىن قاشان جازىپ ۇلگەردى ەكەن»، – دەيدى... ارۋاقتى ۇلى جىر جاراتۋشىلاردىڭ رۋحتارىنا سىيىنىپ وتىرىپ، اقىن وزىنە ءوزى قامشى باسقانداي بولادى.

ماقاتاەۆتىڭ قىرىقتان اسار-اسپاس جاستا ءوز ورتاسىن عانا ەمەس، قازاقتىڭ كۇللى جىرسۇيەر قاۋىمىن اۋزىنا قارا­تىپ، ۇلتتىق جىردىڭ وليمپىنە قالاي كو­تەرىلگەنى ەسىمىزدە... جىردى ەرتە باستاپ جازعانىمەن، ادەبي ورتاعا، الماتىعا كەلۋى كەشتەۋ بولعان اقىننىڭ قىسقا مەر­زىم ىشىندە ەسەسى كەتكەن جىلداردىڭ نە­­سىبەسىن قايتارۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن. ەل اۋزىندا اڭىزداي بولىپ تارا­عان «قارلىعاشىم كەلدىڭ بە؟» جىر جيناعى مۇقاعاليدىڭ وسىعان دەيىنگى ءارالۋان مىنبەلەر مەن جىر كەشتەرىندەگى ۇلكەندى-كىشىلى اۋديتوريالاردى باۋراعان، تىڭداۋشىلارىن دۋىلداتقان ابىرويىن رەسمي تۇردە بەكىتتى. جالىن جۇرەك جاستار مەن ستۋدەنتتەر قاۋىمىنىڭ كۋميرى بولىپ كەلگەن ارقالى اقىن بىرتە-بىرتە الاش جۇرتىنىڭ سۇيىكتىسىنە اينالدى.

بالا شاعىن ءورتى مەن ورتەڭى قاتار ورىلگەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ۇلى سوعىسى جۇتقان اقىن قازاق ولەڭىنە داۋىرلىك جىر بولىپ ەنگەن «وتىز بەسىنشى كوكتەمىندە» بىلاي جىرلايدى.

«...ءبارى ەسىمدە – دالام دا، تۇراعىم دا،

تەك ەستە جوق، كۇلدىم بە، جىلادىم با...

بالالىق شاق جاربيىپ جۇرەتۇعىن

وگىز جەككەن سوقانىڭ قۇلاعىندا.

 

شارۋانىڭ بالاسى بولعاسىن با،

شارۋامەن اينالدىم ون جاسىمدا.

مايدانداعى اكەمە وق جىبەردىم،

ايىرباستاپ كۇلشەمدى قورعاسىنعا.

 

اجەم ەسىمدە.

ارنەگە قوزبايتۇعىن،

ارىدەن كوپ اڭگىمە قوزعايتۇعىن.

تەمىر كەرنەي ەسىمدە...

بوران ۇرسە،

ازالى ءۇنىن اڭىراتىپ بوزدايتۇعىن..».

باس-اياعى ون ەكى شۋماقتان تۇراتىن ايتۋلى جىردىڭ ونە بويىنان اقىننىڭ عانا ەمەس، بالالىق شاعى مەن بوزبالا كۇندەرى وتىزىنشى، قىرقىنشى جىلداردىڭ قوي­ناۋ-قولتىعىندا ءوسىپ جەتىلىپ، ات جالىن تارتىپ مىنگەن بۋىننىڭ ءومىر شىندىعىن كورۋگە بولادى. وسىدان تۇپ-تۋرا ەلۋ بەس جىل بۇرىن جازىلعان، تۇتاس ءبىر بۋىننىڭ ومىرباياندىق قىسقا دا نۇسقا ۇلتتىق پاس­پورتىنداي ەلەستەر جىر – بۇگىندە قاتار­ى قاتتى سيرەگەندەر مەن جۇرەگىن ۋا­قىت تۇيرەگەندەر جايلى جازىلعان ۇلى تۋىندى! ءار جولدىڭ استارىنان كوزى­نەن قۋانىش پەن قايعىنىڭ بۇرشاعى اتقاق­تاعان اقىننىڭ جان-دۇنيەسى سويلەپ تۇر. ۋاقىت سويلەپ تۇر.

«سۋ سۇراسا، ءسۇت بەرگەن، ايران بەرگەن،

قارتايىپ قالىپسىڭ-اۋ،

قايران جەڭگەم!

قارعانىڭ ۆالەتىندەي ەدىرەيىپ،

قاسىڭا مىنا بىرەۋ قايدان كەلگەن؟

 

...جەڭەشە-اۋ، ەسىڭدە مە ءبىزدىڭ اعاي؟

سىيلاسىپ وتىرار ەك ءبىز قۇداداي.

قاندى بالاق سوعىستى قارعىس اتسىن،

قايران جەڭگەم، شىرقىڭدى بۇزدى

قالاي؟!

 

...تالايلاردان كەتۋشى ەڭ اتتاپ ءوتىپ،

تالايلاردى ءجۇرۋشى ەڭ تاپتاپ ءوتىپ...

 

...ساعىنىپ ءجۇرسىڭ بە الدە، قادىرلىم-اي،

باياعى جاستىعىڭدى مايداندا ولگەن؟..».

جىردان تۇمسا تاعدىردىڭ تۇماداي تۇنىق سامالى اڭقىپ تۇر. اۋىلدى – قالاعا، قالانى – دالاعا، دالانى عالامعا جالعاعان «جۇرەكتەن شىعىپ جۇرەككە جەتەر» (م.اۋەزوۆ) كەڭ تىنىستى، كەمەل مىنەزدى سۋرەتكەرلىك تەرەڭدىكتى كورەمىز. ءداۋىر تىنىسىن، ادامنىڭ جان-دۇنيەسىن كەڭ، تەرەڭ كوركەم سويلەتۋ – مۇقاعالي پوەزياسىنىڭ التىن ارقاۋى...

«قارلىعاشىم كەلدىڭ بە؟» جيناعىنىڭ قولدان-قولعا كوشە باستاعان 1968 جىلدىڭ ءبىر وقيعاسى مەنىڭ جادىمدى جاڭعىرتىپ وتىر. ارادا اتتاي ارقىراپ ەلۋ ءۇش جىل وتكەنىمەن، ءبارى – قاز-قالپى كوز الدىمدا. بۇرىنعى كوممۋنيستىك – وسى كۇنگى ابىلايحان داڭعىلىنىڭ بويىمەن ەكى-ءۇش ستۋدەنت كازگۋ-ءدىڭ باس عيماراتىنا ما، الدە باس پوشتاعا ما، بارا جاتتىق. الدىمىزدان جامبىل كوشەسىنىڭ بۇرىشىنان مۇحاڭ جولىقتى. اۋەلى: ء«اي، نۇرلان!» دەگەن داۋىسى ساڭق ەتتى. «اعا، امانسىز با؟!». «اعاڭ امان... ءما، مىنا گازەتتەردى ۇس­تا!»، دەدى دە مەنى جەتەلەي جونەلدى. وڭىندە – قۋانىش، جۇزىندە – نۇر. «ايت انا دوستارىڭا: «ماقاتاەۆ ەرتىپ كەتتى، دەپ...» جادىراي كۇلدى. «كەتتىك ۇيگە! سەنىڭ بۇگىنگى «لەنينشىل جاس­تى» وقىماعانىڭ كورىنىپ تۇر. ماقاتاەۆ تۋرالى مىنانداي (باس بارماعىن شوشايتىپ) ماقالا بار! ءابىشتىڭ ماقالاسى!» «قۇتتى بولسىن!..» «ۇيگە جەتەيىك. تەزدەتىپ... جاڭا وسىدان ءبىر ساعاتتاي بۇرىن ماعان زەينوللا مەن اسقار كەلدى... ەكەۋىنىڭ قولىندا – ەكى گازەت. ءسۇيىنشى سۇراپ، ەسىمدى شىعاردى باتشاعارلار... جارايدى... سۇيىنشىلەرىڭ موينىمدا! اكەلەيىن...» دەدىم دە، جولدان – كيوسكىدەن مىنا ءبىر بۋما گازەتتى ساتىپ الدىم. «بۇرىلماي، قۇتحاناڭا تارت!» دەگەن زەينوللانىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ، ۇيگە كەلە جاتقان بەتىم» دەپ ىشەك-سىلەسى قاتا كۇلدى.

«ەكى ءىنىمدى الداپ كەتتىم، لاشىن...»، دەپ ينتەرناتسيونال كوشەسى، 129-ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىنداعى پاتەرىنىڭ بوساعاسىن اتتادى. ء«سۇيىنشى! بايبىشە!»، دەپ مەنىڭ قولىمداعى ءبىر بۋما گازەتتى لاشىن تاتە­مىزدىڭ قولىنا ۇستاتتى... ءشاي ءىشىلدى، ەت جەلىندى...

ەسىمدە قالعان تاعى ءبىر ءسات. مۇحاڭ مەنى تورىندە ايقۇش-ۇيقىش ەكى قۇراق كورپە جاتقان ورتاداعى ۇلكەن بولمەگە الىپ كەلدى. ۇلكەن قۇس جاستىقتى ۇمار-جۇمار بۇكتەپ، قولتىعىنا باستى دا، اياعىن كەڭ كوسىلىپ جاتا كەتتى. ءسويتتى دە ماعان بۇرىلدى. «ال بالا، وقى داۋىستاپ انداعى ماقالانى!» دەدى. مۇقاڭ ءۇنسىز جاتىپ، مەن داۋىستاپ وقىعان ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «جۇرەكتەن جۇرەككە» دەگەن ماقالاسىن باستان-اياق ءبىر دىبىس شىعارماي ۇيىپ تىڭدادى. «نە دەگەن اقىل! نە دەگەن ينتەللەكت! ەرتەڭگى كۇننىڭ اۋەزوۆى!..» دەدى الدەقايدا كوزىن قاداپ. ء«بىزدىڭ جۇرتقا نە دەۋگە بولادى! سويتكەن ءابىشتى كورمەيسىڭ بە، سىيعىزباي، اسكەرگە جىبەرىپ جاتىر...» دەگەن كەيىستى داۋىسى قۇلاعىمدا قالىپتى. باسىلعان موردەي بولىپ، تاعى ءبىر جادىمدا قالعان ءسات. «ولەڭدى كوپ جازۋ كەرەك. ىزدەنىپ جازۋ كەرەك!» دەگەنى ماعان تۋرا، بارلاي قاراپ. «سەنىڭ وسى... ورىسشاڭ قالاي؟» دەدى. «جامان ەمەس...» مۇقاڭ بۇرىشتا ەدەننەن باستاپ قاز-قاتار ورلەي تىزىلگەن كىتاپتاردى يەگىمەن نۇسقادى. «انا – جوعارىدان تومەن ساناعانداعى بەسىنشى كىتاپتى كوردىڭ بە؟». ء«يا». «اننا كارەنينا». ء«يا». «تولستوي. لەۆ نيكولاەۆيچ. ۇلى شال. جازعاندارى جانىما مايداي جاعادى». «ال!» دەدى. الدىم. «پالەنشەشىنشى بەتتى اش» دەدى. اشتىم. كوزىمە استى سىزىلعان سويلەمدەر ءتۇستى. نە تۋرالى ەكەنى، قاي بەت ەكەنى ەسىمدە جوق. مۇقاڭ جاستىقتان باسىن كوتەرىپ، جايلانىپ مالداس قۇرىپ وتىردى.

«سىزىلعان سويلەمدەردى وقى!» دەدى جىميىپ. وقىدىم.

«جارايدى... ورىسشاڭنىڭ جوباسى كەلەدى ەكەن. ەندى، مەنى تىڭدا... سەن كىتاپتان قاداعالاپ وتىر. مەن لەۆ نيكولاەۆيچ بولىپ وقيىن الگى سويلەمدەردى» دەدى.

مۇقاڭ تولستوي اقساقالدىڭ سالالاس، ساباقتاس سويلەمدەرىن ناشىنە كەلتىرىپ، اۋەزىمەن، سازىمەن الگى ءۇزىندىنى جاتقا وقىپ شىقتى. قايران قالدىم. ءسۇيسىندىم... ول كەزدە اسا ءمان بەرمەپ ەدىم. كەيىن سول ءسات ەسىمە تۇسكەن سايىن، مۇقاڭنىڭ اڭگىمە اراسىندا ايتقان ەكى ءسوزى ءالى كۇنگە جادىمدا تۇر. «جوقشىلىق قوي... بار بولسا، مىنا كىتاپتارعا ءبىر شكاف ساتىپ الىپ بەرەر ەدىم» دەگەنى. «نارىنقولدان كوشكەندە، قيماي الىپ كەلىپ ەدىم... ەندى... ارا-تۇرا قينالعاندا لاشىننىڭ سول كىتاپتاردى «بۋكينستكە» جاسىرىنىپ اپارىپ، ساتقان دا كەزى بار... جاسىراتىنى جوق، كىتاپ ساتىپ كۇن كوردىك... تاڭعالامىن. وسى قۇرىپ كەتكىر جوقشىلىق باياعىدا-ا گوگولدىڭ وكشەسىنەن قالماپتى دەۋشى ەدى... بىلگىشتەر... «يسكۋسستۆو ترەبۋەت جەرتۆۋ» دەگەن ءسوز بەكەر ەمەس. قاسىمنىڭ قىر سوڭىنان قالماعان قۋ جوقشىلىق مەنى دە شىر اينالدىرۋىن قويار ەمەس. بۇگىن... ءابىشتىڭ ماقالاسىن وقىپ، ادەبيەت ءۇشىن تەگىن تەر توگىپ جۇرمەگەنىمە تاعى ءبىر مارتە كوزىم جەتتى...» دەپ سالالى ساۋساقتارىمەن ۇزىن شاشىن قوس قولداپ، ارتىنا قايىردى.

سول كۇنى مۇقاڭ ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى قايىرا-قايىرا ورالىپ سوعىپ، اقىننىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى جايلى كوپ اڭگىمە ايتتى. جازۋ ستولىنىڭ سۋىرماسىنان ءبىر قىزىل مۇقابالى بلوكنوت الىپ: «مىنە، ماعجاننىڭ جىرلارى. ەرىنبەسەڭ، كوشىرىپ ال!» دەدى دە ىشىنەن ەكى-ءۇش ولەڭىن وقىدى. اقىننىڭ مەتالى تازا داۋىسى قۇلاعىمدا تۇر. «تەرە دە ءجۇرىپ شومشەگىن، كوككە ساۋىپ ەمشەگىن... ق ۇلىنىم قايدا؟ دەر مە ەكەن؟..». ەكىنشى ولەڭ: ء«تاڭىرىم بە؟ الدە بايعىز با؟ ءتاڭىرىم بولساڭ، كەل بەرمەن! قولىمدى كوككە جايعىزبا!». ەكى ءۇزىندىنىڭ ەكەۋى دە جۇرەك پەن ساناعا قونا كەتتى. «ماعجان – كازاحسكي بلوك! وني وبا پوەتى وت بوگا!» دەدى. سول ءسات مۇقاڭ جالى كۇدىرەيىپ، جانارى وت شاشا قاراعان كوك بورىدەي كورىنىپ ەدى ماعان.

«قانە، ولەڭ وقى! ءوز ولەڭىڭدى!» دەدى الپامساداي دەنەسىمەن بۇرىلىپ. «ولەڭ وقىعاندا قىسىلماۋ كەرەك!» دەدى بۇيرىق رايلى داۋىسپەن.

مەن:

«اتاعى جوق ەسەنيندەر جىن قىسقان،

جاڭعىرادى جاتاقحانا ولەڭى.

مەنىڭ جيىرما جاسىم مۇڭ قۇشقان،

ءتۇن ورتاسى... كوشە بويلاپ كەلەدى...»،

– دەيتىن جانە «مەن باقىتىن قىزعان­بايمىن باسقانىڭ...» دەيتىن ەكى ولەڭىمدى وقىدىم.

«كوڭىل كۇي سۋرەتى! وسىنداي جىرلاردى جازا بەر! توقتاما!» دەدى. دەدى دە ستول ۇس­تىندە جاتقان جىر داپتەرىن قولىنا الدى.

«ال ەندى ماقاتاەۆتى تىڭدا!» – دەدى. دەدى دە ستۋدەنتتەر قاۋىمىنا كەڭ تانىس اتاقتى ولەڭىن وقىدى. وسى جولداردى جازىپ وتىرىپ، قۇلاعىما مۇقاڭنىڭ ءوز داۋىسى كەلگەندەي بولدى.

«ادامدى ادام تۇسىنبەۋ – ءبىر اقىرەت،

ويلى جاس، ءتۇسىنىپسىڭ، راقمەت!

راقمەت!

جاسسىڭ عوي جالىنى مول،

جالىنى مول جانە دە قۋاتى كوپ...

 

ويلى جاس!

ولەڭ – مەنىڭ بار تىنىسىم،

جاقسى ءسوزىم – جانى يگى حالقىم ءۇشىن.

اتاق قۋىپ، باق قۋىپ، داڭق قۋىپ،

بىرەۋلەردەن جۇرگەم جوق ارتۋ ءۇشىن.

 

وڭاشادا ويلارىن تىنىم ەتكەن.

بىزدەيلەردىڭ مىڭى كەپ، مىڭى كەتكەن.

اقىندار بار امالسىز بۇعىپ وتكەن،

اقىندار بار ىشىنەن تىنىپ وتكەن.

بىزدەيلەردىڭ مىڭى كەپ، مىڭى كەتكەن.

 

ءبىزدى ولاردىڭ بالاما بىرىنە دە،

ۇلىعا دا ساناما، ىرىگە دە.

قالام تارتقان قازاقتىڭ ءبارى دە اقىن،

اباي، بىراق قايتادان تىرىلە مە؟..

 

ويلى جاس!

ولەڭ مەنىڭ سىرلاسىمداي،

سىرلاسسام دا قۇمارىم ءجۇر باسىلماي.

ايتىپ وتكەن اقىندا ارمان بار ما

جۇرەگىنىڭ تۇبىنە كىر جاسىرماي...

(10.12.1966 ج.)

ولەڭ وقىپ وتىرعاندا اعامىزدىڭ ءوڭى بۋىرقانىپ، كوڭىلى الابۇرتقانداي كۇيگە ءتۇستى.

ومىردە دە، جاراتىلىستا دا ادام ويى مەن ساناسى شەگىنە جەتە بەرمەس جۇم­باق كوپ... مۇقاعالي فەنومەنى تۋرالى ويلا­عاندا وسىنداي ءبىر ويعا باتا­مىن. ماعان كەيدە اقىن ءوز زامانىنان كەش تۋعان ناعىز حاس باتىرلار كەيپىندە ەلەستەيدى. ال جارايدى... مۇقا­عالي ما­قاتاەۆ باياعى، باعزى زامانداردا، ءوز داۋىرىنەن ءسال بۇرىنىراق – ەكى-ءۇش عاسىر ەرتە تۋسا قايتەر ەدى؟! بال­كىم، ەر­تە­گىدەگى ءاپايتوس الىپتارشا نەمەسە «جا­عاعا قولدىڭ تيگەنىن، جال­عىزدىق سەنەن كورەمىن»، دەپ باسىن تاۋعا دا، تاسقا دا ۇرىپ، ءبىر قولىمەن اق سەمسەرىن قىسىپ، ۋىستاپ، ەكىنشى قولىمەن جۇرەك اتتى جىر-قاۋىرسىنىن جەلگە توسەپ، اقتامبەردىشىلەپ اتقا قو­نار ما ەدى؟ قايتەر ەدى؟ وسىنداي ءبىر سۇراق تۋدى ىشتەي... جاۋابى دا كەشىكپەي، ءازىر تۇر­دى. قونار ەدى، ارينە!.. ءسوز جوق، ۇلى جاراتۋشىعا سيىنىپ، اتا-بابا­سىنىڭ ارۋاعىن شاقىرىپ، اتوي ساپ ماي­دان الاڭىندا جۇرەر ەدى... ايتپەسە... مى­نانداي ولەڭ جازىلار ما ەدى؟!

«يا، اللام!

جاراتۋشى جالعىز يەم،

مەدەت بەر، جاپانداعى جالعىز ءۇي ەم!

حال سۇرار، جاي تۇسىنەر ءبىر پەندە جوق،

جۇرەك – ءجۇن، ويىم – وپات،

جاندى – جۇيەم،

يا، اللام!

جارىلقاي گور، جالعىز يەم!».

وسى ولەڭدى وقىعان سايىن مەنىڭ ەسىمە سول كۇنگى قايتالانباس ءسات-ساعاتتار تۇسەدى.

مۇقاڭنىڭ ادەبيەت تۋرالى ويلارى مەن تولعامدارى مەنى قاتتى قىزىقتىرىپ ەدى. ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگىنە، كوپ وقىپ، كوپ ىزدەنەتىن قاسيەتىنە ىشتەي ءسۇيسىنىپ ەم. جاراسىپ وربىگەن اڭگىمەنىڭ ءبىر تۇسىندا: «سەن وسى قاي كۋرستا وقيسىڭ؟» دەدى. ء«تورتىنشى كۋرستامىن». «قالادا قالۋ ويىڭدا بار ما؟» جاۋاپ كۇتپەي، ويىن جالعادى. «قالۋ كەرەك! اۋىلعا كەتسەڭ، بايلانىپ قالاسىڭ. ورالۋ قيىن بولادى. ادەبي ورتادان الىستاما. ادەبي ورتا – قايناعان قارا قازان. پىسەسىڭ. قالىپتاساسىڭ. سەنىڭ ولەڭدەرىڭ ماعان ۇنايدى. دەگەنمەن... جالپى پوەزياعا تۇزدىق كەرەگىن ۇمىتپا! تۇزدىق!» دەپ ەدى ءسوز اراسىندا. «وتىرىك ولەڭنەن اۋلاق بول! ەڭ جامان نارسە – جاساندىلىق! بۇگىنگى قازاق ولەڭىنىڭ سورى – جاساندىلىق! حالىق – تارازى، ۋاقىت – سىنشى. ۋاقىت سۇزگىسىنەن ءوتۋ ءۇشىن، ەڭ باستىسى، حالىق كوڭىلىنەن شىعار ءسوزدى تابا ءبىل! سوندا عانا جاساندى جىردىڭ جولى كەسىلەدى. قايعىرساڭ دا، قۋانساڭ دا جاساندىلىققا جولاما!»، دەگەنى ەسىمدە.

انا عاسىردان تالىپ-تالىپ جەتكەن اقىننىڭ وسىناۋ ارۋاقتى داۋىسى قۇلاعىما بۇگىن ايتىلعانداي ەستىلەدى...

 

* * *

ءيا...

قاتال، قاتىگەز ۋاقىت بار ەستى ءومىرىن جىرعا ەسى كەتە ارناعان اقىننىڭ مىنا ءفاني-جالعانداعى ءبىرىنشى ومىرىنە تار­شىلىق كورسەتكەنىمەن، ەكىنشى ءومى­رىنىڭ – شىن ءومىرىنىڭ قىزىعى مەن قۋا­نىشىن اللا تاعالا مول عىپ بۇيىرت­قان ەكەن. ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىرىن بار كۇنگەي-كولەڭكەسىمەن اعىل-تەگىل ولەڭ عىپ ورگەن جىر-جۇرەك ءوز ەرتەڭىن ءوزى بول­جاعانداي...

«جازىلار ەستەلىكتەر مەن تۋرالى،

بىرەۋلەر جان ەدى دەر ءور تۇلعالى.

بىرەۋلەر تۇلپار ەدى دەر دە مۇمكىن،

بۇتىندەلمەي كەتكەن ءبىر ەر-تۇرمانى.

 

جازىلار ەستەلىكتەر نەشەلەگەن،

كورەرمىز ونىڭ ءبارىن پەشەنەدەن.

ايتەۋىر، بىلەتىنىم ءبىر-اق نارسە –

كوشەدى ولەڭ نەمەسە وشەدى ولەڭ!

 

...قۋلارى، تاۋدىڭ قىزىل تۇلكىسى دەر،

مومىندار، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كىرپىشى دەر.

ماڭگىلىككە وزىممەن الا كەتكەن،

مەنىڭ نازىك جانىمدى كىم تۇسىنەر!؟»،

– دەپ ءوزى ايتقانداي، وزگەرگەن ءداۋىر، وزگەرگەن ءومىر، وزگەرگەن ادامدار اقىن تۋرالى بىلەتىنىن بۇرقىراتىپ جازىپ جاتقالى دا، مىنە 45 جىل بولدى.

مۇقاعالي ومىردەن وزعالى دا 45 جىل ءوتىپتى...

بەس جىلى كەم جارتى عاسىر!

تۇرلاۋلى تاريحتىڭ ەنشىسىنە اينالىپ بارا جاتقان ءورتى مەن دەرتى قالىڭ ءداۋىردىڭ رۋحاني كەڭىستىگىمىزگە تارتۋ ەتكەن وسى ءبىر قازاققا قادىرى اسقان ۇلى ەسىمدى ەسكە العان سايىن، تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىنە ولشەۋسىز تەرەڭ بويلاپ، ەلىنىڭ شەكسىز ماحابباتىنا بولەنگەن، ايدىنى كەڭ، اسقارى بيىك الىپ جىردىڭ ۇلان-عايىر كەڭىستىگى سانا تورىندە جاڭعىرارى داۋسىز. ماقاتاەۆ ەسىمى بۇگىن دە جان مەن جۇرەككە ازىق بولار قۋاتتى جىردىڭ قازاقى بالاماسىنا اينالدى. حالقىمىزدىڭ ءومىرتانۋ بولمىسىمەن بىتە قايناسىپ كەتتى. قازاق دالاسىنىڭ قاي قيىرىنا بارساڭىز دا اقىن جىرى الدان شىعادى.

قالاعا دا، دالاعا دا ورتاق، حانعا دا، قاراعا دا بىردەي، كوڭىل اۋانىن تاپ باسىپ ايتۋ دا ءدال مۇقاعاليداي جەڭىسكە جەتكەن ارمانسىز اقىن كەمدە-كەم...

 

نۇرلان ورازالين،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

(جالعاسى بار)

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جانى جايساڭ جاز-اتا

قوعام • كەشە

دۇبىردەن تۋعان ولەڭ

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار