الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

مارافون نەسىمەن ماڭىزدى؟

63 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى جىلدارى ترەند دەگەن ايدار تاعىلعان دۇنيە كوپ. ونىڭ بىرىنە الەۋمەتتىك جەلى مەن تەحنولوگيا تىكەلەي اسەر ەتسە، ەندى ءبىرىن ەكونوميكا مەن تۋريزم ىنتالاندىرىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ دا جاھاندىق جاپپاي مارافون جارىسىنا قوسىلعانىنا بىرنەشە جىل بولىپ قالدى. جالپى، كوپشىلىكپەن بىرگە بەلگىلى ءبىر قاشىقتىقتى جۇگىرىپ ءوتۋدىڭ ءبىر قاراعاندا كىمگە، قانداي پايدا اكەلەتىنى تۇسىنىكسىز.

مارافون تۋرالى جازۋىمىزعا نە تۇرتكى بولعانىنان باستايىق. جەكسەنبىدە گەرمانيادا اسا ما­ڭىز­دى سايلاۋ ءوتتى. نەمىس حالقى جاقىن بولاشاقتاعى ساياسي باعىت-باعدارىن انىقتادى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ەلدى ۇزاق جىلدار بويى باسقارعان كانتسلەر انگەلا مەركەل بيلىكتەن كەتىپ، تىزگىندى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن ۇمىتكەرگە تاپسىرماقشى. ويلاپ قاراساڭىز، 16 جىلدان كەيىن كانتسلەر اۋىسقالى تۇر. ەلدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ءار ازاماتقا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەڭ ءىرى وقيعا دەۋگە بو­لادى.

ءبىر قىزىعى، جەكسەنبىدە سايا­سي دودامەن قاتار، بەرلين تۇر­عىن­دارى حالىقارالىق مارافوندا جۇگىرىپ جارىستى. الەمدەگى ەڭ وزىق ەلدەردىڭ ءبىرىنىڭ سايا­سي تاعدىرى شەشىلەر تۇستا قاباتتاسا ءوتىپ جاتقان سپورتتىق جارىس سونشالىقتى ماڭىزدى بولعانى ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى. اسىرەسە، حالىق تاڭەرتەڭ جاپپاي سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ ورنىنا ما­را­فونعا بارۋى ابدەن مۇمكىن عوي.

2017 جىلعى بۋندەستاگ سايلاۋى كەزىندە دە بەرليندە مارافون وتكەن ەكەن. گەرمانيا استاناسىنداعى سايلاۋ اتمو­سفەراسى تولىعىمەن جارىستىڭ كولەڭكەسىندە قالعان كورىنەدى. قالا تۇرعىندارى الدىمەن دا­ۋىس بەرۋگە ەمەس، جارىسقا قاراي جۇگىرگەن ەكەن. مىنە، ءدال وسى سەبەپتى ءجۇز مىڭداعان حالىقتى جينايتىن مارافونداردىڭ ەۋ­رو­­پاداعى ەڭ ءىرى ساياسي ناۋ­قانعا باسەكە بولاتىنداي نەندەي ەرەك­شە­لىگى بار ەكەنى قىزعىلىقتى، ارينە. ايتپاقشى، ءدال وسى كۇنى قازاقستاننىڭ ەكى ءىرى قالاسىندا دا مارافون ءوتتى.

مارافون ۇيىمداستىرۋدىڭ ماشاقاتى كوپ. سەبەبى ول سپورت الاڭىندا نەمەسە ارنايى ستاديون­دا ەمەس، قالانىڭ قاق ورتاسىندا وتەدى. ماسەلەن، ەلورداداعى جا­­رىس كەزىندە قالانىڭ سول جا­­­عالاۋىنداعى بىرقاتار باس­تى كوشە جابىلىپ، قوعامدىق كولىكتىڭ باعىتى وزگەردى. ياعني جارىستى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن وسى سەكىلدى ءىرى قالالاردىڭ كۇن­دەلىكتى تىرشىلىگىنە ۇلكەن وز­گە­رىستەر ەنگىزىلەدى. ورتالىق كو­شەلەر جابىلدى دەگەنىڭىز مىڭ­داعان ادام دەمالىس كۇنىنە جوسپارلاعان تىرلىگىنەن قالىپ، ۇيىندە وتىراتىنىن بىلدىرەدى. قاراپ تۇرساق، ماشاقاتىنان بو­لەك، كوپ قاراجاتتى تالاپ ەتە­تىن سەكىلدى. راسىندا، مارافوندا جۇگىرەمىن دەۋشىلەر جارىسقا تىركەلگەندە ارنايى تولەم جاسايدى. بۇل قاراجات ۇيىمداستىرۋ شىعىندارىن جابۋعا كەتەدى. سونداي-اق ەلىمىزدەگى مارافونداردان جينالعان قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى قايىرىمدىلىققا جۇمسالاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. جارىستاردىڭ بارلىعى وزدىگىنەن وتكىزىلمەيدى. تولىققاندى مارافون ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن حا­لىقارالىق مارافوندار جانە قاشىقتىقتاعى جارىستار قاۋىم­داستىعى (AIMS) سەكىلدى ۇيىم­دار­دىڭ رۇقساتىن الۋ كەرەك. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ سەرتيفيكاتتاۋىنان وتكەن جارىسقا شە­تەل­دىكتەر دە تارتىلا باستايدى.

جالپى، مارافون دەگەنىمىز 42 كم قاشىقتىقتى جۇگىرىپ ءوتۋدى بىلدىرەدى. ال مارافون ۇعىمى 490 جىلى گرەكتەرگە ما­را­فون شا­يقاسى كەزىندە ءوز اسكەر­لە­رى­نىڭ جەڭىسىن حابارلاۋ ءۇشىن مارا­فوننان افيناعا دەيىن جۇگى­رىپ كەلگەن گرەك جاۋىنگەرىنىڭ با­تىر­لىعىمەن بايلانىستى.

مارافون 1896 جىلعى زاماناۋي وليمپيا ويىندارىنداعى جارىستاردىڭ ءبىرى بولعان. ءبىر جىلدان كەيىن وسى مارافوننان شابىت العاندار بوستون مارافونىن جۇگىرىپ وتكەن. وسى­لايشا، حالىق اراسىندا سپورت­شىلاردىڭ جەڭىسىنە قۋا­نىپ، ولارعا ەلىكتەپ ۇزاق قا­شىق­تىققا جۇگىرۋگە قىزىعا باس­تا­عاندار كوبەيگەن. ال اقش-تا وليمپيادا جۇلدەگەرلەرى اتان­عان مارافونشىلاردىڭ جە­ڭىسى جۇگىرۋگە دەگەن ەرەكشە ىقىلاستى وياتتى. كەيىنگى جىلدارى كەز كەلگەن مەرەكەگە وراي وتەتىن جارىستاردىڭ كو­بەيگەنى سونشالىق، «مارا­فون­مانيا» دەپ تە اتالعان ەكەن. العاشىندا تەك ەرلەر عانا جۇگىرەتىن جارىسقا كە­يىن ايەلدەر دە قوسىلدى. قا­زىر ءتىپتى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان­­دار­عا ارنالعان دا ديۆيزيا بار. مۇنىڭ بارلىعى مارا­فون­نىڭ سپورتتىق جارىس سيپاتى­نان اسىپ، الەۋمەتتىك، ءتىپتى ەكو­نو­ميكالىق ىقپالى بار ءىرى ءىس-شا­راعا اينالعانىن كورسەتەدى.

مارافوندى جۇگىرىپ نە ءجۇرىپ وتۋگە بولادى. اركىم ءوزىنىڭ دا­يىن­دىعىنا، ماقساتىنا جانە مۇم­كىندىگىنە قاراي بەيىمدەلۋى كەرەك. ارينە، جارىسقا قاتى­سامىن دەۋشىلەردىڭ اراسىندا ەشقاشان ۇزاق قاشىقتىققا جۇ­گى­رىپ كورمەگەن، دايىندىعى جوق، تەك وسى ءبىر سپورتتىق ءىس-شا­را­نىڭ اتموسفەراسىن سەزىنىپ، قا­يىرىمدىلىق جاساپ، ترەندتەن قالمايىن دەيتىندەر بارشىلىق. دەسە دە، قاشىقتىعىنا قاراي مارافونعا قاتىسۋ ءۇشىن ارنايى دايىندىق كەرەك ەكەنىن بۇل ىسپەن كاسىبي اينالىسىپ جۇرگەندەر جاقسى بىلەدى. كاسىبي دەگەندە ولار – كاسىبي سپورتشىلار ەمەس، بوس ۋاقىتىن وسى سپورت تۇرىنە ارناعان جاندار. ولار ءۇشىن بۇل جاي عانا مارافون جۇگىرىپ ءوتۋ ەمەس، بۇل – ۇلكەن ەڭبەك پەن تەر توگىپ جەتكەن جەتىستىك. سوندىقتان بارلىعى جۇگىرىپ جاتىر ەكەن دەپ، 42 كم دوداعا دايىندىقسىز تۇسۋگە استە بولمايدى. قانشا جەردەن سالاۋاتتى ءومىر سالتى دە­گەنىڭىزبەن، مۇنداي مارافوندار اعزاعا ۇلكەن اۋىرتپالىق تۇ­سىرەدى. سول سەبەپتى دە ارنايى دا­يىندىق كەرەك.

قازىر الەمنىڭ 83 ەلىندە رەسمي تىركەلگەن 800-دەن استام مارافون وتەدى. بەرلين، بوستون، چيكاگو، لوندون، نيۋ-يورك جانە توكيو مارافوندارىنىڭ جەڭىمپازدارى قوماقتى قارجىلاي سىيلىق الادى. مۇنى كادىمگى جارىس دەۋگە دە بولادى. سەبەبى ەل ارالاپ، ءاربىر مارافونعا قاتىسۋ ءۇشىن اقشاسىن، ۋاقىتىن، ەڭبەگىن ارنايتىندار قانشاما.

اقشا دەمەكشى، جوعارىدا جارىسقا تىركەلۋ ءۇشىن تولەم جاساۋ كەرەگىن ايتقانبىز. جا­رىس­تىڭ دارەجەسى جوعارى بولعان سايىن، قاتىسۋ ءۇشىن تو­لەي­تىن قا­راجات تا وسە بەرەدى. ما­سە­لەن، الەمدەگى ەڭ ءىرى ءارى بەدەلدى بوستون، بەرلين مارافوندارى سەكىلدى دودالارعا قاتىسۋ ءۇشىن شامامەن 250-300 دوللار نەمەسە ءبىزدىڭ اقشامەن ەسەپتەگەندە 100-130 مىڭ تەڭگە كولەمىندە تولەۋ كەرەك. ال وتاندىق جارىستاردىڭ باعاسى 5-10 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. وعان دايىندىقتىڭ، جۇگىرۋگە ارنالعان ارنايى سپورت كيىمدەرى مەن گادجەتتەردىڭ باعاسىن تاعى قوسىڭىز. ودان بولەك، ءداستۇرلى 42 كم-دان ارتىق جۇگىرگىسى كە­لەتىندەر ۋلترامارافونعا قا­تى­سادى. سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانامىن دەگەن جانعا ءوز قال­تاسىنان وسىنشاما قاراجات تولەپ نە كەرەك؟ شوتلانديانىڭ باتىس جاعالاۋىندا 120 ءميلدى قامتيتىن ءتورت كۇندىك جارىس ءبىر ادامعا 15 499 فۋنت ستەرلينگ (شامامەن 9 ملن تەڭگە) تۇرادى ەكەن. بۇل – الەمدەگى ەڭ قىمبات جارىستىڭ باعاسى.

مارافون – ءسىز بەن ءبىز ويلايتىنداي، بۇقارالىق سپورتتى ناسيحاتتاپ، حالىقتى سالاماتتى ءومىر سالتىنا شاقىراتىن قاتارداعى يميدجدىك ءىس-شا­را­لار­دىڭ ءبىرى ەمەس. بۇل – الەم بويىنشا جىلدام دامىپ كەلە جاتقان سپورتتىق ءتۋريزمنىڭ ءبىر ءتۇرى. قوماقتى قا­راجات جۇمساپ مارافونعا قا­تىسۋ تەك حوببي ەمەس، وزگە ەلدەرگە ساياحاتتاۋدىڭ ەرەكشە ءتۇرى بو­لىپ شىقتى. بۇل ءداستۇرلى تۋريزمنەن الدەقايدا قىزىق. ءبىر ۋاقىتتا 50 مىڭعا دەيىن ادام قاتىساتىن جارىستاردى ۇيىم­داس­تىرۋشىلار قالانى دا ەرەكشە اتموسفەراعا بولەپ، تۇرعىندارعا ەرەكشە كوڭىل كۇي سىيلايتىنى تاعى بار.

بىلتىر پاندەمياعا بايلا­نىستى ءىرى مارافوندار وتپەدى. ساراپشىلار بۇل سپورت­تىق ءىس-شارالاردىڭ ەكونوميكالىق اسەرى وراسان زور دەگەن ءبىلدىردى. ما­سەلەن، كولۋمبيا ۋني­ۆەرسي­­تەتى سپورت مەنەد­جمەنتى باع­دارلاماسىنىڭ اكادەميالىق ديرەكتورى سكوتت روزنەر ءىرى قالالار ءۇشىن مارافون جارنالار مەن قايىرىمدىلىق قورلارىنا پايدادان بولەك، قوناقتار سانىن ارتتىراتىنىن ايتادى. بۇل قوناقۇيلەر تولىپ، كوشەدەگى ساۋدا-ساتتىق جاندانادى دەگەن ءسوز.

سميت كوللەدجىنىڭ سپورت ەكو­نو­ميسى ەندريۋ ءتسيمباليستىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي ءىس-شارالار نيۋ-يورككە ونداعان ميل­ليون دوللار تابىس اكەلۋى مۇمكىن ەكەن. ­قازاقستانداعى جارىستار دا ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى مارافونعا اينالىپ ۇلگەرگەن. 2019 جىلى الماتى مارافونىنا وزگە ەلدەردەن كەلگەن قا­تى­سۋشىلاردىڭ سانى بويىنشا رەكورد ورناعانى حابارلانعان ەدى. قازاقستاندىقتارمەن بىرگە جارىسقا قىرعىزستان، رەسەي، قىتاي، وزبەكستان، ۋكراينا، ۇلىبريتانيا، ءۇندىستان، اقش سەكىلدى 53 ەلدىڭ ازاماتتارى قا­تىسقان. اۋقىمدى مارافون جارىسىن وتكىزۋ – ءىرى مەگاپوليس اتانۋدىڭ تاعى ءبىر بەلگىسىنە اينالعانداي. ءبىر جىل ۇزىلىستەن كەيىن كوپتەن كۇتكەن مارافون جارىستارى دۇنيە جۇزىندە قايتا وتكىزىلە باستادى.

ءىرى ساياسي دودانى كولەڭكەسىندە قالدىرۋعا قاۋقارى جەتەتىن، ح­ا­لىقتىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن ىسى­رىپ قويىپ، مىڭداعان ادام­نىڭ جۇگىرۋىنە مۇمكىندىك اشاتىن مارافون قاتارداعى جارىس­تار­دان اۋقىمى مەن ىقپالى بو­يىنشا ەرەكشەلەنىپ تۇرعانى ءسوزسىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

6 ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا تۇر

كوروناۆيرۋس • كەشە

دەپۋتاتتى پىشاقتاپ كەتتى

الەم • 15 قازان، 2021

شەتەلدىك ۆاكتسينالار اقىلى بولادى

كوروناۆيرۋس • 15 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار