ۇلت مۇراتىنىڭ ۇيىتقىسى

ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قا­زاق­ستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى قازىرگى ۋاقىتتا قو­عامدا قىزۋ تالقىلانۋ ۇستىندە. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ جولدارىن جىلىكتەپ بەرگەن جولداۋ تىڭ يدەيالار مەن سونى باعىتتاردى ايقىنداپ بەرگەنى انىق. سونىڭ ىشىندە, مەن ءۇشىن ونىڭ باس­تى جاڭالىعى – سان جىلداردان بەرى ۇلت يدەولوگياسىن تەمىرقازىق ەتىپ بە­رۋى بولدى. ول – ماڭگىلىك ەلگە اينا­لۋ يدەيا­سىن باستى مۇراتى ەتكەن «ءماڭ­گى­لىك قازاقستان» جوباسىندا جاتىر. قازاقستان حالقىنا ارنالعان جول­داۋ ۇلتتىق يدەولوگيا مەن كەمەل­دەنگەن ەل بولۋ جولىندا اتقارار يگى باس­تامالارعا تولى. مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ ءاربىر جولداۋى ءبىر-بىرىمەن استاسىپ, بايلانىسىپ جاتاتىنى بەلگىلى. «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ۇسىنعان ۋاقىتتان بەرى قازاقستان الەمدىك دەڭگەيگە وزىندىك ۇستانىمى مەن پىكىرى بار مەملەكەت رەتىندە تانىلىپ, ەلباسى ۇسىنعان دامۋ بەلەستەرىن باتىل قادامدار جاساي وتىرىپ باعىندىرا ءبىلدى. ال بيىلعى جولداۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ مازمۇنىندا قامتىلعان تىڭ يدەيالار مەن يننوۆاتسيالىق ۇسىنىستاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, ءبىر ماقسات پەن ءبىر مۇددەگە توعىستىراتىن «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسىنىڭ ۇسىنىلۋى دەپ بىلەمىن. بۇل جوبا – «ماڭگىلىك ەل» اتتى يدەيا ارقىلى ەلدى ىمىراعا ۇيىس­تىراتىن, ءىرى ماقساتقا جەتۋ جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلدىراتىن ۇلتتىق يدەولوگياعا نەگىز بولارى ءسوزسىز. «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسىنىڭ استارى تىم ارىدە جاتىر.ەسىمىزدە بولسا, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «قا­زاق­ستان – 2050» ستراتەگيالىق دامۋ باع­دارلاماسىن العاش جاريا ەتكەن تۇستا «بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان.ءبىز بولا­شاققا كوز تىگىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى «ءماڭ­گىلىك ەل» ەتۋدى مۇرات قىلدىق» دە­گەن بولاتىن. سونداي-اق, جۋىردا ءوت­كەن تاۋەلسىزدىك كۇنى مەرەكەسىنە وراي سويلەگەن قۇتتىقتاۋ سوزىندە دە «باس­تى يگىلىگىمىز – ءبىزدىڭ قاسيەتتى دە لايىقتى ەلىمىز – ماڭگىلىك ەل. ون ءتورت مىڭ شاقىرىمنان استام تالاس تۋ­دىرمايتىن شەكارامىز ءبىزدىڭ وتانىمىزدى ءبىرتۇتاس مونوليتكە شەگەندەدى», – دەپ ەندىگى ماقساتىمىز سول ماڭگىلىك ەلدىگىمىزدى قۇنداقتاپ, ءححى عاسىردىڭ بيىك بەلەسىنە شىعارۋ ەكەندىگىن جەتكىزگەن. ىلە-شالا ءبىر ايدان كەيىن «باستى ماقسات – قازاقستاننىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋى. ول – «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسى, ەل تاريحىنداعى ءبىز اياق باساتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتى» دەگەن ەلباسى بيىلعى جولداۋىن دا وسى كەمەڭگەر ويدان باستادى. مۇن­داي سايكەستىك تەگىننەن-تەگىن ەمەس. ءويت­كەنى, بۇل دەگەنىمىز تاريحي تامىرى تە­رەڭدە جاتقان, الىستى كورەگەندىكپەن ەڭسەرۋدىڭ ۇلىق ويلاۋ جۇيەسى. «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسى – قا­زاق حالقىنىڭ ماڭگىلىك ەل بولۋ جو­لىندا سان عاسىرلار بويى ابىز اق­سا­قالداردىڭ اق باتاسىمەن, اق جاۋ­لىقتى انانىڭ اق سۇتىمەن, اپپاق جۇرەكتى پەرىشتە ءسابيدىڭ اق تىلەۋىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان جولىنىڭ شىعار بيىگى, الار اسۋى. بىلگە, تونىكوك, كۇل­تەگىن جىرلارىندا ايتىلعان ءتۇر­كى حالقىنىڭ جويىلماي ەل بولۋى جاي­ىنداعى ارماندار, مىنە, بۇگىنگى كۇن­گى جاڭا عاسىردىڭ, جاڭا زامان ۇرپا­عىنىڭ الدىندا ءوز جالعاسىن تاۋىپ وتىر. بۇگىنگى قازاقستان ەگە­مەن­دىك­كە قول جەتكىزگەننىڭ ەرتەڭىنە-اق ءدۇ­نيەجۇزى ەلدەرىنىڭ الدىندا التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىن ەن جايلاعان قازاق ەلىنىڭ بەكەر ەل ەمەستىگىن تانىتۋ جولىنداعى ەڭبەك جالعاسىپ كەلەدى. ساليقالى ساياساتكەردىڭ سارابدال ۇس­تانىمىنىڭ ارقاسىندا از عانا ۋ­ا­قىتتىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەل­دەرىنىڭ اراسىندا بوي تۇزەگەن, الەم­نىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرىنىڭ قاتا­رىنا ارىنداپ كىرۋگە ۇمتىلعان ەلگە اينالا بىلدىك. دۇنيە جۇزىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋ ۋاقىتى مەن كوشى تۇزەلگەن مەرزىمى قازاقستانمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ۇزاعىراق. قالاي بولعان كۇننىڭ وزىندە دە 22 جىلدىڭ ىشىندە ەلباسى ايتقان «نولدىك» دەڭگەيدەن دۇنيە ءجۇزى بويىنشا دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنان قازاقستاننىڭ نىق كورىنۋى – تاڭعالارلىقتاي عاجاپ قۇبىلىس. ەندىگى بەلەس – 2050 جىلعا دەيىن قازاقستاندى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنان ماڭگىلىك ەل رەتىندە تانىتۋ. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ەلورداسى استانا قالاسىندا «ءماڭ­گىلىك ەل» سالتاناتتى قاقپاسى اشىلدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى­مەن بوي كوتەرگەن قاقپا – جاڭا بەلەستىڭ, جاڭا دۇنيەنىڭ ەسىگى, وتكەن مەن كەلە­شەكتى بايلانىستىرۋشى دانەكەر. مىنە, سول ماڭگىلىك ەلدىڭ قاقپاسى سالى­نىپ, بۇگىنگى كۇنى 2050 جىلعا دەيىن الەم مەملەكەتتەرى ساناساتىن, ءۇنى باسىم, بولمىسى ايقىن, دامىعان مەملەكەتكە اينالۋ – اسا بيىك مارتەبەلى مەجە.دەمەك, ەلباسى ايتپاقشى, «قا­زاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدار­لاماسىندا «بابالاردىڭ ەرلىگى, بۇگىن­گى بۋىننىڭ ەرەن ىستەرى جانە جاس ۇر­پاق­تىڭ جا­سام­پازدىعى اراسىندا ساباق­تاس­تىق بولسا عانا, ءبىز «ماڭگىلىك ەل» بولامىز». ال «ماڭگىلىك قازاقستاننىڭ» الەمگە ەستىلەر ءۇنى مەن ايتىلار ءسوزى قازاق تىلىندە ەستىلەتىنى قۋانتادى. بيىلعى جولداۋدا «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تىلىنەن گورى, رەسمي ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ بارادى» دەگەن شولاق ويلى پىكىردىڭ تامىرىنا بالتا شابىلدى. قازاق ءتىلى عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ, تەحنيكانىڭ, ينتەرنەتتىڭ تىلىنە اينالعانىن ءدۇيىم جۇرتقا جەتكىزۋى انىق شىندىقتى كوپ­شى­لىكتىڭ ەسىنە تاعى ءبىر مارتە ءتۇسىردى. «ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقي­قات بار. انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلى­مىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى! ونى داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلت­تىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون» دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازاقستان جە­رىندە بەيبىت شاڭىراقتىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كوپتەگەن ۇلتتاردى ۇيىستىرۋشى بىردەن-ءبىر فاكتور – قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتىپ-ۇيرەتۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلى اتقارىلىپ وتىرعاندىعىنان بولاشاقتا قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ سانى ارتىپ, قازاق ءتىلدى ماماندار باعالانادى دەپ ايتار ەدىم. ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىن ۇستانۋدا قازاق ءتىلى ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويادى دەگەن كۇدىك پەن كۇماننىڭ سەيىلىپ, بۇل كۇندە اقپارات قازاق تىلىندە تارالىپ, الەم جانە قازاق ادەبيەتتەرى توپتاستىرىلعان قازاق ءتىلدى سايتتار مەن پورتالداردىڭ جۇمىس ىستەۋى, قازاق ءتىلدى وقۋ-قۇرالدارىنىڭ, اسىرەسە, بالالار ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك ساپاسىنىڭ ارتۋى, قوعامدىق ورىنداردا, حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمەلەردىڭ جۇمىس بارىسىنىڭ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دەڭگەيىنىڭ ءوسىپ, قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيگەندىگىن بەك بايقاتادى. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكانىڭ ءار ايماعىندا ۇزدىك وقۋشىلاردىڭ قابىلەت-قارىمىن دامىتۋعا مول ءمۇم­كىندىك بەرەتىن نازارباەۆ زيات­كەر­لىك مەكتەپتەرى اشىلىپ, جۇمىس ءىس­تەپ جاتقاندىعى قۋانىشتى جاعداي. ەل­باسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا «ور­تا ءبىلىم جۇيەسىندە جالپى ءبىلىم بەرە­تىن مەكتەپتەردى نازارباەۆ زيات­كەرلىك مەكتەپتەرىندەگى وقىتۋ دەڭ­گەيىنە جەتكىزۋ كەرەك. مەكتەپ تۇلەكتەرى قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن بىلۋگە ءتيىس. ولاردى وقىتۋ ناتيجەسى وقۋشىلاردىڭ سىندارلى ويلاۋ, وزىندىك ىزدەنىس پەن اقپاراتتى تەرەڭ تالداۋ ماشىعىن يگەرۋ بولۋعا ءتيىس» دەپ قاداپ ايتقان ءسوزى ءبىلىم بەرۋ سالا­سىنىڭ ماماندارىنىڭ الدىنا قويىلعان ۇلكەن تاپسىرما. قازاق نە ورىس ءتىلدى مەكتەپتى بىتىرگەن وقۋشى ءبىر عانا ءتىلدى ەمەس, ءۇش ءتىلدى مەڭگەرەتىندەي ساپالى بىلىممەن قامتاماسىز ەتىلۋى – پەداگوگ مامانداردى دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسىنا بەرىلگەن جۇكتەمە دەپ ايتار ەدىم. سەبەبى, كاسىبي دەڭگەيى جوعارى مامان عانا زامان اعىمىنا قاراي بەيىمدەلىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى جەتىك مەڭگەرىپ, ساباق بەرۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن جەتىلدىرە وتىرىپ وقۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتا بىلەتىندىگى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدان العاندا رەسپۋبليكاداعى پەداگوگيكالىق كوش­باسشى وقۋ ورنىنىڭ قاتارىندا تۇر­عان قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى جولداۋدا كورسەتىلگەن ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن ايامايدى. 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋداعى قا­زاقستاننىڭ جولى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسپاق. شيكىزات كوزى عانا بولىپ تانىلىپ وتىرعان قازاقستان دايىن ءونىم وندىرەتىن مەملەكەتكە اينالادى. جولداۋدا ايتىلعان موبيلدىك, مۋلتيمەديالىق, نانو جانە عارىشتىق تەحنولوگيالار سىندى ادامزاتقا قاجەتتى وزىق ۇلگىلەردى قازاقستاندا جاساپ شىعارۋ ءۇشىن عىلىم سالاسىن دامىتۋ كەرەكتىگى ءسوز بولدى. عىلىمي ىزدەنىستەرگە قۇشتارلىقتى وياتۋ مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاسىن تاپپاق. وسى تۇرعىدا رەسپۋبليكامىزداعى ءاربىر جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى ءوز بازاسىندا عىلىمدى دامىتۋعا ۇلەس قوسسا, عىلىمي جاڭالىقتار مەن ىزدەنىستەرگە دەر كەزىندە كوڭىل بولسە, ونىڭ ادامزات يگىلىگىنە پايداسى تيۋىنە قولداۋ بىلدىرەر بولسا, ءسوزسىز قازاقستان عىلىمى قارىشتاپ العا كەتەدى. ياعني, جۇرت بولىپ جۇمىلىپ كىرىسكەندە عانا شىن ناتيجەگە قول جەتكىزە الامىز. سوندىقتان دا زەرەك وقۋشىنى جوعالتىپ الماي, ساپالى ءبىلىم بەرىپ, ناعىز عالىم, جاڭاشىل, جاڭعىرعان تۇلعا ەتىپ دايىنداۋ ۇستازداردىڭ موينىنا ارتىلار اۋىر جۇك. باقىردىڭ ىشىنەن التىن مەن الماستى تاني بىلمەسەك, ءبىز ءۇشىن سىر ساندىقتىڭ كىلتىن تابۋ قيىننىڭ قيىنى بولىپ قالا بەرەرى ءسوزسىز. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – بارلىق سالانى قامتيتىن جانە ءۇز­دىك­سىز ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭ­­عىرۋ جولى. بيىلعى جولداۋ «قا­زاق­ستان-2050» ستراتەگيالىق جوس­پا­رى­نىڭ ورىندالۋ باعىتىن ايقىن­داعان, تو­لىقتىرعان, ءجىتى تۇسىندىرگەن ارناۋ بول­عانى اقيقات. سەبەبى, سترا­تەگيا جا­ريالانعالى بەرى ءبىر جىل بويى ءبىز ونى زەرتتەۋمەن, ەكشەۋمەن جۇردىك. ەندى ەلباسىنىڭ ءوزى باس بولىپ, ونى قالاي ورىنداۋ قاجەتتىگىن ايقىنداپ بەردى. تەك ءبىز, كورسەتىلگەن ايقىن باعىتتان اينىماۋىمىز كەرەك. بارلىق سالانى قامتىعان ماڭىزدى قۇجات ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى تاعى ءبىر تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتتى. پە­داگوگ ەڭبەكاقىسى مەن ستۋدەنت شاكىرت­اقىسىنىڭ وسەتىندىگىن جەتكىزگەن جول­داۋ, سونداي-اق, تالاپكەردىڭ ماماندىق تاڭداۋدا ۇستازدىق جولعا شىنايى ءوز قالاۋىمەن كەلۋىن تالپىندىرا تۇسپەك. سەبەبى, ەل ەكونوميكاسى تۇراقتانباعان, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ناشار كەزدە ۇستازدىق جولعا ءبىلىم دەڭگەيى تومەن, سانگە اينالعان ماماندىققا ىلىگە ال­ماعان شاكىرتتەر كەلەدى دەگەن جاڭساق پىكىر قالىپتاسقانى بەلگىلى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاڭا جولداۋى وسى پىكىردى ودان سايىن سەيىلتىپ, ۇستاز ءمار­تەبەسىنىڭ ارتۋىنا زور مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. كەلەشەكتە 2050 جىلعا دەيىن دامۋ جوسپارى بويىنشا ساپالى بىلىممەن قامتاماسىز ەتەتىن زاماناۋي دامىعان وقۋ ورىندارى مەن باسەكەگە قابىلەتتى كاسىبي دەڭگەيى جوعارى وقى­تۋ­شىلار, ءوز ماماندىعىنىڭ يەلەرى ءاربىر شاڭىراق بالاسىنا ساۋاتىن تاعى­لىممەن وقىتىپ, كەلەشەگىنە كەڭ جول اشاتىن بولادى. وسى تاراپتا ءارى مىقتى پەداگوگ, ءارى تاربيەلى انا شاڭى­راق شىراقشىلارىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولا بەرمەك. ءاربىر سالاعا ءجىتى توقتالىپ, 10 ءىل­كىمدى يدەياعا جىكتەگەن ەلباسىنىڭ باس­تى ماقساتى – اتا-بابا ارمانىنداعى «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ. تۇركى قاعاندارىنىڭ, قازاق حاندارىنىڭ قالاۋى, ابايدىڭ ارمانى, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءدىت­تەگەن ماقساتى حح عاسىردىڭ اياعىندا قازاق ەلىنىڭ باسىنا قونعان باق – تاۋەلسىزدىكپەن ورىندالدى. ءاربىر ازا­مات­تىڭ قولدا بار ەڭ اسىل قازىناسى, بايلىعى وسى دەربەستىك ەكەندىگىن ەل­باسى ءاربىر سوزىندە قاداپ ايتىپ كەلە­دى. وسى تاۋەلسىزدىكتى ۋىسىمىزدان شىعارىپ الماي, باسىمىزعا ءتاج, استىمىزعا تاق ەتە ءبىلۋىمىز ءۇشىن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا كور­سەتىلگەن باعىتتار بويىنشا جۇرەر جو­لىمىزدىڭ ايقىن باعدارىن جاساپ العانىمىز ءتيىمدى. «تورتەۋ تۇگەل بول­سا, توبەدەگى كەلەدى» نەمەسە توردەگى يىلەدى. سوندىقتان, ۇلتتى ىنتىماققا ۇيىس­تىراتىن, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىن­دا بەيبىت ءومىرىن جالعاستىرۋعا مول مۇمكىندىك بەرەتىن – «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ۇلتتىق مۇرات بولىپ, «ءماڭ­گىلىك قازاقستان» جوباسى ۇلتتىق يدەو­لو­گيامىزدىڭ نەگىزىنە اينالۋىنا قا­زىردەن باستاپ كۇش سالۋىمىز كەرەك. بۇل ارمانعا تولى اڭىزدى اقيقاتقا اي­نالدىرۋدىڭ ناقتى تەتىگى بولماق. دينار نوكەتاەۆا, قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى. الماتى.