تاعدىرىمىز ءوزىمىزدىڭ قولىمىزدا

كورنەكتى پولياك جازۋشىسى برۋنو ياسەنسكيدىڭ مىناداي ءبىر ءسوزى بار: «دوستارىڭنان قورىقپا, كوپ بولسا ساتىپ كەتەر. دۇشپانىڭنان قورىقپا, كوپ بولسا اتىپ كەتەر. قورىقساڭ نەمقۇرايلى ادامداردان قورىق. ءدال سولاردىڭ ءۇنسىز كەلىسىمىنەن جەر بەتىندە ساتقىندىق تا, ادام ءولتىرۋ وقيعاسى دا ورىن الۋدا». جاسىراتىنى جوق, كەيدە «كۇل بولماسا, ءبۇل بولسىن» دەيتىن نەمقۇرايلىلىقتىڭ باستى ەرەجەسى كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەپ جاتادى. كەيبىر ادامدار اينالاسىندا بولىپ جاتقان وقيعالارعا ەنجار قاراپ, قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداۋ كەزىندە «بىزدەن كەلىپ-كەتەر ەشتەڭە جوق, ءبىز كىشكەنتاي ادامدارمىز» دەگەن بايلام جاسايتىنى دا شىندىق. بيىلعى ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان قازاقستاننىڭ ەڭ دا­مىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋىن ماقسات تۇتقان «ءماڭ­گىلىك قازاقستان» جوباسى ىسكە كىرىسكەلى جاتقان ساتتە بۇل ءما­سە­لە مەيلىنشە وزەكتى دەپ ويلاي­مىن. سەبەبى, وسىنداي ءبىر جاۋ­اپتى كەزەڭدە ارقايسىمىز مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەك تاعدىرى ازاماتتىق ۇستانىمىمىزعا بايلانىستى ەكەندىگىن بارىنشا ۇعىنۋعا ءتيىستىمىز. سوندىقتان دا, بىزگە قارىمدى قۋات, باتىل باستاما جانە ازاماتتاردىڭ جەكە ۇمتىلىستارى قاجەت. بۇل ارادا مەن ەشبىر جاڭالىق اشىپ وتىرعان جوقپىن, ءومىردىڭ سىندارلى بەلەستەرىندە ادامدارعا «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ» ءتان ەكەندىگىن تارلان تاريح تالاي مارتە دالەلدەگەن. كۇش-جىگەردى بىرىكتىرىپ, جۇمىلعان جۇدىرىق بولا بىلگەندىكتەن قازىرگى زامانعى وركەنيەت جاھاندىق قارجى داعدارىسى, ازىق-ت ۇلىك پەن اۋىزسۋ جەتىسپەۋشىلىگى, تابي­عي جانە تەحنوگەندىك اپاتتار, ەتني­كاارالىق جانە دىنارالىق نەگىزدەگى جانجالدار مەن لاڭكەستىك ءتارىزدى كوپتەگەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما ەكى جىلىندا قازاقستاننىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى دا «تار جول, تايعاق كەشۋدەن» تۇرعانىن ايتقان ءجون. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ءۋاليحان قاليجان ءوزىنىڭ ماقالالارىنىڭ بىرىندە بىلاي دەپ ادىلەتتى اتاپ كورسەتەدى: «ءبىز «ازاپتى جولدان» وتتىك, مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلدىك». راسىندا جول باسىنداعى مەملەكەتتىڭ جاعدايىن سوزىلمالى دەرتكە ۇقساستىرۋعا تولىق بولاتىن. قازىنا قالتاسىندا كوك تيىن بولمادى, كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگى كوتەرەم مالدىڭ كۇيىن كەشىپ جاتتى, ينفلياتسيا دەڭگەيى 1000 پايىزدان اسىپ, اۋىل ادامدارى كادىمگى كىر سابىندى ءبىر قويعا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدى, ءسويتىپ جاپپاي تاپشىلىق جاعدايىندا جۇرت اراسىندا «باعاسى قانشا بولسا دا, ايتەۋىر سورەلەردە تاۋارلار تۇرسا ەكەن» دەگەن كوڭىل كۇي ورىن الدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل كەزەڭ ەكونوميكا جاعدايى, ادامداردىڭ رۋحاني دۇنيەسى كۇيزەلىسىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى بولدى. وسىناۋ اسا ءبىر كۇردەلى جاعدايدان ساياسي پارتيالار, ۇكىمەتتىك ەمەس جانە قوعامدىق ۇيىمدار, قاراپايىم ازاماتتاردىڭ بەلسەندى قول­داۋى­مەن ەل باسشىلىعىنىڭ ءجۇر­گىز­گەن ساۋاتتى ىشكى جانە سىرتقى سايا­ساتىنىڭ ارقاسىندا شىعا الدىق. جولداۋدا اتاپ كورسە­تىل­گەندەي, «كۇش-جىگەردى بىرىك­تىرە وتىرا 22 جىل­دا قىرۋار ءىس تىن­دىردىق, ءۇل­گىلى دامۋدىڭ ءوزىن­دىك مودەلىن قا­لىپتاستىردىق». ايتالىق, جاھاندىق  قارجى­لىق جانە ەكونوميكالىق داع­دا­رىسقا قاراماستان, مەملەكەت ەش ابىرجىماي, ءىستىڭ بايىبىنا تەرەڭ ۇڭىلە وتىرىپ, جاعدايدى ۋىسىندا ۇستاي ءبىلدى. ناتيجەسىندە, بانك­تەر جابىلمادى, تۇرعىن ۇيلەردى سالۋ توقتاعان ەمەس, تەڭگە قۇنىن جوعالتقان جوق. ءسويتىپ, 2013 جىلى باسەكەگە قابىلەتتى الدىڭعى قاتارلى 50 مەملەكەتتىڭ قۇرامىنا كىردىك. سوڭعى بەس جىلدا ءبىلىم بەرۋگە, دەنساۋلىق ساقتاۋعا, الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋعا قازى­نادان بولىنگەن قارجى ەكى ەسەدەن استامعا ۇلعايدى. قازىر ەلىمىز دۇنيەجۇزىنىڭ 126 مەملەكەتىنە 200-دەن استام دايىن ءونىم تۇرلەرىن ەكسپورتتايدى. ەكسپورتتىڭ كولەمى 80 ملرد. دوللارعا جەتىپ, 1995 جىلعى كورسەتكىشتەن ون بەس ەسەگە استى. قاس-قاعىم ساتتە ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىنىڭ جانە كەمەل كەلەشەگىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان جاڭا ەلوردا – استانا تۇرعىزىلدى. ەلىمىز حالىقارالىق ارەنادا دا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي تابىستارعا قول جەتكىزدى. قازاقستان وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇعان ەقىۇ-عا توراعالىعىمىز جانە وسى بەدەلدى ۇيىمنىڭ ون ءبىر جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وتكىزىلگەن استانا ءسامميتى ايقىن دالەل. ەڭ باستىسى – ادامدار وزگەردى, ولاردىڭ كوزدەرىندە كەلەشەككە دەگەن سەنىم پايدا بولدى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, بۇل ەرەكشە ماقتان تۇتارلىق دۇنيە. اندا-ساندا توڭىرەگىمىزدە بولىپ جاتقان وقيعالارعا نازار اۋدارا وتىرىپ, بىزدەر قازىرگى كۇندەرىمىزگە تاۋبە كەلتىرىپ, شۇكىرشىلىك ەتسەك ارتىق ەمەس. ەگەر توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋ كەزىندە جاعداي باسقاشا وربىگەندە, بۇگىنگى جاعدايىمىز قالاي بولاتىن ەدى؟! وسىلايشا, «قازاقستاندىق كەرۋەن» تامشى سۋ تابىلمايتىن ءشول دالادان ابىرويمەن وتە الدى, ءسويتىپ, بيىك بەلەستەردى بىرتىندەپ باعىندىرىپ كەلەدى. قازاقستان بۇگىندە وتە جاۋاپتى شەشىمدەر قابىلدانىپ جاتقان بىرەگەي ەلگە اينالدى. اقش-تىڭ قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىسى ريچارد حوۋگلاندتىڭ پىكىرىنشە: ءبىزدىڭ مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ساتتەن باستاپ نارىقتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ; يادرولىق ارسەنالدان باس تارتىپ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار مەن ماتەريالداردى تاراتپاۋ جولىنا ءتۇسۋ; كەلەشەك ۇرپاققا حالىقارالىق ستاندارتتار دەڭگەيىندە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءتارىزدى توتەنشە ماڭىزدى ءارى كەمەل كەلەشەكتى كوزدەگەن ءۇش ماڭىزدى شەشىمدى قابىلدادى. ەندى, مىنە, ماڭگىلىك ەل يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العالى وتىرمىز. ويتكەنى, ماڭگىلىك ەل – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى بولاتىن. سوندىقتان, ماڭگى­لىك ەل ۇعىمى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باع­دارى – «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسىنىڭ ءتۇپ قازى­عى ەتىپ الىن­عانى تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءدۇيىم ەلگە جاريا ەتتى. بۇل تۇر­عىدا ءوزىنىڭ جولداۋىندا نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى بىلايشا وي تۇيىندەيدى: «تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىزگەننەن گورى, ونى ۇستاپ تۇرۋ الدەقايدا قيىن. بۇل – الەم كەڭىستىگىندە عۇمىر كەشكەن تالاي حالىقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحي شىندىق. ءوزارا الاۋىزدىقپەن جان-جاققا تارتقان بەرەكەسىزدىك تالاي ەلدىڭ تاعدىرىن قۇردىمعا جىبەرگەن. تىرشىلىك تەزىنە توتەپ بەرە الماي جەر بەتىنەن ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتكەن ەلدەر قانشاما. ءبىز وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن, وتكەننىڭ تاعىلىمىنان ساباق الا بىلۋگە ءتيىسپىز. ول ساباقتىڭ ءتۇيىنى بىرەۋ عانا – ماڭگىلىك ەل ءبىزدىڭ ءوز قولىمىزدا. ول ءۇشىن ءوزىمىزدى ۇنەمى قامشىلاپ, ۇدايى العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بايلىعىمىز دا, باقىتىمىز دا بولعان ماڭگىلىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك». ارينە, وزگە قوعامداعىداي بىزدە دە شەشىمىن تاپپاي جاتقان تۇيتكىلى كوپ ماسەلەلەر بارشىلىق. ءالى دە بولسا, ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارى تولىق ەڭسەرىلگەن جوق, جەمقورلىق تا بەلسەندى جۇگەندەۋدى قاجەت ەتەدى, ازىرگە شيكىزاتقا تاۋەلدى ەل رەتىندە قالىپ وتىرمىز, سونىمەن بىرگە, جۇمىسسىزدىق جاعدايىن جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماسەلەسىن دە جىلى جاۋىپ قويا المايمىز. بيزنەس قاۋىمداستىعى, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر بارىنشا ءارى پارمەندى قولداۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تاريفتەردىڭ وسىمىنە تۇراقتى باقىلاۋدى, ساۋدا-ساتتىقتاعى باعانى وسىرەتىن الىپساتارلىقپەن كۇرەستى جۇزەگە اسىرۋ دا كۇن تارتىبىندە. ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ساپانى ارتتىرۋ, ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ ودان ءارى دامۋىنا مۇقيات نازار اۋدارۋ باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مۇنىڭ سىرتىندا, ەشكىم دە, سونىڭ ىشىندە باسقارۋشىلىق شەشىم قابىلدايتىندار دا ادەتتەگى قاتەلىكتەردەن ادا ەمەس ەكەندىگىن جانە ولاردان ساق­تان­­دىرىلماعانىن ەستە ۇستا­عان ءجون. سونداي-اق, ءومىردىڭ ءوزى كۇرەستەن, قيىندىقتاردى ەڭسە­رۋدەن تۇراتىنىن, سوندىقتان دا ءاردايىم پروبلەمالار بولاتىنى قاپەردە بولعانى ءلازىم. مەنىڭشە, پروبلەمالىق ءما­سە­لەلەردى قوعام بەلسەندىلىك تا­نىت­قان كەزدە, سونداي-اق, وپپو­زي­تسيالىق كۇشتەردى تارتا وتىرىپ بۇكىل مۇددەلى تاراپتاردىڭ قاتىسۋىمەن عانا شەشۋگە بولادى. سايىپ كەلگەندە, بۇعان بيلىكتىڭ دە ءوزى مۇددەلى ەكەندىگىنە سەنىمدىمىن, سەبەبى, بيلىككە ءوزىنىڭ ءىس-قيمىلىن دۇرىس باعامداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دالمە-ءدال ينديكاتور قاجەت. ءيا, ول ءۇشىن وپپوزيتسيا بارىنشا كۇشتى, سىندارلى تۇردە قالىپتاسۋىمەن قاتار, ونىڭ بالاما ۇسىنىستارى بولۋى ءتيىس. تەك پىكىر الۋاندىعى ورىن العان اشىق قوعامدا عانا ءبىز ادىلەتتى مەملەكەت ورناتامىز, ەكونوميكاداعى, ساياسي جانە الەۋمەتتىك ومىردەگى, رۋحاني سالاداعى تەرىس قۇبىلىستاردى ازايتامىز. ءبىر قۋانارلىعى, مەملەكەت تا­را­پىنان بۇل ءۇشىن بارلىق قا­جەتتى جاعدايلار جاسالعان. ءبۇ­گىن­دە ەلىمىزدە قوعامدا بولىپ جات­قان ءارالۋان قۇبىلىستار مەن وقي­عالارعا جەكە كوزقاراسىن ءبىل­دى­رۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن دەمو­كرا­تيا­لىق ينستيتۋتتار جۇمىس ءىس­تەۋ­دە. ماسەلەن, زاۋقى سوققان كەز كەلگەن ادام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­­دار ارقىلى قوعامدىق ماڭى­زى زور اكتسيالارعا باستاماشى بو­لا الادى, سونداي-اق, تاۋەلسىز بۇ­قا­­را­­لىق اقپارات قۇرالدارى ءار­كىم­گە قولجەتىمدى. قالايسىز با, كوزقا­را­سىڭىزعا قايشى كەلەتىن نە ءبىر جاعدايدى سىناڭىز نەمەسە ءىستىڭ جاع­دايىن وڭتايلاندىراتىن قانداي دا ءبىر ۇسىنىستارىڭىزدى ايتىڭىز. ارينە, مەن يدەاليست ەمەسپىن جانە بارلىق ادامدى بىردەي باقىتقا كەنەلتۋ وڭاي ەمەستىگىن تۇسىنەمىن, الايدا ىنتا بولسا وڭ ناتيجەگە جەتۋگە بولاتىندىعىنا سەنىمدىمىن. ءبىر نارسە ايقىن. ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزدى باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن ماڭگىلىك ەل يدەياسى بار. وسى جارقىن يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءاربىر ازامات بەيتاراپ قالماي, ءوزىنىڭ ناقتى ۇلەسىن قوسۋى ءتيىس. ەندەشە, ىسكە ءسات, اعايىن! كەنجەبولات جولدىباي, ساياساتتانۋشى, «باس رەداكتورلار كلۋبى» قب پرەزيدەنتى.